Кіріспе

Босниялық көтеріліс – Осман империясына қарсы босниялық аяндардың бүлігі. Көтеріліске себеп болған жағдай – сұлтанның аян жүйесін жою мақсатында жүргізген реформалары. Көтерілісшілер бірнеше маңызды жеңіске жеткеніне қарамастан, 1832 жылы Сараевоның жанындағы шайқаста жеңіліске ұшырады. Көтерілістің сәтсіз аяқтауына ішкі келіспеушіліктер де себеп болды, себебі Градщевичті Герцеговина аяндарының көп бөлігі қолдамады. Осының нәтижесінде Әли паша Ризванбегович 1833 жылы Герцеговина аймағының пашасы болып тағайындалды, ол аймақ бөлініп шықты. Сұлтан ескі аян жүйесін жойып, пашаның өкілдік жүйесін енгізді. Жаңа пашаның өкілдері көбінесе бұрынғы аяндар болды, бірақ 1850 жылы Омер паша ескі аяндық әулеттерді толығымен жойды.

Өмірбаян

Сұлтан Махмуд II орталық билікті нығайту және Осман мемлекетін еуропалық үрдіске сәйкес жаңғырту мақсатымен Осман империясында реформалар процесін бастады. Спахи жүйесінің және янисарлардың таратылуы реформалардың бастауы болды, оның басты мақсаты – теократиялық Осман империясын конституциялық монархияға айналдыру еді. Реформалар сонымен қатар барлық азаматтардың заң алдындағы теңдігін, этникалық және діни ерекшеліктеріне қарамастан, әлеуметтік жағдайына қарамастан мемлекет алдындағы тең міндеттерін қамтамасыз етуді де көздеді. Босниялық аяндар, сондай-ақ Босниядағы янисарлар өздерінің жеңілдіктерін және салық кірістерін сақтап қалуға, императорлық армияға адам күшін беруден бас тартуға ниеттенгендіктен реформаларға қарсылық көрсетті. Олар қолданыстағы жағдайды сақтап қалуды қалаған. Реформалар осы жеңілдіктердің аяқталуын және олардың тәуелсіздігінің жоғалуын білдірді. Махмуд II Болгария, Оңтүстік Албания және Анатолиядағы осындай тәуелсіз билеушілерді тарата білді. Босниялық аяндардың қарсылығының себептерінің бірі – олардың діни консервативтілігі еді. Стамбулдан жарияланған реформалар империяны нығайту үшін Еуропаны үлгі еткендіктен, исламға қарсы деп қарастырылды және олар ислам дініне қауіп тудырады деп есептелді. Аяндардың пікірінше, Осман билігі мен ислам діні тек билікті сақтап қалу арқылы ғана сақталуы мүмкін.

Сараеводағы янцирлердің көтерілісі

Босниядағы реформаның алғашқы әрекеттері 1826 жылы басталды. Сол жылы сұлтан Махмұд II Низамның реформаланған әскерін енгізіп, империяның барлық аймақтарында янышарларды таратып жіберді. Бірақ Босниядағы аяндар янышарларды қорғап, сұлтанның бұл жарлығын орындаудан бас тартты. Янышарлар Стамбұл қаласында көтеріліс ұйымдастырып, император әскерімен жеңіліп қалды. Сараевода 1826 жылдың 20 шілдесінде олардың таратылуы туралы жарлық оқылған соң, император мешітінің жанына жиналып, жаңа тағайындалған қолбасшыны мойындаудан бас тарды және қазіргі басшылары Али Аға Рущуклианы сайлады. Қолдау табу үшін янышарлар 1826 жылдың 3 қазанында Боснияның барлық қадилерінің кеңесін шақырып, сұлтанға Босниядағы бөлімшелерін сақтап қалу туралы өтініш жіберді, сонымен қатар империяны қорғауға қосқан үлесін еске салды. Босния визирі Мұстафа паша Беленлижа провинцияда тәртіп орната алмағандықтан қызметтен алынып, 22 желтоқсанда Абдурахман паша тағайындалды. Абдурахман паша Зворник қаласына орналасты, себебі бұл қала янышарлардың бақылауында болмады. Жаңа визирді босниялық аяндар наразылықпен қарсы алды, өйткені ол Боснияға келуін кешіктірді. 1826 жылдың шілдесінде келуге тиіс болған ол, тек желтоқсан айында ғана қызметке кірісті. Аяндардың қарсылығына қарамастан, ол бұрынғы визирді өзінің қаймақамы етіп тағайындады, мұндай оқиға бұл провинцияда бұрын болған емес. Босния мұсылмандары әскери реформа Осман империясының құлдырауының бастамасы деп санады, ал империя құлағаннан кейін еуропалық христиандар оларды Дамаскқа дейін қуалайды деп қорқып, оны соңғы күндердің белгісі ретінде қарастырды. Сонымен қатар, олар сұлтанның оларды Ресейге қарсы соғысқа жіберіп, жиі көтеріліс ұйымдастырғандары үшін жазалау мақсатымен жіберуі мүмкін деген қорқынышта болды, ал Ресейдің одақтасы саналатын Сербия княздығы осы мүмкіндікті пайдаланып, олардың жерлерін тартып алып, құлдыққа салмақшы екенін ойлады. Босния мұсылмандары арасындағы реформаға қарсы қозғалыс Низам әскерін енгізуге қарсы болғандардың барлығын біріктірді, олар әсіресе Ресейге қарсы соғысқа қатысуға қарсы болды. 1826 жылдың желтоқсан айының ортасында Абдурахман пашаға янышарлардың көтерілісін тоқтату туралы бұйрық келді, олар босниялық мұсылмандардың арасында кең қолдауға ие болды. 1827 жылдың ақпанында Зворник қаласының капитаны Али паша Видажич басқарған 1000 сарбаздық Осман әскері янышарларды жеңді. Фуча, Плевлья, Рогатица, Вишеград, Власеньица, Бирча, Тузла, Биелина, Тешань, Зеница, Травник, Скопье, Ливно, Мостар, Гачко және Невесинье аяндарынан янышарларға уәде етілген көмек келмеді. Аяндардың көпшілігі бейтарап қалды, ал Хусейн Градащевич, Али Бей Фидахич және Герцеговина капитандары Клобук, Столац және Требинье визирге қолдау көрсетті. Жеңіліске ұшырағаннан кейін Абдурахман паша оларды қолдаған бірнеше беделді тұлғаларды, соның ішінде Рущуклианы өлімге кесті. Баня-Лука, Травник, Градачац, Тузла және Ливно аймақтарынан 300-ге жуық бей түрмеге қамалды. 1827 жылдың наурызына қарай Абдурахман паша Боснияның барлық аймағын өзінің бақылауына алды. 1827 жылдың мамыр айында Абдурахман паша әскери реформаға қарсылық білдіргендердің барлығын жойды, ал реформаланған әскердің алғашқы жаттығуы Сараевода өтті. 1828 жылдың тамызында Абдурахман паша қызметтен босатылып, оның орнына Морали Намик Али паша тағайындалды. Сол жылы визирдің орны Травник қаласынан Сараевоға көшірілді. Босния аяндарының арасындағы келіспеушілік визирдің табысына да үлкен үлес қосты. Авдо Суческа аяндардың келіспеушілігінің себебі босниялық мұсылмандардың Осман империясына, сұлтанға және діни көшбасшы Шейх аль-Исламға деген адалдығы деп санайды. Аян кеңесі реформаларға қатысты бөлініп, Герцеговинаның беделді адамдары сұлтанды қолдаған аймақтық негізде тарады. Градшевич реформаға қарсы аяндардың басшысы болды, ал оған қарсы шыққандарды Али паша Ризванбегович басқарды. Ризванбеговичке Смайл Аға Ченгич (Столац) және Хасан Бей Ресулбегович (Требинье) қосылды. Посавина аймағының аяндары 1830 жылы Тузла қаласында кездесіп, реформаларға қарсы көтеріліс ұйымдастыруға шешім қабылдады, себебі Порта Зворник санжағының бір бөлігін Сербияға берді, олар осыдан қауіптеніп, Порта оларды қорғау үшін жеткілікті шаралар қабылдамайды деп санады.

Бастапқы табыстар мен алға басу

Тузладағы кездесудің тағы бір нәтижесі Травникте тағы бір жалпы жиналыс өткізу туралы келісім болды. Травник Босниялық еялет пен везирдің ордасы болғандықтан, жоспарланған кездесу іс жүзінде Осман билігімен тікелей қарама-қайшылыққа ұласты. Градщевич барлық қатысушылардан әскерді алдын ала жинауға көмектесуді сұрады. 1831 жылдың 29 наурызында Градщевич 4000 шамасындағы әскермен Травникке қарай жолға шықты. Намик паша қарсыласып келе жатқан күш туралы естіген соң Травник бекінісіне барып, Сүлейманпашич ағайындыларын көмекке шақырды. Көтерілісшілер армиясы Травникке жеткенде, қамалға бірнеше ескерту оқтарын атып, везирге әскери қақтығысқа дайын екендерін хабарлады. Осы уақытта Градщевич Сүлейманпашичтің күштерін тосу үшін Сребреницалық Мемиш аға басқаратын жасақты жіберді. Екі тарап 7 сәуірде Травник маңындағы Пиротта кездесті. Сол жерде Мемиш аға Сүлейманпашич ағайындыларын және олардың 2000 сарбазын жеңіп, оларды шегінуге мәжбүр етті және Сүлейманпашичтердің мүлкін жойды. 21 мамырда Намик паша қысқа қоршаудан кейін Столацқа қашып кетті. Содан кейін Градщевич халықтың еркімен сайланған Боснияның қолбасшысы екенін жариялады. Градщевич 31 мамырда барлық аристократтардың және осыған ниеттенген қара халықтың дереу оның армиясына қосылуын талап етті. Мыңдаған адамдар оған қосылды, олардың көп бөлігі христиандар еді, олардың саны оның әскерінің үштен бірін құрады. Градщевич армиясын екіге бөліп, бірін Зворникте қалдырып, сербтердің басып кіруіне қарсы тұруға дайындады. Ал әскердің көп бөлігімен ол көтерілісті басу үшін үлкен күшпен жіберілген ұлы везирмен кездесу үшін Косовоға аттанды. Жолда Ипек және Приштина қалаларын басып алып, онда негізгі лагерін құрды. Ұлы везир Мехмед Рашид пашамен кездесу 18 шілдеде Штиме маңында болды. Екі әскер де шамамен бірдей болғанымен, ұлы везирдің әскерлері жабдылу жағынан артықшылыққа ие болды. Градщевич Али бек Фидахич басқаратын жасақты Рашид пашаның күштерін қарсы алуға жіберді. Ұсақ шайқастан кейін Фидахич кері шегінгендей әрекет етті. Жеңіске жеткенін ойлаған ұлы везир ақымақтықпен атты әскер мен артиллериясын орманды жерге енгізді. Градщевич осы тактикалық қателікті дереу пайдаланып, күштерінің көп бөлігімен күшті қарсы шабуыл жасап, Осман әскерін жартылай жойды. Рашид пашаның өзі жараланып, жартылай өмірмен құтылды.

Көтерілісші үкімет құрылды

Ұлы везирдің солтан босниялықтардың барлық талаптарын орындайтынын, егер көтерілісші армия Боснияға оралса, Градщевич пен оның әскері үйге қайтты деген мәлімдемесінен кейін. 10 тамызда Приштинде автономия қозғалысының барлық маңызды тұлғаларының кездесуі өтті. Осы кездесуде Градщевичті Боснияның уәзірі деп жариялауға шешім қабылданды. Градщевич бастапқыда бас тартса да, оның жанындағылар оны осы құрметке көндірді, ақырында ол оны қабылдады. Оның жаңа мәртебесі 12 қыркүйекте Сараевода өткен жалпы босниялық конгресте ресми түрде жарияланды. Император мешітінің алдында жиналғандар Құранға ант беріп, Градщевичке адал болатындарын және сәтсіздікке ұшыраса немесе қаза тапса да, артқа қайтпайтындарын мәлімдеді. Осы кезде Градщевич жоғары әскери қолбасшы ғана емес, сонымен қатар Боснияның жетекші азаматтық билігі болды. Ол өзінің төңірегіне сот құрды, ал Сараевода орналасқаннан кейін босниялық саясаттың орталығын Травникке көшіріп, оны көтерілісші мемлекеттің де-факто астанасына айналдырды. Травникте ол Диванды – босниялық конгресті құрды, ол оның қатысуымен Босния үкіметін құрады. Градщевич сонымен қатар осы кезеңде салық жинады және автономия қозғалысының түрлі жергілікті қарсыластарын жазалады. Ол батыр, күшті, қайратты және шешімді басшы ретінде танылды.

Герцеговинадағы көтеріліске қарсылық

Османдықтармен қарулы қақтығыстың осы тоқырауы кезінде Герцеговинадағы автономия қозғалысының күшті қарсылығына назар аударылды. Аймаққа қарсы шағын науқан үш бағыттан басталды: 1. Сараеводан келген әскерге Градащевичтің Травникті басып алғаннан кейін сонда қашқан Намик пашамен соңғы кездесу үшін Столацқа шабуыл жасауға бұйрық берілді. 2. Кражинадан келген әскер осы әрекетте сараеволық әскерлерге көмектесуі тиіс еді. 3. Посавина мен Оңтүстік Подриньеден келген әскерлер Гачко мен жергілікті капитан Смаил аға Ченгичке шабуыл жасады. Намик паша Столактан кетіп қалғандықтан, шабуыл тоқтатылды. Гачкоға жасалған шабуыл сәтсіз аяқталды, себебі Посавина мен Оңтүстік Подриньеден келген күштерді Ченгичтің әскерлері жеңді. Бірақ бір жетістік болды: қазан айында Ахмед бег Ресулбеговичтің басшылығымен Градащевич орналастырған әскер Ресулбеговичтің адал жақтастарынан және Столац оппозициясының басқа да қолдаушыларынан Требиньені басып алды. Сол жылдың қараша айында босниялық делегация Скопьедегі Ұлы визирдің лагеріне жетті. Ұлы визир бұл делегацияға Босниялықтардың талаптарын қабылдап, Градащевичті автономиялы Боснияның ресми визирі етіп тағайындау үшін Сұлтанға талап қоятынын уәде берді. Алайда оның нағыз ниеті желтоқсан айының басында Нови-Пазардың шетінде орналасқан босниялық бөлімшелерге шабуыл жасаған кезде көрінді. Тағы да бүлікшілер әскері императорлық күштерді жеңіп шықты. Бірақ, суық қысқа байланысты босниялық әскерлер үйлеріне қайтуға мәжбүр болды. Сонымен қатар, Боснияда Градащевич қолайсыз ауа-райына қарамастан, Герцеговинадағы науқанын жалғастыруға шешім қабылдады. Ливноның капитаны Ибрагим бек Фидрусқа жергілікті капитанға қарсы соңғы шабуыл жасап, автономия қозғалысына қарсылықты тоқтатуға бұйрық берілді. Осы мақсатқа жету үшін Фидрус алдымен Любушкиге және жергілікті капитан Сүлейман бекке шабуыл жасады. Фидрус маңызды жеңіске жетіп, Сүлейман бекті жеңіп, Столацтан басқа бүкіл Герцеговинаны бақылауға алды. Алайда, келесі жылдың наурыз айының басында Столацты қоршауға алған әскердің бір бөлігі сәтсіздікке ұшырады. Босниялық қатардың қыс салдарынан азайғаны туралы хабар алған Столац капитаны Әли паша Ризванбегович қоршауды бұзып, бүлікшілерге қарсы шабуыл жасап, олардың күштерін таратып жіберді. Сараеводан Муджага Златар басқаруымен Столацқа күш жіберілді, бірақ 16 наурызда Градащевич оны Гранд-визирдің Боснияға қарсы ірі шабуыл жоспарлап жатқаны туралы хабар алғаннан кейін кері қайтаруға бұйырды.

Осман қарсы шабуылдары

Османдық науқанын ақпан айының басында бастады. Ұлы визир екі әскер жіберді: бірі - Вичитиреннен, екіншісі - Шкодерден. Екі әскер де Сараевоға қарай бет алды, ал Градщевич оларға қарсы шамамен 10 000 адамнан тұратын әскер жіберді. Визирдің әскерлері Дринаны сәтті кесіп өткен кезде, Градщевич Али паша Фидахичтің 6 000 адамын Рогатицада қарсы алуға бұйырды, ал Вишеградтағы бөлімшелер Сараевоның шетіндегі Палеге қарай жол тартты. Екі тараптың кездесуі ақыры мамыр айының соңында Сараевоның шығысындағы Глясинац жазығында, Соколакқа жақын жерде болды. Босния әскерін Градщевич өзі басқарды, ал Османдық әскерлер Боснияның жаңа императорлық мойындалған визирі, Кара Махмуд Хамди пашаның басқаруында болды. Бұл алғашқы шайқаста Градщевич Палеге шегінуге мәжбүр болды. Паледе шайқас жалғасты, және Градщевич тағы да шегінуге мәжбүр болды; бұл жолы Сараевоға. Сараевода капитандық кеңес күрестің жалғасатынын шешті.

Ступ шайқасында жеңіліс

Соңғы шайқас 4 маусымда Сараево мен Илиджа арасындағы жолдағы шағын елді мекен Ступте өтті. Ұзақ және қарқынды шайқастан кейін Градщевич тағы да солтан әскерін жеңгендей көрінді. Алайда, соңында Әли паша Ризванбегович және Смаил аға Ченгич басқаратын Герцеговина әскерлері Градщевич орнатып қойған қапталындағы қорғанысты бұзып, шайқасқа қосылды. Күтпеген шабуылға түскен бүлікшілер әскері Сараево қаласына шегінуге мәжбүр болды. Әскери қарсылықтың әрі қарай жалғасуының қажеті жоқ деп шешілді. Градщевич 5 маусымда император әскері қалаға кірген кезде Градчацқа қашып кетті. Егер ол онда қалса, үйі мен отбасы қандай қиындықтарға тап болатынын түсінген соң, Градщевич Градчацты тастап, Австрия жеріне аттануға шешім қабылдады.