Ұлы Солтүстік соғысындағы Клишов шайқасы: 1702 ж. Швеция королі Карл XII Польша-Литва армиясын жеңіп, Варшаваны басып алды. Тарих, соғыс, Швеция, Польша.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ұлы Солтүстік соғысы кезіндегі шайқас
Battle during the Great Northern War
Клишёв шайқасы (Клишов немесе Клезов деп те жазылады) 1702 жылдың 19 шілдесінде Ұлы Солтүстік соғысы барысында Польша-Литва одағының Клишёв ауылына жақын жерде болды. Швеция королі Карл XII басқаратын швед әскері, Саксония королі Август II Күшті басқаратын, одан екі есе үлкен поляк-саксон әскерін жеңді. Соғыстың екінші жылында, Нарва мен Дюна шайқастарында шведтер жеңіске жеткеннен кейін Карл Польша-Литва одағына қарсы жорыққа шықты. 1702 жылдың мамыр айында Карл одақтың астанасы Варшаваны басып алды, онда Августтың Краковта үлкен саксон әскерін жинап жатқаны туралы хабар алды. Карл Августты қууға шығып, швед күштерін шақыртты. Шілде айына қарай, ұсақ шайқастардан кейін және күшелер келген соң Карл Август әскеріне шабуыл жасауға дайын болды, ол Клишёвте берік қорғаныс позициясын алған еді. 9 шілдеде швед әскері саксондық оң қанатты қоршауға тырысты. Сол кезде Польша королінің әскері Августқа көмекке келді. Швед қанаттары саксон-поляк атты әскерінің шабуылына тойтарыс берді, олар шайқас алаңынан ығыстырылды. Содан кейін швед атты және жаяу әскері бірлесіп саксон жаяу әскеріне шабуыл жасады, олар кері шегінуге мәжбүр болды. Август өзінің көп бөлігі сақталған әскерімен Сандомирге шегінді және Польшаның үлкен бөлігін бақылауда ұстады, бірақ шайқастан кейін оның әскери күші күрт әлсіреп қалды, бұл Карл үшін тактикалық және саяси жеңіс болды.
The Battle of Kliszów (also spelled Klissow or Klezow) took place on July 19, 1702, near the village of Kliszów in the Polish–Lithuanian Commonwealth during the Great Northern War. A Swedish army under the command of King Charles XII of Sweden defeated a Polish–Saxon army twice the size that was led by King Augustus II the Strong of Saxony. During the second year of the war, following Swedish victories at Narva and Düna, Charles launched a campaign against the Polish Lithuanian Commonwealth. In May 1702, Charles captured Warsaw, the Commonwealth's capital, where he received intelligence that Augustus was assembling a large Saxon army in Kraków. Charles chose to pursue Augustus and called for Swedish reinforcements. By July, after minor skirmishes and the arrival of his reinforcements, Charles was ready to attack Augustus's army, which had taken up a strong defensive position at Kliszów. The battle began on July 9 with the Swedish army attempting to encircle the Saxon right wing. At the same time, the Polish Crown Army arrived to assist Augustus. The Swedish wings withstood attacks by the Saxon–Polish cavalry, which was driven from the battlefield. The Swedish cavalry and infantry were then able to jointly attack the Saxon infantry, which was forced to retreat. Augustus retreated to Sandomierz with his largely intact army and retained control of large parts of Poland, but his military power was greatly weakened following the battle, which was a tactical and political victory for Charles.
Контекст
1700 жылдың 12 ақпанында Ұлы Солтүстік соғысы басталды. Польша-Литва одағының королі және Саксонияның сайлаушысы Август II өзінің саксондық әскерлерімен Дюна өзенін кешіп, швед Ливониясындағы Рига қаласын қоршауға алды. Сонымен қатар, Дания королі Фредерик IV басқаратын Дания корольдік әскері Швецияның одақтас Холштейн және Готторп герцогтіктеріне шабуыл жасап, жоспарланған Сканияға шапқысын бастамас бұрын өз артынан қорғаныс жасады. 1700 жылдың қыркүйегінде Ресей императоры Петр I басқаратын орыс әскерлері швед Ингриясына басып кірді және швед Эстониясындағы Нарва қаласын қоршауға алды. Бұл үш ел Швеция империясына үш жақтан шабуыл жасау туралы құпия келісімге келді, әрқайсысы бұрынғы соғыстарда Швецияға жоғалтқан жерлерін қайтарып алуды мақсат етті. Швеция королі Карл XII басқаратын швед әскері бірінші болып Данияның қаупін тойтарды. 1700 жылдың 25 шілдесінде Зеландиядағы Хумлебекке сәтті десант түсіргеннен кейін, Фредерик IV сол жылдың 8 тамызында Травендал бейбіт шартына қол қойып, соғыстан шығуға мәжбүр болды. 20 қарашада орыстар Нарва шайқасында Карлдың бас әскерінен күйреуге ұшырағаннан кейін Ресейге қайтарылды. Ригаға қарай жорықта Карл 1701 жылдың 9 шілдесінде Дюна шайқасында саксон-орыс әскерін жеңді. Саксон-орыс әскерлерінің көп бөлігі, фельдмаршал Адам Генрих фон Штайнау басшылығымен, шайқастан салыстырмалы түрде реттелген түрде шығып кетті, бұл Карлдың Августы толық жеңуіне мүмкіндік бермеді. Швеция әскері кейін Дюна өзенін кешіп, Курляндия герцогтігін басып алды. Содан кейін Карл Польшада Августың әскерлерін осып тастау және оны Ресейге қарсы жорық жасамас бұрын Польша королі лауазымынан шеттету мақсатымен әскери науқанға кірісті. Корольдің бірнеше кеңесшілері, оның ішінде поляк магнаттары мен шетелдік дипломаттар, корольдің соғыс жоспарлары, әсіресе Августы тақтан түсіру жоспары туралы алаңдады. Польша-Литва одағы Август швед Ливониясына Польша королі ретінде емес, Саксонияның сайлаушысы ретінде шабуыл жасағандықтан, қақтығыста әлі де бейтарап қалды.
On February 12, 1700, the Great Northern War began when Augustus II the Strong, King of the Polish–Lithuanian Commonwealth and elector of Saxony, crossed the Düna river with his Saxon troops and laid siege to the city of Riga in Swedish Livonia. At the same time, the Royal Danish Army under King Frederick IV of Denmark invaded the Swedish allied duchies of Holstein and Gottorp to secure his rear before commencing with the planned invasion of Scania. In September 1700, Russian forces under Tsar Peter I invaded Swedish Ingria and laid siege to Narva in Swedish Estonia. These three nations had secretly agreed on a joint pact to attack the Swedish Empire from three separate fronts and each aimed to win back territories they had lost to Sweden in previous wars. The Swedish Army under the command of King Charles XII of Sweden first repelled the Danish threat. After a successful Swedish landing operation at Humlebæk on Zealand on July 25, 1700, Frederick IV was forced to withdraw from the war on August 8 the same year by signing the Peace of Travendal. On November 20, the Russians were forced to withdraw to Russia after their crushing defeat by Charles's main army at the Battle of Narva. On his march towards Riga, Charles defeated a Saxon–Russian army at the Battle of Düna on July 9, 1701. The majority of the Saxon–Russian troops under Field Marshal Adam Heinrich von Steinau withdrew from the battle in a relatively orderly fashion, leaving Charles unable to completely defeat Augustus. The Swedish army later crossed the Düna and occupied the Duchy of Courland. Charles then launched a military campaign in Poland to outmaneuver Augustus's troops and depose him as King of Poland before moving against Russia. Several of the king's advisors, including Polish magnates and foreign diplomats, were worried about the king's war plans, especially his plan to depose Augustus. The Polish–Lithuanian Commonwealth was still neutral in the conflict because since Augustus had attacked Swedish Livonia in his capacity as elector of Saxony and not as King of Poland.
Польшаға швециялық шабуыл
1702 жылдың ақпан айының басында Карл 14 000 әскермен бірге Ұлы Литва княздығына жорық жасады. Ол Швецияның Балтық билеу жерлерінде 25 000 әскер қалдырды; олар біртұтас басшылықсыз түрлі гарнизондарға таратылды, ал тағы 4 000 әскер генерал-майор Карл Магнус Стюарт басшылығымен Курляндияда орналасты. 1702 жылдың 29 наурызында Карл Литвадан шығып, өзінің бас әскерімен Варшаваға, одақтың астанасына бет бұрды. Август пен одақтың бас өкілі кардинал Михал Стефан Радзевский Варшаваны тастап кетті, Карл 14 мамырда қарсылықсыз қалаға енді. Ол жерде Августқа қарсы болған поляк ақсүйектерінің топтарымен келіссөздер жүргізді. Содан кейін Августтың Краковқа қашып, онда саксон әскерін жинап жатқанын білді. 24 мамырда Карл швед Помераниясындағы генерал Нильс Гилленстернаға 10 000 әскермен бірден Краковқа қарай жылжуға бұйрық берді. 2 маусымда Карл генерал-майорлар Карл Мёрнер мен Магнус Стенбокқа, Литвадағы Вильнюстен 4 000 әскермен, және генерал-майор Георг Йохан Майдельге Курляндиядағы әскерлерімен бірге швед армиясының бас құрамына қайта оралуға бұйрық берді. Алайда Майдель өзінің әскерін 17 маусымға дейін жылжыта алмайтынын және сол себепті Карл әскерінен алыс екенін хабарлады. Патшаға Гилленстернадан да сондай хабар келді, оның әскері Штеттинде қалды, содан кейін патша Гилленстернаны күтпеуге шешті. 16 маусымда Карл Варшавадан төрт атты және төрт жаяу әскер полкімен, барлығы 8 000 әскермен шықты, қалада гарнизон құру үшін бірнеше мың әскер қалдырды. Жорық барысында патша швед армиясының бас құрамын азық-түлікпен қамтамасыз ету үшін 500 атты және 300 жаяу әскермен подполковник Аксель Гилленкрокты жіберді. Ол Мёрнерге әскерлеріне Висла өзенін тез арада кесіп өтіп, онымен қайта қосылуға бұйрық беру туралы бірнеше рет хабар жіберді. Варшавадан шыққан күні патша Краковқа баратын жолдағы Тарчинге орналасты. Содан кейін ол Гроец пен Ленчесцице арқылы жалғастырып, бірнеше күн Нове Миасто над Пилицада тұрақтады. Содан кейін шеру Джевица мен Говарчов арқылы Радошицеге жалғасты, онда ол бірнеше күн орналасты. 1 шілдеде Карл Гилленкроктан жеткілікті азық-түлікпен қамтамасыз ету қиындыққа тап болғаны туралы хабарлама алды. Патша әскерін батысқа, Кіші Польшадағы Кильце қаласына қарай жылжытты. Стенбок 26 маусымда Люблинге келді, содан кейін олар 29 маусымда Казимеж Дольныйден Висла өзенінен өтті. 5 шілдеде Вирцбицада Мёрнер мен Стенбок Карлмен күтпеген кездесу өткізді, ол екі күн ішінде Кильцеден келіп, оларға өзінің лагеріне шеру үшін ауызша нұсқау берді. Содан кейін патша 6 шілдеде әскеріне оралып, оларға оңтүстікке қарай шегінуді бұйырды. Август Карлдің жақындап келе жатқаны туралы хабар алды және генерал-лейтенант Якоб Генрих фон Флеминг оны үлкен әскермен солтүстікке қарай жүріп, Карл Гилленштиернаның әскерлерімен бірігуге дейін жеңіске ұшыратуға шақырды. 2 шілдеде Гилленштиернаның Штеттиннен орналасқандығы туралы хабар алғаннан кейін Август 15 000 саксондық әскермен бірге Краковтан аттанды. 6 шілдеде ол Киелцеден оңтүстікке қарай орналасқан Клишов ауылына орналасты. Кейінірек 8 шілдеде ол гетман Иероним Августин Любомирскийдің басқаруындағы Корольдік армияның Клишовтан ғана келе жатқаны туралы хабар алды.
At the beginning of February 1702, Charles marched into the Grand Duchy of Lithuania with 14,000 men. He left 25,000 men in Sweden's Baltic dominions; they were distributed to different garrisons without a common leadership, and another 4,000 men were in Courland under the command of Major General Carl Magnus Stuart. On March 29, 1702, Charles left Lithuania and marched with his main army towards Warsaw, the Commonwealth's capital. Both Augustus and the Commonwealth's main representative Cardinal Primate Michał Stefan Radziejowski left Warsaw, leaving Charles to enter the city unopposed on May 14. There, he had unsuccessful negotiations with Polish noble factions who were in opposition to Augustus. He then received intelligence that Augustus had fled to Kraków, where he gathered his Saxon troops. On May 24, Charles sent orders to General Nils Gyllenstierna in Swedish Pomerania to immediately advance with 10,000 men towards Kraków. On June 2, Charles gave orders to Major Generals Carl Mörner and Magnus Stenbock with their 4,000 men from Vilnius in Lithuania, and to Major General Georg Johan Maidel with his troops in Courland, to return to the main Swedish army. Maidel, however, reported he was unable to move his troops until June 17 and was therefore far away from Charles's army. The king received a similar report from Gyllenstierna, whose troops remained in Stettin, whereupon the king decided not to wait for Gyllenstierna. On June 16, Charles marched out of Warsaw with four cavalry regiments and four infantry regiments, totaling 8,000 men, leaving a few thousand men to form a garrison in the city. During the march, the king dispatched Lieutenant Colonel Axel Gyllenkrok with 500 cavalry and 300 infantry to collect supplies for the maintenance of the main Swedish army. He also sent repeated messages to Mörner to order his troops to immediately cross the Vistula river and reunite with him. On the day of his departure from Warsaw, the king encamped at Tarczyn on the road to Kraków. He then continued on through Grójec and Łęczeszyce, and camped for a few days in Nowe Miasto nad Pilicą. The march then continued via Drzewica and Gowarczów to Radoszyce, where he camped for a few days. On July 1, Charles received a report from Gyllenkrok, who was having difficulty providing sufficient supplies. The king moved his army west toward the city of Kielce in Lesser Poland, where his troops would be well supplied and he could more easily make contact with Mörner's and Stenbock's troops. Stenbock arrived at Lublin on June 26, after which they crossed the Vistula at Kazimierz Dolny on June 29. At Wierzbica on July 5, Mörner and Stenbock had an unexpected meeting with Charles, who had ridden the from Kielce in two days to give them oral directions for the march to his camp. The king then returned to his troops on July 6 and ordered them to withdraw to the south. Augustus received intelligence of Charles's approach and Lieutenant General Jacob Heinrich von Flemming urged him to march north with a large army and defeat Charles before he could unite with Gyllenstierna's troops. On July 2, after receiving news of Gyllenstierna's decampment from Stettin, Augustus marched out of Kraków with a Saxon army of 15,000 men. On July 6, he encamped at the village of Kliszów, about south of Kielce. Later on July 8, he received word the Crown Army under Hetman Hieronim Augustyn Lubomirski was on the march only from Kliszów.
Кіріспе
7 шілдеде Карл мен швед әскерінің басты бөлігі Клишовтың солтүстігіндегі Обице ауылына келді. 2 шілдеде король полковник Йохан Август Мейерфельдтті 600 атты әскермен Клишовтың оңтүстігіндегі Пиньчовта саксондық әскердің орналасқан жерін анықтауға жіберді. Ол жаққа бара жатқанда, Обице маңындағы орманда 200 казак пен валахиялық атты әскер Мейерфельдттің отрядына шабуыл жасады. Шабуылды капитанның қол астындағы 30 швед драгуны тойтарды, ал шабуылдаушылар ауыр зиян шекті. Мейерфельдт 5 шілдеде Карлға оқиға туралы баяндады. Король 8 шілде күні таңертең Августқа қарсы күтпеген шабуыл жасауды жоспарлады, бірақ генерал-лейтенант Карл Густав Рейнскиольдтың кеңесімен Морнер мен Стенбок әскерлері лагерге келгенше күтуге шешім қабылдады. 8 шілде күні таңертең Риттмастердің Обицедегі лагерь маңындағы қарауылдарына генерал-майор фон Браузе бастаған 200 саксондық сарбаз бен 100-ге жуық валахиялық шабуыл жасады. Август шведтердің орналасқан жері туралы мәлімет жинауды тапсырған еді. Өрнештедт шабуылды тойтарды, саксондықтардың шамамен 20 әскері қаза немесе жараланса, 8-9 әскері тұтқынға алынды. Шведтер арасында Риттмастер Густаф Фейгерскиольд және бірнеше атты әскер қаза тапты. Бұл алаңдатарлық хабарды естіген король дереу оқиға орнына барып, бұрынғы шайқасты қарап шықты. Сол күні кешке Морнер мен Стенбок әскерлері корольдік лагерге келді, Вильнюстен бес апталық жорығын аяқтады. Олардың әскері шаршаған, бірнеше әскер ауырған, аттары ұзақ жорыстан ашқан еді. Әскерлер бірнеше сағат ұйықтағаннан кейін, келесі күні таңертең кезекке тұруға бұйрық берілді. 9 шілде күні таңертең, Дюна шайқасының жылдығында, швед лагерінде саксон әскерінің қозғалысқа шыққаны туралы жалған хабар тарады. Сағат 06:00-де Карл әскерлеріне діни рәсім өткізіп, «Құдайдың көмегімен!» деген ұрыс айғайын дауыстауды бұйырды. Содан кейін әскерлерді төрт колоннаға бөліп, алға жылжуға бұйрық берілді. Олар үлкен орман мен аралық биіктіктер арқылы Клишовқа қарай оңтүстікке қарай жылжыды. Әскердің емес, тек кішкентай барлау тобының жорыс екенін көрсету үшін шаралар қабылданды, әскерлерге қаруларын және туларын төмендетіп жүруге бұйрық берілді. Саксондық барлаушылары орманның батыс шетінде шведтік бөлімшелерді көрді, олар шведтердің үлкен шегінуін жасыру үшін жіберілген артқы күзет бөлігі деп ойлады. Шведтер орманның оңтүстік шетіндегі далаға жеткенде, Карл Клишов маңындағы саксондық әскердің орналасқан жерін көріп, оңға бұрылып, әскерін шайқасқа дайындады. Саксондық әскерлер сағат 10:00-де Карл әскерін көрді; Август екі зеңбірекпен дабыл қағып, әскерін шайқасқа дайындады.
On July 7, Charles and the main Swedish army arrived at the village of Obice, north of Kliszów. On July 2, the king had detached Colonel Johan August Meijerfeldt, who with 600 cavalry was to reconnoitre the Saxon positions at Pińczów south of Kliszów. On his way there, a cavalry force of 200 Cossacks and Wallachians ambushed Meijerfeldt in a forest near Obice. The attack was repulsed by thirty Swedish dragoons under Captain , and the ambushers retreated with heavy casualties. Meijerfeldt returned to Charles on July 5 and made a report on the incident. The king contemplated launching a surprise attack against Augustus on the morning of July 8 but on the advice of Lieutenant General Carl Gustav Rehnskiöld, he decided to wait another day for Mörner's and Stenbock's troops to arrive at his camp. On the morning of July 8, Ryttmästare 's outposts near the army's field camp at Obice were attacked by 200 Saxon soldiers and about 100 Wallachians under Major General von Brause, whom Augustus had ordered to gather intelligence about the Swedes' location. Örnestedt repelled the attack and the Saxons' losses were about 20 killed or wounded, and either eight or nine captured. Among the Swedes, Ryttmästare Gustaf Fägerskiöld and some of the horsemen died. After receiving the alarming report, the king immediately went there to survey the previous skirmish. That evening, Mörner's and Stenbock's troops arrived at the royal camp, ending their five week long expedition from Vilnius. Their troops were largely exhausted, several men were sick, and their horses were starved as a result of their forced marches. The troops slept for a few hours before they were ordered to line up the following morning. On the morning of July 9, on the anniversary of the Battle of Düna, a false rumor the Saxon army were on the move spread around the Swedish camp. At 06:00, Charles ordered his troops to conduct a mass and issue the battle cry "With God's help". Then, the troops were ordered to march out and divide themselves into four marching columns. They moved south toward Kliszów under the cover of a large forest and intermediate heights. Steps were taken to give the impression it was only a small reconnaissance force rather than the whole army on the march, and the troops were ordered to march with lowered weapons and banners. Saxon reconnaissance patrols at the western edge of the forest sighted some Swedish units, whom they thought were part of the rearguard sent to mask a large Swedish retreat. When the Swedes arrived at a field outside the southern edge of the forest, Charles sighted the Saxon positions near Kliszów, wheeled right and arranged his troops in the order of battle. At 10:00, the Saxon troops sighted Charles's army; Augustus sounded the alarm with two cannon shots and prepared his troops for battle.
Жауынгерлік алаң
Алдағы шайқас Кельце қаласының оңтүстігінде және Краковтың солтүстік-шығысында, ылғалды алқаптар, емен ормандары мен төбелер басым аймақта орналасты. Соғыс алаңы батыста Ребов, оңтүстікте Клишов және Кокот, шығыста Кие, Липник және Вимослов, солтүстікте Горки, Виржбица және Борчин сияқты шағын ауылдармен қоршалған. Шведтер өздерінің әскери лагерін Обицеде, ал кейінгі жиналу орталығы Борчинде, олардың арасын шведтердің ілгерілеуін жабу үшін пайдаланған үлкен орман бөліп тұрды. Саксон лагері Клишовтың шығысына қарай орналасқан. Нида өзені Клишовтың батысындағы үлкен батпақтың ішінде ағып жатты. Хайдасжек орманы Клишов пен Кокоттың оңтүстігінде орналасқан. Саксон әскері өзен мен орманды қанаттарды қорғау үшін пайдаланды. Ребов пен Клишовтың шығысында және саксондық лагердің алдында Кулаки биіктігі, көлбеу төбе орналасқан. Оның алдыңғы жағы Нида өзенінен бастау алатын сазды өзенмен қорғалған. Саксондықтар төбе төңірегінде траншеялар мен орлар қазып, оның үстіне артиллериясын, ал беткейлеріне фриздік аттыларды орналастырды. Саксондық орталық артиллерия мен лагерь арасында орналасты. Сол қанаты Ребовтың артындағы жотаға, ал оң қанаты Кокоттың алдына, солтүстік-шығысқа қарап орналастырылды.
The site of the upcoming battle was situated south of Kielce and northeast of Kraków, in an area dominated by wetlands, oak forests and hills. The battlefield was surrounded by small villages including Rebów in the west; Kliszów and Kokot in the south; Kije, Lipnik and Wymoslów in the east; and Górki, Wierzbica and Borczyn in the north. The Swedes made their field camp at Obice north of their later rallying point at Borczyn, both of which were separated by the large forest the Swedes used to cover their advance. The Saxon camp was located just east of Kliszów. The Nida river flowed through a large swamp just west of Kliszów. The Hajdaszek forest was located south of Kliszów and Kokot. The Saxon army used the river and the forest as flank protection. To the east of Rebów and Kliszów, and in front of the Saxon field camp, was Kulaki Height, a sloping hill about high. Its front was protected by a marshy stream that ran from the Nida. The Saxons had dug both trenches and moats around the hill, and placed their artillery on its summit and chevaux de frise on its slopes. The Saxon center stood between the artillery and the camp. The left wing was placed on a ridge behind Rebów while the right wing was placed in front of Kokot facing northeast.
Швед әскері
Швед армиясының соғысқа дейінгі ресми саны 16 230 адамды құрады, сонымен қатар төрт 4 фунттық полк зеңбірегі болды. Бірақ аштық, аурулар және шаршау салдарынан, олардың ішінде тек 10 000 мен 12 000 аралығында ғана соғысқа қабілетті болды. Жауынгерлік күш 18 жаяу әскер батальонына, 25 кавалерия эскадрильясына және 12 драгун эскадрильясына бөлінген 8 000 жаяу әскерден тұрды, жалпы саны 4 000 адамды құрады. Әскерлер Борчин алдында екі қатарға орналастырылды, ортада жаяу әскер, ал екі жақта кавалерия. Бірінші қатарда 25 эскадрилья және 12 батальон, ал екінші қатарда 15 эскадрилья және 6 батальон болды. Карл 21 эскадрильядан тұратын шведтердің оң жақ кавалерия қанатына қолбасшылық етті, генерал-лейтенант Рейнскиолд оның көмекшісі болды. Генерал-майор Мөрнердің басқаруындағы бірінші кавалерия қатары генерал-майор Арвид Хорнның басқаруындағы Драбант корпусының эскадрильясынан, майор Карл Густав Крейцтің басқаруындағы Атты өмір полкінің жеті эскадрильясынан, полковниктің басқаруындағы Өмір драгун полкінің үш эскадрильясынан және полковник лейтенантының басқаруындағы Эстергётланд кавалерия полкінің төрт эскадрильясынан құралды. Генерал-лейтенанттың басқаруындағы екінші кавалерия қатары Риттмастердің басқаруындағы Өмір полкінің үш эскадрильясынан және майор Старкенфелттің басқаруындағы төрт Эстергётланд эскадрильясынан тұрды. Швецияның сол жақ кавалерия қанаты он тоғыз эскадрильядан тұрды және оған Фредерик IV, Гольштейн-Готторп герцогы қолбасшылық етті, кавалерия генералы Отто Веллингк оның көмекшісі болды. Бірінші кавалерия қатары генерал-майор Карл Нироттың басқаруымен екі Скания эскадрильясынан және бес Смаланд эскадрильясынан тұрды. Шведтердің жүк пойызын майордың басқаруындағы Хенрик Отто Альбедиллдің драгун полкінен 100 драгун және Нильс Хаммархельмнің басқаруындағы Упланд резервтік жаяу әскер полкінің батальоны қорғады.
The Swedish army prior to the battle had an official strength of 16,230 men, with four four–pounder regimental guns. Though due to famine, disease, and exhaustion, only between 10,000 and 12,000 of these men were fit for combat. The fighting force consisted of 8,000 infantry distributed between 18 infantry battalions, and 25 cavalry squadrons, and 12 dragoon squadrons totaling 4,000 men. The troops were deployed in two lines in front of Borczyn, with infantry in the center and cavalry on both wings. The first line consisted of 25 squadrons and 12 battalions, and the second line had 15 squadrons and 6 battalions. Charles took command of the Swedish right cavalry wing of 21 squadrons, with Lieutenant General Rehnskiöld as his second in command. The first cavalry line under the command of Major General Mörner consisted of the Drabant Corps squadron under Major General Arvid Horn, the Life Regiment on Horse's seven squadrons under Major Carl Gustaf Creutz; the Life Dragoon Regiment's three squadrons under Colonel and Östergötland Cavalry Regiment' four squadrons under Lieutenant Colonel The second cavalry line under the command of Lieutenant General consisted of three Life Regiment squadrons under Ryttmästare and four Östergötland squadrons under Major Starkenfelt. The Swedish left cavalry wing of nineteen squadrons was under the command of Frederick IV, Duke of Holstein Gottorp, with cavalry General Otto Vellingk as his second in command. The first cavalry line under the command of consisted of the Life Regiment on Horse; the Life Dragoon Regiment; the Southern Scanian Cavalry Regiment's six squadrons under Lieutenant Colonel Johan Ridderschantz; and the Småland Cavalry Regiment's three squadrons under Lieutenant Colonel The second cavalry line under the command of Major General Carl Nieroth consisted of two Scanian squadrons and five Småland squadrons, both under Major Mörner. The Swedish center's 17 battalions consisted of the Svea Life Guards's four battalions under Major General , the Dalarna Regiment's two battalions under Lieutenant Colonel and Captain Carl Svinhufvud, the Kalmar Regiment's two battalions under Colonel Gustaf Ranck and Lieutenant Colonel Erik Silfversparre, the Närke Värmland Regiment's two battalions under Colonel Carl Gustaf Roos and Lieutenant Colonel Johan Cronman, the Uppland Regiment's two battalions under Lieutenant Colonel von Holst and Major Carl Ludvig von Post, the Västerbotten Regiment's two battalions under Colonel Reinhold Johan von Fersen and Major Lars Björnhufvud, the Västmanland Regiment's two battalions under Colonel Axel Sparre and Lieutenant Colonel Mathias Fredrik von Feilitzen, and one battalion from the Östergötland Reserve Infantry Regiment under Lieutenant Colonel Lieutenant General commanded the center, with Major General Stenbock in charge of the first line and Major General Posse in charge of the second line. The Swedish baggage train was protected by 100 dragoons from Henrik Otto Albedyll's Dragoon Regiment under Major and a battalion from Uppland Reserve Infantry Regiment under Nils Hammarhjelm.
Саксония-Польша әскері
Саксон әскерінің ресми саны 22 230 адамды, ал нақты күші 16 500 адамды құрады. Жауынгерлік құрамы 7145 жаяу әскерінен тұрды, олар 16 батальонға, 44 кавалериялық эскадрильяға және 24 драгун эскадрильясына бөлінді, барлығы 9000 адамды құрады. Саксондарда 355 артиллерияшы 46 артиллериялық құралды пайдаланды, олардың шамамен жартысы 12 фунттық ауыр зеңбіректер, ал қалғаны 4 фунттық полк зеңбіректерi болды. Осылайша, саксон-поляк әскері зеңбіректер мен кавалерия жағынан басымдыққа ие болды. Әскерге Август басшылық етті. Саксон әскерінің сол қанатын фельдмаршал Штейнау басқарды, ал бірінші қатарда Дания генерал-майоры Адам Фредрик фон Трампе, екінші қатарда генерал-майор Француз де Плессис жауапты болды. Орталық бөлімді генерал-лейтенант Иоганн Маттиас фон дер Шуленбург басқарды, оған генерал-майорлар Денхофф, Венедигер және Остромирский көмектесті. Оң қанатты генерал-лейтенант Флеминг басқарды, ал бірінші қатарда генерал-майор Маршевиц, екінші қатарда генерал-майор фон Бюст басшылық етті. Гетман Любомирский басқарған Корольдік армия да оң қанатқа орналастырылды. Саксон орталығының 16 батальоны бірінші қатарда Станислав Эрнест Денхофф басқаратын саксон және поляк гвардиясының төрт батальонынан, Сайлаушы полкінің екі батальонынан, Вольф Дитрих фон Бейхлинген полкінің екі батальонынан және Королева полкінің екі батальонынан құралды; ал екінші қатарда Штейнау полкінің екі батальонынан, Гертц полкінің екі батальонынан және Пистори полкінің екі батальонынан тұрды. Оң жақ кавалериялық қанатқа 10 атты өмір сақшыларының эскадрильясы, 6 өмір драгун полкінің эскадрильясы, 6 Жоахим Р. Гольц драгун полкінің эскадрильясы, 6 кирасиер полкінің эскадрильясы және 6 Айхштедт кирасиер полкінің эскадрильясы кірді, барлығы шамамен 3000 адамды құрады. Сол жақ кавалериялық қанатқа 4000 адам кірді, олар: Штейнау кирасиер полкінің алты эскадрильясы, Карл Г. Джордан кирасиер полкінің алты эскадрильясы, Корольдік кирасиер полкінің алты эскадрильясы, Атты өмір сақшыларының төрт эскадрильясы, Милкау драгун полкінің алты эскадрильясы және Тақ мұрагері драгун полкінің алты эскадрильясынан тұрды. Польша Корольдік армиясының ресми саны шамамен 12 000 адамды құрады, бірақ олардың кем дегенде үштен бірі азаматтық адамдар емес, жауынгерлер болды, сондықтан нақты саны 6000 мен 8000 аралығында, көбінесе кавалериядан тұрды. Польшаның жауынгерлік күші 1350-1450 қанатты гусардан, 4000-4200 кавалериядан, 560-600 жаяу әскерден және 159 артиллерияшыдан тұрды. Кавалерия шамамен 5900-6200 адамды құрады. Польшаның төрт-бес зеңбірегі мен жаяу әскерімен бірге Корольдік армияда 6500 мен 6800 адам болды. Ол 11 кавалериялық полк пен 109 эскадрильяға бөлінді: Король Август, Принц Август, Гетман Любомирский, Адам Миколай Сиеневский, Карол Станислав Радзивилл, Марцин Куатский, Рафаль Лещинский, Атанази Миончинский, Стефан Александер Потоцкий және Ян Собиескидің әрқайсысы тоғыз эскадрильядан тұратын кавалериялық полкке ие болды; Джерзи Доминик Любомирскийдің кавалериялық полкі сегіз эскадрильядан, ал Валахия кавалериялық полкі 13 эскадрильядан тұрды. Польша жаяу әскері Любомирскийдің венгр жаяу әскер полкінен және артиллерия генералы Марцин Куатский басқаратын жалдамалы әскерлерден құралды. Бірінші қатар Любомирскийдің басшылығымен 12 эскадрильядан немесе 2600 кавалериядан тұрды, ал екінші қатар гетман Сиеневскийдің басшылығымен 14 эскадрильядан немесе 3000 адамнан тұрды. Польша зеңбіректерi мен жаяу әскері екі кавалериялық қатардың ортасына орналастырылды.
The Saxon army in the battle had an official strength of 22,230 men and an effective fighting strength of 16,500 men. The fighting force consisted of 7,145 infantry distributed between 16 battalions, and 44 cavalry squadrons and 24 dragoon squadrons totaling 9,000 men. The Saxons had 355 artillerymen operating 46 artillery pieces, about half of which were heavy 12 pounder guns and the rest were four pounder regimental guns. The Saxon–Polish army thus had numerical superiority in both cannons and cavalry. The army was under the command of Augustus. The Saxon left wing was under Field Marshal Steinau with Danish Major General Adam Fredrik von Trampe in charge of the first line and Major General Francuz de Plessis in charge of the second line. The center was commanded by Lieutenant General Johann Matthias von der Schulenburg, who was supported by Major Generals Denhoff, Venediger and Ostromirski. The right wing was under the command of Lieutenant General Flemming, with Major General Marschewitz in charge of the first line and Major General von Beust in charge of the second line. The Crown Army, which was under the command of Hetman Lubomirski, was also placed on the right wing. The Saxon center's 16 battalions were formed on the first line by the four battalions of the Saxon and Polish Guards under Stanisław Ernest Denhoff, two battalions of the Elector's Regiment, two battalions of Wolf Dietrich von Beichlingen's Regiment, and two battalions of the Queen's Regiment; and on the second line by two battalions of Steinau's Regiment, Görtz regiment's two battalions, and Pistori's regiment's two battalions. The right cavalry wing consisted of about 3,000 men made up of the Life Guard on Horse's 10 squadrons, the Life Dragoon Regiment's six squadrons, the Joachim R. Goltz Dragoon Regiment's six squadrons, the Elector's Cuirassier Regiment's six squadrons, and the Eichstädt Cuirassier Regiment's six squadrons. The left cavalry wing consisted of about 4,000 men, made up of Steinau's Cuirassier Regiment's six squadrons, Carl G. Jordan's Cuirassier Regiment's six squadrons, the Queen's Cuirassier Regiment's six squadrons, the Horse Life Guard's four squadrons, Milkau's Dragoon Regiment's six squadrons, and the Crown Prince's Dragoon Regiment's six squadrons. The Polish Crown Army had an official strength of about 12,000 men but at least a third of these were civilians and not combat personnel, making the actual strength between 6,000 and 8,000 men, mainly cavalry. The Polish fighting force consisted of between 1,350 and 1,450 winged hussars, between 4,000 and 4,200 cavalry, between 560 and 600 infantry, and 159 artillerymen. The cavalry consisted of around 5,900 to 6,200 men. Together with the Polish infantry and artillery with four of five guns, the Crown Army had between 6,500 and 6,800 men. It was divided between 11 cavalry regiments and 109 squadrons: King Augustus, Prince August, Hetman Lubomirski, Adam Mikołaj Sieniawski, Karol Stanisław Radziwiłł, Marcin Kątski, Rafał Leszczyński, Atanazy Miączyński, Stefan Aleksander Potocki, and Jan Sobieski each had a cavalry regiment with nine squadrons; Jerzy Dominik Lubomirski's cavalry regiment had eight squadrons, and the Wallachian Cavalry Regiment had 13 squadrons. The Polish infantry consisted of Lubomirski's Hungarian Infantry Regiment and mercenaries under the command of Marcin Kątski, General of Artillery. The first line consisted of 12 squadrons or 2,600 cavalry under Lubomirski's command and the second line had 14 squadrons or 3,000 men under Hetman Sieniawski. The Polish guns and infantry were placed in the middle of both cavalry lines.
Патша әскерінің келуі
Карлдың бастапқы ниеті – Кулаки биіктігінде саксон жаяу әскеріне қарсы фронталды шабуыл жасау еді, бірақ саксондықтардың қолайлы орналасқан позициясы алдындағы батпақты жерлерді барлау осындай маневрді орындау өте қиын екенін көрсетті. Батпақты айналып өту үшін ол бүкіл швед әскерін солға бұруға шешім қабылдады. Әскер Вирцбица ауылының жанындағы еңіспен жоғалап, оны шабуылда және саксон оң қанатын қоршауға алудағы бастапқы нүкте ретінде пайдаланатын болды. Саксондықтар шведтерге екі бағыттан шабуыл жасауды жоспарлады: сол қанаты Ребов арқылы швед оң қанатына шабуылдайтын, ал саксон жаяу әскері солтүстікке қарай Борчинға қарай жылжуға көшті. Оң қанаты шведтердің қоршауына тап болар еді. Біраз уақыттан кейін швед әскері Корольдік әскердің Кие ауылының сыртында күрт пайда болғанын көрді, олар саксон оң қанатының қасына орналасты. Шведтердің айналу маневрі саксон-поляк қысқышпен ұстау қаупіне тап болды; олардың біріктірілген күштері енді швед сол қанатындағы бар болғаны 2000 атты әскерге қарсы 9000-ға жуық атты әскерден тұрды.
Charles's initial intention was to carry out a frontal assault against the Saxon infantry on Kulaki Height, but a reconnaissance of the wetlands in front of the Saxons' advantageous position indicated performing such a maneuver would be very difficult. To bypass the morass, he decided to pivot the entire Swedish army to the left. The army was to march up the slope near the village of Wierzbica, which they would use as a starting point in both their attack and their attempt to encircle the Saxon right wing. The Saxons intended to attack the Swedes from two sides during their approach: the left wing was to cross Rebów to attack the Swedish right wing while the Saxon infantry would advance northward towards Borczyn. The right wing would face the Swedish encirclement. Shortly thereafter, the Swedish army saw the Crown Army suddenly appear beyond the village of Kije, positioning themselves next to the Saxon right wing. The ongoing Swedish pivot maneuver became vulnerable to a Saxon–Polish pincer maneuver; their combined troops now consisted of about 9,000 cavalry against only 2,000 in the Swedish left wing.
Швециялық қайта топтастыру
Бұл кенеттен болған жағдай Карлді әскерін тоқтатуға, швед оң қанатының басқаруын Рейнскиөльдке жүктеуге және өзін әлсіз швед сол қанатына орналастыруға мәжбүр етті. Ол онда патша әскерімен тікелей қақтығысатын атқыштар фронтын құрды және сол қанатты поляк атқыштар шабуылынан қорғау үшін швед ортасынан жаяу әскер күші сұрады. Стенбок басшылығымен швед жаяу әскері қайта құрылды, ал Даларна, Кальмар, Нерке, Вермланд, Упланд және Вестманланд полктерінен құралған тоғыз батальон сол қанаттағы эскадрильялар арасындағы кеңейген аралықтарға жылдам жеткізілді. Сондай-ақ король Вестерботтен полкі мен Упланд резервтік полкіне швед оң қанатының аралықтарына өтуді бұйырды. Сонымен қатар, патша әскері Көкоттың оңтүстігіндегі саксон оң қанатының көру мүмкіндігін шектеді, саксондарға өз шабуылдарын бастау үшін жеткіліксіз кеңістік қалдырды. Бұл маневрлерді орындауға шамамен 30 минут кетті, осы уақытта саксон-поляк артиллериясы шведтерге аз әсер ететін қашықтықтан оқ атты. Швед полкінің артиллериясы да жауап берді.
This sudden development forced Charles to halt his troops, transfer the command of the Swedish right wing to Rehnskiöld, and relocate himself to the weak Swedish left wing. There, he organized a cavalry front that would confront the Crown Army and called for infantry support from the Swedish center to protect the left wing from inevitable Polish cavalry attacks. Under Stenbock's command, the Swedish infantry was regrouped, and nine battalions from the Dalarna, Kalmar, Närke Värmland, Uppland, and Västmanland regiments rushed into the widened gaps between the squadrons in the left wing. The king also ordered the Västerbotten Regiment and Uppland Reserve Regiment to move between the gaps in the Swedish right wing. At the same time, the Crown Army squeezed in and obscured the view of the Saxon right wing south of Kokot, causing the Saxons to have insufficient room to launch their own attack. These movements took around 30 minutes to execute, during which time the Saxon–Polish artillery fired their guns at the Swedes at a distance of with limited effect. The Swedish regimental guns returned fire.
Швед солшылдарының әрекеті
Күшейтілген швед сол жағы күтілетін поляк шабуылына қарсы тұруға тырысты. 14:00-ден сәл бұрын герцог Фредерик IV басқаратын сол жақ кавалерия әскері Корольдік армияға қарсы жорыққа шықты. Жорықтың басында герцогтың белгісіне саксондық соколовтың оғы тиді, және алға жылжу тоқтатылды. Герцог жақын маңдағы емен тоғайына эскортталып, бірнеше сағаттан кейін онда қайтыс болды. Сол жақ қанаттың толық басқаруы Веллингке жүктелді. Швед кавалериясы 600 қанатты гусарларға жол беруге мәжбүр болды, олар дереу швед эскадрильялары арасындағы кеңістіктерге орналасқан швед батальондарына қарсы шабуыл жасады. Веллингтің айтуынша:
The reinforced Swedish left wing sought to confront the expected Polish attack. Shortly before 14:00, the left cavalry wing under Duke Frederick IV advanced against the Crown Army. At the beginning of the march, the duke was hit in the lower back by a Saxon falconet shot and the advance halted. The duke was escorted to a nearby oak grove and died there a few hours later. The command of the entire left wing was transferred to Vellingk. The Swedish cavalry were forced to give way to 600 winged hussars, who immediately charged towards the Swedish battalions lined up in the gaps between the Swedish squadrons. According to Vellingk:
Швед мушкетерлері екінші рет атып, сонымен қатар швед пикелерінен қорқып, поляк кавалериясының шабуылдары тез тойтарылды. Кейін Смоланд және Скания кавалериялық полктері қарсы шабуыл жасады, бұл Любомирскийдің поляк кавалериясының жылдам құлауына себеп болды. Польшалық-саксондық бөлімшелер арасындағы үйлесімділік пен сенімсіздік болғандықтан, Любомирский Корольдік армиямен бірге шайқас алаңынан шығып кетті. Швед кавалериясы поляктарды Киеге дейін қуды, бірақ олар қууды тоқтатуға бұйрық алды. Сонымен қатар, тығыз саксон оң жағы Веллингтің күшейтілген сол жағына шабуыл жасап, өздерінің аумағын кеңейтуге тырысты. Шабуыл швед орталығынан Уппланд, Нерке, Вәрмланд және Вестерботтен полктерінің үш батальонына қарсы бағытталды. Төрт Скания эскадрильясына басшылық еткен Веллингк саксон драгундарына майданнан да, қанатынан да шабуыл жасады. Шабуылды Вәрмланд батальоны аяқтады. Бір сағаттан кем уақыт ішінде саксон оң жағы шегінуге мәжбүр болды. Саксон армиясының артқы қатармен байланысы дерлік үзілді. Шайқас барысында Флеминг екі жарақат алды және оның отырған аты оққа ұшты.
Following the second volley fired by the Swedish musketeers, while also being daunted by the Swedish pikemen, the Polish cavalry charges were quickly repulsed. The Småland and Scanian cavalry regiments later made a countercharge, causing Lubomirski's Polish cavalry to quickly collapse. Due to the lack of coordination and trust between the Polish Saxon units, Lubomirski withdrew from the battlefield along with the Crown Army. The Swedish cavalry chased the Poles to Kije before they were ordered to break off from the pursuit. At the same time, the crowded Saxon right wing tried to expand their ground by attacking Vellingk's reinforced left wing. The point of impact was against three battalions from the Uppland, Närke Värmland and Västerbotten regiments from the Swedish center. Commanding four Scanian squadrons, Vellingk attacked the Saxon dragoons frontally and in the flank. The attack was completed by a Värmland battalion. In less than an hour, the Saxon right wing was forced into retreat. Communication to the rear of the Saxon army was almost cut off. During the fighting, Flemming received two wounds and a horse he was riding was shot.
Швеция оңшылдарының әрекеті
14:00-ге дейін шведтің сол қанатына шабуылдар жалғасып жатқанда, Стейнау басқаратын саксон сол қанаты Ребоудағы фасциналық көпірлер арқылы батпақ жерлерді кесіп өтіп, Ренскиольд әскеріне қарсы жылдам ілгеріледі. Олар қатарын қайта топтостырып жатқанда, Стейнау Ренскиольд әскерін швед орталығынан бөліп алуға тырысты. Стейнау мен Трампе қанаттық маневр жасап, Ренскиольдке алдыңғы, қанаттан және арттан шабуыл жасады. 34 саксон эскадрильясы 21 швед эскадрильясына қарсы, әрқайсысында 100 шведке 125 саксоннан асып түсіп, саксондар сандық артықшылыққа ие болды. Қауіпті сезген Ренскиольд жедел түрде генерал-адъютантты майдан арқылы Карлға көмек сұрап жіберді. Патша Ренскиольдтің өтінішін қабылдамай, өз күшімен тұруға кеңес берді. Ренскиольд әскерін толығымен қайта ұйымдастыруға мәжбүр болды, Вестерботтен полкіне, Уппланд резервтік полкіне және Атты әскер өмір полкінің эскадрильяларына саксон шабуылына қарсы тұру үшін шаршы құрылымдар құруға бұйрық берді. Одан кейін болған шайқас қатал және қанды болды. Саксондардың атылған оғынан Атты әскер өмір полкінің алдыңғы қатарында ауыр шығынға ұшырады. Оларға Драбант корпусы көмектесті, ол алғашқы саксон шабуылын тез тойтарды. Ренскиольдтің атты әскері бірнеше саксон бөлімдерін бұзып өткен қарсы шабуыл жасады. Стейнау өз бөлімдерін қайта топтостырып, Ребовтан шығысқа қарай шведтерге қарсы жаңа шабуыл жасады, бірақ тағы да кері шегінуге мәжбүр болды. Үлкен қиындықпен бірнеше саксон атты әскер полктері Ниданың батыс жағалауына қауіпсіз жетті, ал басқа бөлімдер батпаққа итеріліп, суға батып кетті. Саксон атты әскерінің кішкентай тобы жақын маңдағы биіктікті басып алып, батпақтан өтуге тырысқан швед атты әскеріне шабуыл жасады, бірақ Драбант корпусының күшті шабуылынан кейін олар да шегінуге мәжбүр болды.
By 14:00, while the engagements against the Swedish left wing still took place, the Saxon left wing under Steinau had crossed the wetlands using fascine bridges at Rebów and rapidly advanced towards Rehnskiöld's troops. While these were occupied with regrouping their ranks, Steinau attempted to cut off Rehnskiöld's troops from the Swedish center. Steinau and Trampe made a flanking maneuver and attacked Rehnskiöld in the front, flank, and rear. With 34 Saxon squadrons against 21 Swedish squadrons, each with about 125 Saxons against 100 Swedes, the Saxons had a numerical advantage. Observing the danger, Rehnskiöld quickly sent Adjutant General across the battlefield to Charles with a request for help. The king rejected Rehnskiöld's request and urged him to hold his ground on his own. Rehnskiöld was forced to completely reorganize his troops, ordering the Västerbotten Regiment, the Uppland Reserve Regiment, and the squadrons of the Life Regiment on Horse to form square formations to face the Saxon attack from multiple directions. The ensuing battle was fierce and bloody. The Saxons fired a volley that caused heavy casualties among the Life Regiment on Horse in the front rank. These were supported by the Drabant Corps, who quickly repulsed the first Saxon attack. Rehnskiöld's cavalry then made a countercharge that penetrated several Saxon units. Steinau regrouped his units and performed a new attack against the Swedes east of Rebów but was again forced to withdraw. With great difficulty, several Saxon cavalry regiments reached safety on the west bank of the Nida while other units were pushed into the wetlands and drowned. A small body of Saxon cavalry occupied an adjacent height from which they attacked the Swedish cavalry trying to cross the wetlands but after a furious charge from the Drabant Corps, these were also forced to retreat.
Саксондықтар ыдырауы
Түстен кейін, Кулаки биіктігіндегі саксон жаяу әскері әлі де толық күшімен болды және олардың орны шашыраңқы саксон атқыштар дивизияларының бас қосу орталығы ретінде пайдаланылды. Сағат 15:00-де шведтер Кулаки биіктігіне үйлесімді шабуылдар жасады: Рейнскиольд батыстан, Поссе солтүстіктен, ал Карл мен Веллингк шығыстан шабуылдады. Түстен кейін атқыштар арасындағы шайқастар үлкен мөлшерде шаң мен оқ түтінін көтеріп, оңтүстік-шығыс желдерімен биіктікке қарай қарай жылжыды, саксон артиллериясының нысана алуына кедергі келтірді. Швед орталығының сегіз батальоны – Свеа өмір сақшылары, Уппланд полкі, Вестерботтен полкі және Остергётланд резервтік полкі – бұл бұлттарды түтін қалқаны ретінде пайдаланып, төбе алдындағы батпақты өзен арқылы тар жолдармен өтті. Олар қарсыластың қатты артиллерия отына түсіп, «шево де фриз» деп аталатын кедергілерден асып, саксон жаяу әскеріне ашулы шабуыл жасады. Бұл шабуылдың құны өмірлік сақшыларға түсті, олар шайқастағы шведтердің көп бөлігінің қаза болуына себеп болды. Шведтер саксон жеңіл артиллериясын басып алып, оны саксон әскерлеріне бұрды. Штайнау полкі қаруларын тастауға мәжбүр болды. Сонымен қатар, генерал-лейтенант Шуленбург Кулаки биіктігіндегі жаңа позицияға шегініп жатқан саксон полктерінің көп бөлігін қайта жинады. Сағат 16:30-да қарсыластардың барлық жағынан қатты қысымға ұшыраған Август Хайдасжек орманға қарай шегінуге шешім қабылдады. Олар тез қалпына келтіріліп, Пинчов арқылы Краковқа қарай шегінісін жалғастырды. Август шегінуді басқаратын қалған эскадрильялардың командасын қабылдады және өзінің шегінуін қамтамасыз ету үшін артынан еріп келетін әскерді тағайындады. Шведтердің сол қанаты сағат 16:00-де Пинчовқа баратын жолды жапты, ал Август әскерінің соңғы қалдықтары бұрынғы саксон лагерінде қуылды немесе тұтқынға алынды. Көптеген саксон сарбаздары Клисшоу мен Ребоудың артындағы батпақтарда құлап, суға батып кетті, ал швед мушкетерлері оларға «желіге түскен жабайы аңдар сияқты» оқ жаудырды. Сағат 17:30-да Карл өзінің әскерлерін жаңадан басып алынған саксон лагеріне қайта жинақтау үшін шайқас алаңынан шақырды. Сағат 17:00-ден 18:00-ге дейін король музыканттарға «скрипкалар мен трубалармен жеңіс әндерін орындауды» бұйырды, содан кейін діни қызмет өтті.
Later in the afternoon, the Saxon infantry on Kulaki Height were still intact and their location being used as a rallying point for scattered Saxon cavalry divisions. At 15:00, the Swedes carried out coordinated attacks against Kulaki Height: Rehnskiöld attacked from the west, Posse from the north, and Charles and Vellingk from the east. The cavalry engagements in the early afternoon generated large clouds of dust and gunpowder smoke that drifted in southeasterly winds towards the height, and obstructed the Saxon artillery's aim. Using the clouds as a smoke screen, eight battalions from the Swedish center, consisting of the Svea Life Guards, the Uppland Regiment, the Västerbotten Regiment, and the Östergötland Reserve Regiment, marched along the narrow passages across a marshy stream in front of the hill. Under fierce artillery fire, they rushed up the hill's slope past the chevaux de frise and made a furious charge against the Saxon infantry. Their attack came at the cost of the Life Guards, which accounted for the majority of the Swedish losses in the battle. The Swedes captured the Saxon light regimental artillery and aimed the guns at the Saxons. Steinau's regiment was forced to lay down their arms. At the same time, Lieutenant General Schulenburg rallied a significant number of retreating Saxon regiments to a new position on Kulaki Height. At 16:30, due to heavy enemy pressure from all sides, Augustus decided to fall back towards Hajdaszek Forest. After a quick recovery, they would continue their retreat through Pinczów and on to the road toward Kraków. Augustus took command of some remaining squadrons, who guided the retreat, and assigned a rearguard to cover his retreat. Squadrons of the Swedish left wing blocked the road to Pinczów at 16:00 and the last remnants of Augustus's army were chased away or captured in the former Saxon field camp. Many Saxon soldiers fell and drowned in the swamps behind Kliszów and Rebów, and Swedish musketeers fired at them "like wild animals stuck in a net". At 17:30, Charles recalled his troops from the battlefield to regroup in the newly conquered Saxon field camp. Between 17:00 and 18:00, the king ordered his musicians to "play songs of victory with fiddles and trumpets", and a mass was held.
Шведтердің зардап шегуі
Шведтердің шайқастағы шығыны 300 адам қаза тапқан, ал 500 мен 900 аралығында жарақат алған, бірақ көпшілік қабылдаған сан 800 жарақат алған адамды құрайды. Басқа деректер бойынша, шайқаста 1000-ға дейін швед қаза тапқан. Қаза тапқандардың арасында герцог Фредерик IV, подполковник Риддершанц, бес капитан, бес риттмастер, бес лейтенант, екі прапорщик, екі полк квартермейстері және бір капрал болды. Жарақат алғандардың арасында генерал-майорлар Поссе, Хорн және Спенс, подполковник Сталхаммар, бір риттмастер, үш майор, екі капитан, үш прапорщик және екі офицер есімдері тізілді. Свеа гвардиясының шығыны 337 қатардағы сарбаз бен 34 офицерді құрады – қаза тапқандар мен жарақат алғандардың барлығы. Екі адам тұтқындалды, олардың бірі офицер болды, сондай-ақ 849 ат өлтірілді. Бір ту жоғалды. Келесі күні Карл қаза тапқан швед сарбаздары мен офицерлерін барлық құрметпен жерлеуді бұйырды және әскерлеріне сакстардың батпақты жерлерге шашырап кеткен көліктерін тонауға рұқсат берді. Карл сондай-ақ Драбан корпусы мен гвардияның әрбір жарақат алған офицеріне және офицер емес лауазымдағы адамына күніне шараптың төрттен бірін және сыраның екі құмырасын беруді бұйырды, олар келесі бірнеше күнге осымен қамтамасыз етіледі.
The Swedish losses in the battle were 300 men killed, and between 500 and 900 wounded, but the widely accepted number is 800 wounded. According to other sources, up to 1,000 Swedes were killed in the battle. Among the dead were Duke Frederick IV, Lieutenant Colonel Ridderschantz, five captains, five ryttmästare, five lieutenants, two ensigns, two regimental quartermasters, and a corporal. Among the wounded were Major Generals Posse, Horn, and Spens, Lieutenant Colonel Stålhammar, one ryttmästare, three majors, two captains, three ensigns, and two non commissioned officers. The Svea Life Guard's losses amounted to 337 privates and 34 officers—both killed and wounded. Two men—one of whom was an officer—were captured and 849 cavalry horses were killed. One standard was lost. The following day, Charles ordered the dead Swedish privates and officers to be buried with all honors, and gave his troops permission to plunder the Saxon wagons scattered around the wetlands. Charles also gave orders that every wounded officer and non commissioned officer of the Drabant Corps and the Life Guards should be given a quarter of a jug of wine and two jugs of beer a day, with which they would be provided for the next few days.
Саксондықтар мен поляктар арасында болған жарақаттар
Саксон-поляк әскері шайқаста шамамен 1800-2000 адамға дейін шығын көріп, жойылды. Шегіну кезінде тағы да көп адам қаза тапты, бірақ олардың саны белгісіз. Саксондық мәліметтерге сәйкес, 1706 саксондық сарбаз қаза тауып, 231 офицер мен қатардағы жауынгер жарақат алды. Польша Корольдік армиясының шайқастағы шығыны шамамен 80 адамды құрады, оның 60-ы қанатты гусарлар еді. 1500-ге жуық саксон және поляк, оның ішінде фельдмаршал Штейнау, генерал-лейтенант Флеминг және генерал-майор Трампе жараланды. Саксон жаяу әскері шамамен 1000 адамды жоғалтты. Саксон атты әскерінің шығыны 828 адамды құрады, оның ішінде 42 офицер мен 594 сарбаз қаза тауып, 35 офицер мен 157 сарбаз жараланды; ал шведтер 48 саксондық және поляк артиллериясын жаулап алды. Саксон артиллериялықтарының 70-і қаза тауып, 39-ы жараланды, екі офицер тұтқынға алынды. Басқа есептеулер бойынша, төрт саксон атты полкі мен бес саксон жаяу әскер полкі 1406 адамды жоғалтты, оның ішінде 475-і қаза тауып, 418-і жараланды, ал 513-і хабарсыз кетті. Шамамен 1700 адам тұтқынға алынды, оның 1100-і ешқандай зардап көрмеді. Шведтер Августтың азық-түлік және жабдық қорын, Ресей елшісінің сандықтарындағы 12000 риксдалерлік ақшаны, 60 штандарт пен туды, сондай-ақ бірнеше оқ-дәрі қоймаларын және шатырларды тартып алды. Соғыстағы ең құнды олжалардың бірі - Августтың әкесі Иоанн Георг III 1683 жылы Вена шайқасында Осман империясынан тартып алған үлкен түрік шатыры еді.
The combined Saxon–Polish army lost between around 1,800 to 2,000 men on the battlefield, More men were killed during the retreat but their number is unknown. According to Saxon relations, 1,706 Saxon soldiers were killed, and 231 officers and privates were wounded. The Polish Crown Army losses in the battle were about 80 killed, of whom 60 were winged hussars. Around 1,500 Saxons and Poles—including Field Marshal Steinau, Lieutenant General Flemming, and Major General Trampe—were wounded. The Saxon infantry lost about 1,000 men. Saxon cavalry losses were 828 men, of whom 42 officers and 594 privates were killed, and 35 officers and 157 privates were wounded; and the Swedes captured 48 Saxon and Polish artillery pieces. Of the Saxon artillerymen, 70 were killed, 39 were wounded, and two officers were captured. According to other calculations, four Saxon cavalry regiments and five Saxon infantry regiments lost 1,406 men, of whom 475 were killed, 418 were wounded, and 513 were missing. About 1,700 men were captured, of whom 1,100 were unharmed. The Swedes seized Augustus's store of funds and equipment, the massed funds of the Russian envoy's chests to the value of 12,000 riksdaler, 60 standards and banners, and several ammunition stores and tents. Among the most precious spoils of war was a large Turkish tent that Augustus's father John George III had captured from the Ottoman Empire at the battle of Vienna in 1683.
Салдары
Шуленбургтің соғыстың соңғы кезеңдеріндегі әрекеттерінің нәтижесінде Август әскерінің көп бөлігімен қайта шегінуге қол жеткізді, бірақ оның жаяу әскері дерлік қирады және поляктар арасындағы беделін жоғалтып, одақтың бірлігіне нұқсан келтірді. Соғыстан кейін кардинал Радезьевский Любомирскийді шведтерге қарсы күресуді тоқтатуға шақырды. Шведтер саксон-поляк армиясын қууға сәттілікке жете алмады және олардың жеңісі шешуші болған жоқ, себебі Август Краковқа шегініп, онда қосымша күштер жинап, Шығыс Польша арқылы Сандомирж бағытына бет бұрды. Карл үшін Клишовтағы жеңіс Польша ішінде еркін қимылдау мүмкіндігін арттырып, әлсіреген одақты өз мүддесі үшін пайдалануға жол берді. Герцог Фредерик IV қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Карл Фредерик анасы Швецияның Гедвига Софиясы мен Фредериктің інісі Кристиан Августың қамқорлығымен Голштейн-Готторптың жаңа герцогы болып жарияланды. Герцогтың денесі бальзамдалды және 27 тамызда Георг Генрих фон Гертц оны Готторф сарайына эскорттап әкелді. Гертцтің сүйемелдеушілерінің арасында жараланған және мүгедек швед әскерлері болды, олардың әрқайсысына Швецияға оралу үшін 20 риксдалер сыйлық берілді. 1702 жылғы тамызда Краковтағы швед лагерінен әпкесі Гедвига Софияға жолданған хатында Карл патша былай деп жазды:
Due to Schulenburg's actions in the final stages of the battle, Augustus was able to retreat with most of his troops but his infantry was almost broken and he lost his respect among Poles, undermining Polish unity within the Commonwealth. Following the battle, Cardinal Radziejowski urged Lubomirski to no longer fight against the Swedes. The Swedes failed to pursue the Saxon–Polish army and their victory was not decisive because Augustus was able to retreat to Kraków, where he rallied fresh reinforcements and continued through eastern Poland towards Sandomierz. For Charles, the victory at Kliszów gave him increased operational freedom of movement within Poland, allowing him to use the weakened Commonwealth for his own benefit. With Duke Frederick IV's death, his son Charles Frederick was proclaimed the new Duke of Holstein Gottorp, under the guardianship of his mother Hedvig Sophia of Sweden and Frederick's brother Christian August. The duke's body was embalmed and on August 27 was escorted to Gottorf Castle by Georg Heinrich von Görtz. Among Görtz's escort were several wounded and disabled Swedish soldiers, each of whom was awarded 20 riksdaler to return to Sweden. In a letter to his sister Hedvig Sophia that was sent in August 1702 from the Swedish field camp at Kraków, King Charles wrote:
10 шілдеде Карл майор Круцкеге 100 драгун мен кавалериямен Пиньчувты басып алуға бұйрық берді. Пиньчувта патша жараланған шведтер мен саксон тұтқындары үшін далалық госпиталь құрды, ал қалған швед әскері келесі күндері сол жерге жетіп, Нида өзенінің жағасында орналасты. Патша зардап көрмеген әрбір саксон тұтқыны швед қызметіне алынуы керек деген жарлық шығарды; олардың 900-і екі айлық жалақысын алдын ала алып, швед Помераниясына гарнизондық қызметке жіберілді. Бірақ сакстар Силезия шекарасының жанында бүлік көтеріп, тарап кетті, ал олардың бір бөлігі Августың қызметіне қайта оралды. Кейін Карл подполковник фон Фейлиценге Пиньчувта жараланғандар мен науқастарды күзету үшін гарнизон құруға және айналасынан жабдықтау жинауға бұйрық берді. Осы уақытта патша және әскердің қалған бөлігі Скалбмиержге аттанды. 29 шілдеде Карл Краковты басып алып, онда штаб-пәтерін орнатты. Краковтағы келесі апталарда Карл Августпен бейбіт келіссөздер жүргізді, бірақ олар нәтижесіз аяқталды, сондай-ақ негізгі әскерді ұстау үшін қаражат жинады. Гилленштиерна әскерлерінің келуімен Карл қазан айының басында Люблинге кіріп, 23 000 сарбаздан тұратын әскерімен қысқы лагерь құрды.
On July 10, Charles ordered Major Creutz to take Pińczów with 100 dragoons and cavalry. At Pińczów, the king established a field hospital for wounded Swedes and Saxon prisoners of war, and the rest of the Swedish army arrived there in the following days and encamped near the banks of the Nida. The king decreed every unharmed Saxon prisoner should be enlisted in the Swedish service; 900 of these men were awarded two months of salary in advance and were sent for garrison duty in Swedish Pomerania. The enlisted Saxons, however, mutinied near the border of Silesia and dispersed, and several of them returned to serve Augustus. Charles later ordered Lieutenant Colonel von Feilitzen to form a garrison in Pińczów to guard the wounded and sick, and to collect supplies from the surrounding area. At the same time, the king and the rest of the army marched to Skalbmierz. On July 29, Charles conquered Kraków and established his headquarters there. During the following weeks in Kraków, Charles held fruitless peace talks with Augustus and collected contributions for the maintenance of the main army. With the arrival of Gyllenstierna's troops, Charles was able to march into Lublin in early October, where he established winter quarters with an army of 23,000 men.