Кіріспе
Ливия мәдениеті көптеген тарихи кезеңдердің ықпалына түскендіктен, әртүрлі әсерлердің үйлесімі болып табылады. Ливия төрт он жылдан астам уақыт бойы Италияның колониясы болды, бұл ел мәдениетіне зор әсер етті. Бұрын оқшауланған қоғам болған ливиялықтар дәстүрлі халықтық әдет-ғұрыптарын қазірге дейін сақтап келді, оны көптеген адамдар Арабия түбегінен тыс жердегі ең "таза" араб мәдениетінің нысаны деп мойындайды. Ливия мәдениеті отбасылық және тайпалық байланыстарға, адалдыққа, бірлікке және сенімділікке ерекше мән береді. Ливиялықтардың көпшілігі арабтар, ал 96,6 пайызы – суннит мұсылмандары. Ливияда негізгі тіл – араб тілі. Итальян және ағылшын тілдері шектеулі деңгейде және туристік аймақтарда қолданылады. Елдің 95 пайызы шөл, сондықтан Ливия халқының 90 пайызы жағалау аймағында қоныстанған.
Libyan culture is a blend of many influences, due to its exposure to many historical eras. Libya was an Italian colony for over four decades, which also had a great impact on the country's culture. Once an isolated society, Libyans succeeded in preserving their traditional folk customs alive today, now recognized by many as the most "pure" extant form of Arab culture found outside the Arabian Peninsula. Libyan culture places strong emphasis on family, tribal bonds, loyalty, solidarity and faithfulness. The majority of Libyans are Arab, and 96.6% are Sunni Muslims. The predominantly spoken language in Libya is Arabic. Italian and English are spoken in a minor level and in tourist areas. 95% of the country is desert and 90% of the Libyan population inhabit the coastline region as a result.
Ту
2011 жылдың ақпан айында Ливия төңкерісі кезінде Ұлттық ауысу кеңесі 1969 жылы Каддафидің әскери төңкерісінен бұрынғы корольдық туын қайта қолдануға кірісті. Тудың құрамында үш түс бар: қызыл, қара және жасыл, олар елдің үш маңызды аймағын көрсетеді – қызыл түс Феззанды, қара түс Киренаиканы, ал жасыл түс Триполитанияны білдіреді. Жарты ай мен жұлдыз Ливияның басты діні – исламды символдайды.
Бейнелеу өнері
2011 жылғы Ливиядағы азаматтық соғыс елдің өнер дамуына серпін берді, жаңа буын суретшілерді ливиялық саясат, тарих, мәдениет және қазіргі оқиғалар туралы ойларын өнер арқылы жеткізуге шабыттандырды. Қазіргі ливиялық суретшілер қатарында Сухайб Тантуш, Мохаммед Башир, Шефа Салем және Абдулла Хадия бар. Елдің үздіксіз дамуына байланысты Сухайб Тантуш ливия өнерінің бір үлгісі болып табылады, ол халқының күресін көрсетеді. Бұл оның карикатураларында көрінеді, онда ол ливиялықтардың күнделікті қиындықтарын – ұзақ кезектер, тоқ кететіні, соғыстан кейінгі дағдарыстар сияқты жағдайларды бейнелейді және ұлттық күреске еске түсіреді. Ливияның тарихы мен мұрасы да өнерде бейнеленген, мысалы Шефа Салем Мурельде ливиялық кейіпкерлерді грек тегімен үйлестіріп, Ливияның тарихи мұрасын көрсетті. Ливиядағы көркемдік өнер мыңдаған жылдардан бері қалыптасқан. Ливиядағы Тадрарт Акакус таулары 14 000 жылға дейін сонатын мыңдаған үңгір суреттері мен мүсіндері үшін әйгілі және ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасы тізіміне енген. Сахара шөлінде орналасқан бұл үңгірлерде жануарлардың бейнелері және шөл өмірге жарамды болған кездердегі көріністер бейнеленген. Ливияның оңтүстік-батысындағы Мессак үстіртінде орналасқан Орталық Санаран тас өнері де бар. Пасторальдық стильдегі тас суреттері малдың көрнекті суреттерімен сипатталады. Соғысқа дейін ливия өнері де кеңінен танымал болды. Елдің белгілі суретшілерінің бірі – Мохамед Звави (1936 – 5 маусым 2011), ливия карикатурасының негізін қалаушы, оның күнделікті өмірден алынған оқиғаларды бейнелейтін жұмыстары «Ат-Таура» және «Аль-Амаль» сияқты басылымдарда жарияланған. Ол араб әлемінде зор құрметке ие болды.
Ас мәзірі
Ливия тағамдары аймақта кездескен араб, Жерорта теңізі және итальян мәдениеттерінің ықпалынан пайда болған. Ливия шорпасы – Ливияның өте танымал тағамы, көбінесе бастауыш ретінде ұсынылады. Рамазан айында оразада жүргендер оразаларын шорпамен (бір стақан сүт пен бірнеше құрмадан кейін) ашады. Бұл қалың, дәмді шорпа, қарапайым "Шба Арабия", яки "Араб шорпасы" деп аталады. Оның құрамында көптеген ливиялық тағамдардың ингредиенттері бар: пияз, помидор, ет (тауық немесе қошқар), чили бұрышы, кайен бұрышы, шафран, нут, ыстық бұрыш, кинза және ақжеңге. Базин немесе Базин де Ливияның танымал тағамы. Ол арпа ұны мен аздап қарапайым ұн қоспасынан жасалады. Ұн тұздалған суға қайнатылып, қатты қамыр жасалады, содан кейін жартылай шар тәрізді дөңгелекке қапталып, үлкен ыдыстың ортасына қойылады (әйелдер еденге отырып, табаны аяқтары арасына ұстап, ағаш қасықпен араластырып, қамырды қатты және қою консистенцияға дейін илейді), сосын соусы құйылады. Соусты дайындау үшін кесілген пияз қошқар етімен қуырылып, оған зәйтүн, тұз, кайен бұрышы, қара бұрыш, шалфей, тәтті паприка және томат пастасы қосылады. Картоп та қосылуы мүмкін. Соңында жұмыртқалар қайнатылып, дөңгелектің айналасына орналастырылады. Тағамға амусар деп аталатын ливиялық салат – тұздалған морковь, қияр және чили бұрышы қосылады. Ливиялық әйелдердің дәстүрлі киімі аймаққа қарай сәл өзгешеленеді, бірақ жалпы киім – бұрышпен және күміс/алтын жіппен кестеленген кең жеңді көйлек пен төменгі жағында иілгіш лентасы бар кең жібек шалбардан тұрады. Одан әрі, әйелдер жарқын түсті матадан тога сияқты киім тігіп, күміс брошкалармен бекітеді. Ауылдық жерлердегі әйелдер климатқа байланысты қатты тоқылған кілемдерді киіз сияқты пайдаланады. Басы түрлі-түсті матамен жабылады. Ливиялық әйелдер үлкен алтын немесе күміс әшекейлер тағады. Мойынға тағылатын әшекейлер әдетте тізеге дейін жетеді, ал білезіктердің ені 4-6 дюйм шамасында болады. Киімді бекіту үшін қолданылатын үлкен күміс брошкалар қазір алтынмен ауыстырылған, әдетте "Хамаса" – қол пішінді символ немесе зұлым көзден сақтайтын бейнелермен безендіріледі. Тінде барабаны мен имзад – тек әйелдер орындайтын музыкалық аспаптар. Ливияда әйелдер музыкада маңызды рөл атқарады. Дәстүрлі музыкалық топтар – әйелдерден құралған ұжымдар, олар жиналыстар мен тойларда әйелдер үшін ғана өнер көрсетеді. Олар ливиялық мәдениет пен мұраны көрнекті бейнелейтін өлеңдер орындайды. Ливиялық музыкант Дания Бен Сасси 2011 және 2013 жылдары амазигтердің қарсылығын құрметтейтін және олардың тамазиг әндерін орындайтын амазиг музыкасын дамытқаны үшін танымал болды. Тамазиг тіліндегі музыкалық жазбалар 2011 жылғы төңкеріс кезінде және одан кейін батыс ливиялықтардың арасында кең таралды, Тунис және Магриб аймағына дейін жететін желілер арқылы тарады. Ливияда "Зимзамат" сөзі жанды музыкалық топты білдіреді; бұл топтар әдетте әйел музыканттардан құралады және тойларда, үйлену тойларында, тіпті күнделікті шараларда ойнайды. Қызығы, зимзамат Триполидегі ең сәнді орындарда да кездеседі. Тойларда әдетте екі сахна болады: біреуі музыкалық топ үшін, екіншісі – күйеу жігіт пен қалыңдық үшін. Музыка көңілді, қызықты және қоғамдық талаптарға сай болуы керек. Мұхаммед Каддафидің 42 жылдық диктатурасы кезінде Ливияда батыс музыкасына тыйым салынды, араб тілінен басқа аспаптар елдің барлық жерінде жартылай жағылды. Соның салдарынан радио мен теледидарда арабша емес музыка ойнатылмады. Ал ливиялық музыка елдің салт-дәстүрлерінің бір бөлігі ретінде кеңінен құрметтелді. 2011 жылғы Ливия төңкерісінде ливиялықтар Каддафидің батыс музыкасына тыйым салғанына қарсы шықты.
Медиа
Хабарландыру құралдарына мемлекеттік бақылау салдарынан, халықтың көп бөлігі ойын-сауық үшін бейнероликтерді көруге немесе спутник арқылы шетелдік телеарналарды тамашалауға бейім. Ливия телеарналарының бағдарламаларының көп бөлігі араб тілінде, ал әр кешкісінде ағылшын және француз тілдерінде 30 минуттық жаңалықтар хабар тарайды. Сонымен қатар, кейде спорттық бағдарламаларды да көруге болады. Дегенмен, бағдарламаның көп бөлігі мәдени мазмұндан тұрады, сондықтан дәстүрлі ливия музыкасы мен ойын-сауықтары көрсетіледі. Ливияның күнделікті газеті – Al Fajr al Jadid, ол Триполиде жарық көреді. Шетелдік газеттер де қолжетімді, бірақ олар дүкендерге жеткен кезде көбінесе өте ескі болып қалады.
Ұлт пен саяси айырмашылық
Тарих бойы ру жүйесі Ливия қоғамының тұрақты ерекшелігі болып келді. Рим дәуірінен бұрын-ақ, жағалау Ливиясы екі жеке провинцияға бөлінген: батыстағы Триполитания, Триполи шаһары төңіресінде, және шығыстағы Киренаика, Бенгази шаһары төңіресінде. 2011 жылғы азаматтық соғыстың нәтижесінде Ливия тағы да классикалық шығыс-батыс бағытында екіге бөлінгендей көрінеді. Ең ірі тайпалар – Варфалла, Зувайя, Кадхадфа және Магарха. Ливияда саяси билік үшін екі басқарушы орган күресіп жатыр: біреуі Триполиде (батыс) орналасқан және оны Абдул Хамид Дбейбех басқарады, ал екіншісі шығыста орналасқан және маршал Халифа Хафтар қолдауында.