Кіріспе

"Сынық қолы бар жын" – америкалық "The Outer Limits" телесериалының эпизоды, Харлан Эллисонның сценарийі негізінде жасалған екінші туынды. Эллисон осы сценарийді актер Роберт Калпты басты рөлге шақыру ниетімен жазған. Эпизод алғаш рет 1964 жылдың 17 қазанында көрсетілді және екінші маусымның бесінші эпизоды болды. 2009 жылы TV Guide журналы "Сынық қолы бар жын" эпизодын 100 ең ұлы эпизодтар тізімінде 73-орынға қойды.

Бастапқы баяндама

Ежелгі халықтардың барлық аңыздары арқылы – ассириялық, вавилондық, шумерлік, семиттік – мәңгілік адамның сағасы жүреді, ол ешқашан өлмейді, әртүрлі уақытта әртүрлі есімдермен аталады, бірақ тарихи түрде Гилгамеш деп танылады, өлімді ешқашан татып көрмеген, ғасырлар бойы қадам басқан батыр.

Қысқаша мазмұны

Трент (Роберт Калп) өткен он күнге дейінгі өмірінен ештеңе есіне түсірмейтін адам. Оның сол қолы жоғалған қолына ұқсас пішіндегі, мөлдір материалмен қорғалған жетілген компьютермен ауыстырылған. Үш саусағы жоқ; компьютер оған не болып жатқанын айту үшін оларды қайта орнату қажет екенін хабарлайды. Трентті Кибендер деп аталатын адам тәрізді шетелдіктер аңдып жүр, олардың жоғалған дене мүшелері бар. Оқиға ірі, құлаған кеңсе ғимаратында (Лос-Анджелес қаласының орталығындағы тарихи Брэдбери ғимараты) өтеді, Кибендер оны сыртқы әлемнен бөліп тастаған. Осы қауіпті жасырын-көрген ойынында Трент ғимаратта жұмыс істейтін Консуэло Бирос (Арлин Мартел) әйелдің көмегіне жүгінеді. Оған белгісіз себептермен, Трент ғимаратта орналасқан "уақыт айнасы" арқылы өткенге жіберілген. Қолға түскен Кибен Трентке екеуінің де мың жыл алдағы болашақтан келгенін айтады. Сол болашақта Жерді Кибендер басып алған, бірақ Тренттен басқа барлық адамдар таңқаларлық түрде жоғалып кеткен. Шетелдіктер "радиоактивті індеттен" қырылуда, бұл індет Кибендердің басып алу әскерінің барлығын өлтіріп жатыр, ал бұл індетті адамдар басып алуды тоқтату үшін соңғы әрекет ретінде таратқан көрінеді. Індетке ем табу және қол/компьютерде сақталған білімді алу үшін Кибендер жоғалған саусақтарымен бірге оны уақытқа кері еріп келеді. Ақырында Трент барлық Кибен аңшыларын жеңіп, оларды өткенге бекіту үшін тағатын медальон тәрізді құрылғыларды жұлып алады. Трент айнаны жойып, жоғалған саусақтарын бірінен соң бірін табады. Компьютер толыққаннан кейін, ол қорқынышты шындықты біледі: ол адам емес, робот. Адамдардың миының сканерленген бейнелері оның кеудесіндегі соленоидқа оралған алтын-мыс қорытпасынан жасалған сымға сандық түрде кодталған. Ауруларға төзімді, ол Кибендердің басып алуынан кейін 1200 жыл бойы құнды жүгін қорғауы керек, сол кезде індет толыққандай басылады. Содан кейін ол адамзатты қайта тірілтеді. Трент өзін еркек деп ойлаған, өйткені ол мен Консуэло бір-біріне сезімдер дамыта бастады. Шындық ашылғаннан кейін, ол оны тастап кетеді, оның көздерінде аяныш пен үрей араласқан. Трент 1200 жылдық жалғыздыққа бет қарайды.

Соңғы баяндама

Бабыл аңызындағы Мәңгілік адам сияқты, Гилгамеш сияқты, Трент алдында мыңнан екі жүз жыл созылып жатыр. Махаббатсыз. Достықсыз. Жалғыз, адам да емес, машина да емес, күтіп отыр. Оған қозғалыс сыйлаған адамдарды азат етуге шақырылатын күнді күтіп отыр. Қозғалыс бар, бірақ өмір жоқ.

Өндіріс

Эллисонның сюжеттік жоспары Кибен мен Трент (кейін Мистер Фиш аталған) арасындағы бүкіл елді қамтитын, қарқынды қуғын-сүргінді бейнеледі. Мұндай көлемді түсіру өте қымбат болғандықтан, продюсер Бен Брэди Эллисонға сценарий жазу кезінде оқиғаның көп бөлігін бір ғимарат ішінде шектеуді ұсынды. Эллисон келісті, себебі сюжетті жабық кеңістікке сығымдау арқылы, тікелей ізденуден тік өрлеуге – оқиға дамыған сайын жоғары көтерілуге – көшу, кернеуді күшейтетінін түсінді. Бұл эпизодтың көп бөлігі Брэдбери ғимаратында түсірілді, бұл орын «Жасыратын қала» (Blade Runner) фильмінің соңғы сахналарында және 1950 жылғы «D.O.A.» нуар фильмінің аяқтау сахнасында да қолданылған.

Эллисонның 10 беттік сюжеттік жоспары 2013 жылы «Brain Movies III» жинағында жарияланды. Эллисонның Роберт Калппен достығы осы эпизодты түсіру кезінде қалыптасқан. Ол Калпты өте зиялы деп тапты, бұл Эллисон актерлердің көпшілігін «ақымақтар – толыққанды санасыз» деп сипаттауына керісінше болды. Калп Эллисонмен Брэдбери ғимаратында түсірілім алаңында алғаш кездескенде, Эллисон өзін жоғары дауыспен таныстырып, осы эпизодты осы актер үшін ғана жазғанын айтты. Калп бұл эпизодтың медиа тарихындағы ең жақсы жазылған телешоулардың бірі екенін де мәлімдеді. Калп сериалдың және осы эпизодтың табысының себебі, бұл оқиғаның мәнінде моральдық сабақ жатқанында деп санайды.

Әдебиеттер мен шығарылмаған жалғасы

Маршалл Роджерс салған графикалық роман DC Comics баспасынан 1986 жылғы қаңтарда жарық көрді. Бұл DC Science Fiction графикалық романдарының бесінші туындысы болды. Эллисонның түпнұсқа сценарийі 2011 жылы Edgeworks Abbey баспасынан шыққан Brain Movies Volume One жинағында жарияланды. Babylon 5 сериалының түсірілімі кезінде, сериалдың авторы J. Michael Straczynski Эллисон осы оқиғаның жалғасын ("Шаңдағы демон" немесе "Қашқан демон" аталса керек) бір бөлім ретінде жазатынын жиі айтатын. Бірақ, аталған жалғастыру эпизоды ешқашан іске аспады. Эллисон сериалдың шығармашылық кеңесшісі болды және сериалдың үшінші маусымында жазылған Babylon 5 туралы әңгімелер жинағында былай деді: "Мен осы сценарийді жазуға қатты ниеттеніп тұрмын, Джо да оны жазуды қалайды, және келесі маусымда жазылуы мүмкін деп ойлаймын, бірақ кім біледі. Уәде бергім келмейді, себебі уәде берсең, интернеттегі жанкүйерлер бірден "Қайда? Қайда? Неге ол жасамады, неге істемейді? Тағы да кешікті, тағы да кешікті!" деп шулай бастайды. Содан кейін мен ашуланып, олардың үйіне барып, бастарын кофе үстеліне қадап қоямын!" "Шыны қолды демоннан" басқа, Эллисон "Жер-Киба соғысы" аясында тағы бірнеше әңгімелер жазды. Ол "Жұлдыздарға қарай жүгіру", "Өмірлік қапақ", "Тиіспірімдер", "Трояндық табыт" және "Ұйықтаған итттер" атты бес туындысын Кен Стейси салған "Түн және жау" (1987) графикалық романына бейімдеді; "Өмірлік қапақ" кейіннен (Филип Геллат) Netflix ересектерге арналған анимациялық антологиялық сериалының бір бөліміне бейімделді. Сонымен қатар, Эллисонның А. Е. ван Вогтпен бірлесіп жазған "Адам операторлары" атты әңгімесі, кейіннен жаңа "Outer Limits" сериалының аттас эпизодына бейімделді, бұл әңгіме осы оқиғаның әлемінде өрбиді; осы әңгімедегі Starfighter әскери ғарыш кемелерінің сериясы бастапқыда Жер-Киба соғысы үшін құрылған.

Плагиат туралы айыптаулар

Кейбір бұқаралық ақпарат құралдары бұрын "Шыны қолды демон" Харлан Эллисонның "Терминатор" үшін плагиатталғандығына байланысты алған өтемақының негізі болды деп хабарлаған еді. Харлан Эллисон 2001 жылы өзінің веб-сайтында жанкүйермен болған сұхбатында былай деді: "Терминатор "Шыны қолды демоннан" ұрланбады, ол менің "Outer Limits" сценарийімнің басқа бір туындысы, "Солдат" фильмінен алынған". Оқиғаның көптеген ұқсас элементтерін "X-Men: Анимациялық серия" сериалының "Бір адамның құны" атты эпизодында табуға болады, ол өзі "X-Men" сюжеттік желісінен алынған "Апокалипсис дәуірінен" бейімделген.

Ұлыбританияда таратылатын

Бұл эпизод алғаш рет Ұлыбританияда BBC Two телеарнасында 1980 жылғы 28 наурызда, жұма күні эфирге шықты. Бірінші маусым 1964 жылы Ұлыбританияда Granada TV және басқа да ITV аймақтарында көрсетілгенімен, Ұлыбританияда екінші маусымның эпизодтары алғаш рет BBC 1980 жылғы 28 наурыздан 1981 жылғы 17 шілдеге дейінгі кезеңде екі маусымды құрайтын барлық 49 эпизодты көрсеткеннен кейін көрілді. BBC "Шыны қолмен келген дæмон" эпизодын бірінші эфирге шығару үшін таңдады; эпизодтар сериялық ретімен көрсетілмеді, екінші маусымның эпизодтары бірінші маусымның эпизодтарымен араластырылды. Бұл сондай-ақ 2022 жылдың қыркүйегінде Talking Pictures TV телеарнасында көрсетілгенге дейін Ұлыбританиядағы соңғы құрлықтағы теледидар көрсетілімі болды.

Ұзақ метражды фильмдер

2014 жылдың маусым айында бұл эпизодтың киноға түсірілуі жайлы хабарланды.