Кіріспе

1235–1260 жылдар аралығында Моңғол империясының астанасы

Моңғолиядағы қала

Қарақорм (Халха моңғол тілінде: Хархорум, Kharkhorum; моңғол жазуында: ᠬᠠᠷᠠᠬᠣᠷᠣᠮ, Qaraqorum;) 1235 және 1260 жылдар аралығында Моңғол империясының, ал 14-15 ғасырларда Солтүстік Юань династиясының астанасы болды. Оның қираған қалдықтары қазіргі Моңғолияның Оворхангай провинциясының солтүстік-батыс бөлігінде, қазіргі Хархорин қаласының жанында және Моңғолиядағы ең көне сақталған буддалық монастыры саналатын Эрдене Зуу монастырының іргесінде орналасқан. Олар Орхон өзенінің аңғарының жоғарғы бөлігінде жатыр, бұл аймақ ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұралар тізіміне енген.

Империялардың құрылуы

Орхон аңғары Сюонну, Гөктүрік және Уйгур империяларының орталығы болған. Гөктүрктер үшін жақын маңдағы Хангай таулары Өтүкеннің (билік ордасы) орны болды, ал ұйғыр астанасы Қарабалгасун кейіннен Қарақорым орнатылған жерге жақын орналасқан (Қарақорымнан солтүстік-батысқа қарай Орхон өзені бойымен 27 км). Бұл аймақ, сондай-ақ, Моңғолиядағы ең көне шаруашылық аймақтарының бірі. 1218–1219 жылдары Шыңғыс хан Хорезм империясына қарсы жорық үшін әскерін Қарақорым деп аталатын жерде жинады, бірақ қаланың негізі 1220 жылы қаланды делінеді. 1235 жылға дейін Қарақорым көшпелілердің киіз үйлерден тұратын қалашығы болған сияқты; тек содан кейін, Цзинь империясы жеңілгеннен кейін, Шыңғыс ханның мұрагері Өгедей қала қабырғаларын тұрғызып, тұрақты сарай салды. Өгедей хан 1235 жылы Цзинь әулетін жеңгеннен кейін Түмен Амгалан ордын (Мыңдаған тыныштық сарайы; қытай тілінде Ванангонг) салу туралы жарлық шығарды. Ол бір жылдың ішінде аяқталды. Юань тарихында (元史) Тайцзун (太宗) Өгедей хан туралы бөлімде былай делінген: «Жетінші жыл (1236), көк қой жылында Хэлиндә (和林, Қарақорым) Ванангонг (萬安宮) салынды». Шыңғыс ханның тоғыз кеңесшісінің бірі Елю Чучай (1190–1244) Түмен Амгалан ордының қадасын көтеру рәсімінде келесі өлеңді айтты: «Жақсы орнатылған қада мен тас негіз, қатар тізілген сәнді сарай көтерілді, Иемнің және шенеуніктердің қоңыраулары мен барабандары әдемі ойнағанда, Батқан күн тау шаңырағынан соғыс аттарын шақырады». Өлеңнің моңғол тіліндегі нұсқасы: «Цогцлон тавих нуруу чулуун тульгур, Зерегцен зогсох сурег астриг босговой, Эзен тушмедиин хонх хенгерге аятайхан хенгинан дуурсахад, Эчих нарран уулиин толгоигос даини агтадийг угтнам».

Даму

Өгедей мен оның мұрагерлерінің тұсында Қарақорым әлемдік саясаттың маңызды орталығына айналды. Мөңке хан сарайды кеңейтіп, үлкен ступа ғибадатханасын аяқтады. Қала орталығы үшін Қарақорымның күміс ағашын жобалау тапсырылды. Ауланың ортасынан күміс және басқа да құнды металдардан жасалған алып ағаш көтеріліп, сарайдан биік тұрды, ал ағаш бұтақтары ғимаратқа дейін жетті. Ағаш бұтақтарынан күміс жемістер ілінген, оның түбін төрт алтын жылан орап тұрды, ал ағаштың басында мүйіз тартатын періште орналастырылды – барлығы императордың ләззаты үшін жасалған автоматтар еді. Хан қонақтарына сусын ұсынғысы келгенде, механикалық періште мүйізін ерініне жеткізіп, дауыс беретін болды, сонда жыландардың аузынан алкогольді сусындардың шағылысы ағаш түбінде орналасқан үлкен күміс табаққа құйылатын еді.

Рубруктің Вильгельмы

1254 жылы фламанд францискан миссионері және Моңғол империясына папаның елшісі Вильгельм Рубрук Каракорумға келді. Ол қала туралы ең толық, бірақ әрқашан мақтауға лайық емес, есептердің бірін қалдырды. Ол оны Парижге жақын Сен-Дени ауылымен салыстырып, хан сарайынан он есе сәнді патшалық аббат екендігіне сенді. Екінші жағынан, ол қаланы өте көпұлтты және діни төзімді орын ретінде сипаттады, ал Мөңке ханның сарайының бөлігі ретінде сипаттаған күміс ағашы Каракорумның символына айналды. Ол қоршалған қаланың төрт бағытқа қарап төрт қақпасы, екі тұрақты үйлерден тұратын ауданы, бірі "сарациндерге", екіншісі "қатайларға" арналған, он екі бұтқа табынушылық ғибадатханасы, екі мешіт және несториан шіркеуі бар екенін сипаттады. 1298–99 жылдары әмір Улус Буқа базарларын және астық қоймаларын тонады. Дегенмен, 14 ғасырдың бірінші жартысы өркендеудің екінші дәуірі болды: 1299 жылы қала шығысқа қарай кеңейтілді, содан кейін 1311 жылы, және 1342 жылдан 1346 жылға дейін ступа ғибадатханалары жаңартылды.

Қазба жұмыстары

Эрдэнэ Зуу монастыры Қарақорумның жанында орналасқан. Осы монастырды салу үшін қираған орындан түрлі құрылыс материалдары алынды. Қарақорумның нақты орналасқан жері ұзақ уақыт бойы белгісіз болды. Қарақорумның Эрдэнэ Зууда орналасқандығы туралы алғашқы мәліметтер 18 ғасырда белгілі болды, бірақ 20 ғасырға дейін Қарабалғасун немесе Орду Балық қираған жерлерінің шын мәнінде Қарақорумның қираған жерлері ме, жоқ па деген дау болды. 1889 жылы Николай Ядринцев бұл орынды бұрынғы моңғол астанасы деп нақты анықтады, сондай-ақ сол экспедицияда Орхон жазуының үлгілерін тапты. Ядринцевтің қорытындыларын Вильгельм Радлов растады. Алғашқы қазба жұмыстары 1933–1934 жылдары Д. Букинич басшылығымен жүргізілді. 1948–1949 жылдары кеңестік-моңғол қазбаларын жүргізгеннен кейін Сергей Киселев Өгөдей сарайының қалдықтарын тапқанын мәлімдеді. Дегенмен, бұл қорытынды 2000–2004 жылдардағы неміс-моңғол қазбаларының нәтижелерімен күмәндандырылды, олар оларды Өгөдей сарайына емес, үлкен ступа ғибадатханасына жатқызады. Қазбалардан асфальтталған жолдар, кірпіш және көптеген саздан жасалған ғимараттар, еденді жылыту жүйелері, төсек пештері, мыс, алтын, күміс, темір (соның ішінде темір дөңгелек орталықтары), шыны, әшекей бұйымдар, сүйектер және қайың қабығы, сондай-ақ Қытай мен Орталық Азиядан керамика мен монеталар табылды. Сонымен қатар, төрт пеш те қазылып алынды.

Ғимараттар

2020 жылғы «Виртуалды Харахорум» жобасы қаланың соңғы археологиялық зерттеулер негізінде 360 градусқа айналатын форматта реконструкциясын жасады. Төменде қаланың ең танымал ғимараттары келтірілген.

Хан сарайы

Түмән Амгалан Орд (Мириадты бейбітшілік сарайы), 1236 жылы салынған, қаланың оңтүстік шетінде орналасқан. Бұрын, солтүстік-батыс жағындағы Ердене Зуу монастырының сыртындағы үлкен ғимарат хан сарайы деп есептелген. Кейінгі зерттеулер бұл үлкен ғимараттың шын мәнінде 300 фут (90 м) биіктігіндегі Юань өрлеуінің павильоны екенін көрсетті. Хан сарайының Ердене Зуу монастырының орнында болғандығы қазір белгілі. Сарайдың контуры әлі де спутниктік суреттерде анық көрінеді. Монастырдың қазіргі қабырғаларының астынан 13 ғасырға жататын қабырғалар қазылып алынды. Вильгельм Рубрук: «Маңғудың Қарақорумда қала қабырғасының жанында, біздің елдеріміздегі монахтардың монастырьларын қоршаған биік қабырғалар сияқты қабырғамен қоршалған үлкен сарайы болған» деп жазған. 13 ғасыр қабырғаларының астынан 8 ғасырға жататын одан да ескі қабат табылған. Бұл, Ердене Зуу монастырының негізіне байланысты монғол жылнамаларында айтылған Тахай Балғасы (Тахай қаласы) болуы мүмкін деп болжанады. «Юаньши» және 1342 жылғы Қарақорум қытай-монғол жазуында 1220 жылы Шыңғыс хан астанасын Қарақорумда құрғаны, ал 1236 жылы Өгедей хан қаланы толығымен қоршап қабырға салғаны айтылған. Шыңғыс хан тұсында кіші қабырғаның қалдықтары болған болуы мүмкін, ал оның сарайы Мириад бейбітшілік сарайының орнында орналасқан. Дәстүрлі Хурей (дөңгелек, көшпелі лагерь) құрылымында ханның көшпелі сарайы әдетте ортада орналасқан, ал оңтүстікке қарай ашық алаң немесе кедергісіз кеңістік жақсы күзетілген. Қарақорумда сарай емес бөлігі сарайдың солтүстік жағына дейін ғана жеткен, сарайдың оңтүстігінде ешбір қоныс болмаған. Бұл Хурейдің жалпы қағидасына ғана емес, сонымен қатар ханға жақын маңдағы өзенге және оның аңшылық жерлері болған оңтүстік және оңтүстік-батыстағы орманды тауларға кедергісіз қол жеткізуді қамтамасыз еткен. Бұл сондай-ақ оңтүстік таулардан қаланың батыс жағында солтүстік-батысқа қарай ағатын Орхон өзенінің жоғарғы ағысында қоныс болмауын қамтамасыз еткен. Осыған ұқсас жағдай Ургада (қазіргі Улан-Батор) болды, мұнда қаланың оңтүстік бөлігі өзен мен тауға жақын ханға берілген, ал гер аудандары солтүстікке қарай кеңейтілген. Вильгельм Рубрук хан сарайының «қарақордағы шіркеу сияқты, ортаңғы кемесі және екі жағы екі қатар бағанадан, оңтүстікке қарай үш есігі бар, ал ішкі ортаңғы есіктен тыс жерде ағаш тұр, ал хан солтүстікке қарай биік жерде отырады, сондықтан оны бәрі көре алады; және оған екі қатар баспалдақ көтеріледі: біреуінен тостағанды әкелген адам көтеріледі, ал екіншісінен төмен түседі. Ағаш пен оның алдына көтерілетін баспалдақтардың арасындағы кеңістік бос, өйткені оның тостаған ішушісі, сыйлықтар әкелген елшілер және ханның өзі сол жерде құдай сияқты отырады. Оң жақта – ерлер, сол жақта – әйелдер» деп сипаттаған. Бұл монғол герінің ішкі құрылысына сәйкес келеді. Вильгельм Рубрук өз жазбасында: «Олар өздерінің үйлерін орнатып, есігін оңтүстікке бұрғанда, қожайынның төсегін солтүстік жағына орналастырады. Әйелдер әрқашан шығыс жағында, яғни қожайын үйінің сол жағында, ол төсекте отырады, бетін оңтүстікке қаратып. Ерлер батыс жағында, яғни оң жақта» дейді. Бұл ереже мен кіреберіс табанына қол тигізбеу (Рубрук айтқан) монғолдар арасында бүгінге дейін сақталып келеді. Қарақорумның тұрақты сарайынан басқа, ханның жылжымалы сарайы да болды, ол үнемі қала бойынша қозғалып, тоқтаған жерінде дөңгелек қоршау (Хурий) құратын. Вильгельм Рубрук төрт ай бойы осы жылжымалы сарайда ханның діни қызметкері (Иерусалимнен келген емші-монахпен бірге) болып қызмет етті, содан кейін 1254 жылдың сәуір айында хан мен оның жылжымалы сарайымен бірге Қарақорумға кірді. 1388 жылы Мин әулеті тұрақты сарайды жойғанмен, 1585 жылға дейін аймақта жылжымалы сарай болды. Сол кезде орталық Моңғолияның аға Шыңғысид ханы Абтай Сайн хан Қарақорумның тастары мен кірпіштерін пайдалана отырып, тұрақты сарайды монастырь (Эрдэнэ Зуу) түрінде қалпына келтіруге шешім қабылдады. Эрдэнэ Зуу сонымен қатар Урганың (Улан-Батор) ана монастырына айналды. Үрге 1639 жылы Тушеет хан Гомбодорж, Абтай Сайн ханның немересі (екі мавзолейі де Эрдэнэ Зуу аумағында) өзінің 5 жасар ұлы Занабазардың резиденциясы ретінде құрған. Үрге (сарай) сонымен қатар Хурий (дөңгелек қоршау) деп аталды және бастапқыда жақын маңдағы Эрдэнэ Зуудан келген монахтар жұмыс істеді. Гомбодорждың Хурийінен келген герлер, сондай-ақ Абтай Сайн ханның гер ғибадатханасы Үргеге берілді (Абтай Сайн ханның гері 1937 жылы Улан-Баторда бұзылды). Улан-Батордағы Гандантегченлин монастырын қоршап тұрған дөңгелек жира (өзі Зуун Хурей / Хурийдің кеңейтілуі) - Гомбодорждың Хурийінен тікелей туындаған және әлемдегі жалғыз Хурий болуы мүмкін. 792 жылы Пепин Италиялық Авар қағанының үш ғасырлық алтын мен қазына сақталған «Аварлар сақинасы» деп аталатын дөңгелек бекінісін басып алған. Вильгельм Рубрук Қарақорум сарайында «амбар сияқты көптеген ғимараттар бар, онда оның азық-түлігі мен қазынасы сақталған» деді. Ата Малик Жувайни, бір кезде Қарақорумда тұрған адам, өзінің «Дүние жаулаушысының тарихында» Өгедей хан жиі адамдарды осы қазына ғимараттарының ашық ауласына шақырып, белгілі бір уақыт ішінде ала алатын барлық нәрсені алып кетуге рұхсат бергенін айтады. Хан сонымен қатар қаланың кедейлеріне осы қазынадан жиі қайырымдылық жасаған. Сарай Хунну дәуірінен бері аймақта кең таралған қытай сәулет стилінде салынған. Йелу Чуцайдың өлеңінде айтылғандай, үш негізгі сарай ғимараты бірінің қасында бірі параллель түрде тұрған. Эрдэнэ Зуу монастырының үш негізгі ғимараты да параллель және бұрынғы сарай сияқты биік платформада орналасқан. 1342 жылғы қытай-монғол жазуының фрагменттері Эрдэнэ Зуу монастырының қабырғаларының әртүрлі жерлерінен табылған, бұл монастырь Қарақорумның тастары мен кірпіштерін пайдаланып салынғанын дәлелдейді. Басты сарайдың ішіндегі ерекшелік – Вильгельм Паристің жасаған күміс ағашы.

Қарақұмды қайта құру

Моңғолия президенті Ухнаагиин Хурелсух 2023 жылы Орхон өзені аңғарындағы тарихи астана Каракорумды (Хархорум) қайта жаңарту жоспарын жариялады.