Кіріспе

Неміс этносы. Банат швабтары – Орталық Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы бұрынғы Венгрия Корольдігіндегі этностық неміс халқы, Дунай швабтарының және Румыния немістерінің бір бөлігі. Олар 18 ғасырда Австрия империясының Банат Темешвар провинциясына көшіп келді, кейіннен ол Габсбургтер Венгрия Корольдігіне қосылды. Бұл провинция Осман империясымен болған соғыстардан кейін сиреп қалған болатын. 1918 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанда, шваб азшылығы тәуелсіз, көпұлтты Банат Республикасын құруға тырысты. Алайда, 1919 жылғы Версаль келісімі мен 1920 жылғы Трианон келісіміне сәйкес провинция бөлінді. Оның басым бөлігі Румынияға, кішігірім бөлігі Серб, хорват және словен Корольдігіне (1929 жылдан Югославия) қосылды, ал Сегед маңындағы шағын аймақ Венгрияның құрамында қалды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін көптеген Банат швабтары Кеңес Одағы және оның одақтастары тарапынан Батысқа жер аударылды. 1990 жылдан кейін Кеңес Одағы мен оның республикаларының ыдырауынан соң, қалғандарының көпшілігі экономикалық және сезімдік себептермен елдерін тастап кетті.

Банат және Дунай швабтары

Банат отаршылары көбінесе аймақтағы басқа неміс тілді этникалық топтармен бірге «Дунай швабтары» деген атпен біріктіріледі. Банаттан өзге, олар Сербияның Воеводина облысындағы Бачканың батыс бөлігінде, Швабия Түркиясында (қазіргі Оңтүстік Венгрия), Славонияда (қазіргі Хорватия) және Румынияның Сату-Маре аймағында қоныстанды. Бұл аймақтардың барлығы Австрия үкімдігімен Венгрия Корольдігіне қарасты болған. Осы кезде Король неміс иммигранттарын, әсіресе шаруаларды шақырып алған. Оның мақсаты – түрік шапқыншылығынан жаңадан босатылған жерлерді халқымен қайта толықтыру және соғыстардан жиі қираған аймақтағы егіншілікті жандандыру еді.

Шығуы және жұмысқа алуы

Иммигранттарды Банатқа қоныстандыруға 18 ғасырда Австрия императорлары түрік империясымен шекаралас, шекаралық аймақты қайта толықтыру және жаңадан басып алынған өңір халқына еуропалық христиандарды қосу мақсатымен шақырды. Немістерге тегін жер беріліп, өз тілдерін және діндерін сақтау құқығы берілді. Таж Рим-католик иммигранттарын, сондай-ақ бұл өңірге келген итальяндықтар мен испандық отарлаушыларды іздеді. Неміс қоныс аударушыларының көп бөлігі Эльзас-Лотарингия, Австрия, Бавария, Франкония және Пфальц аймақтарынан келді. Аз ғана топтың тегі Орта Германияға дейін жетеді. Дегенмен, салыстырмалы түрде азы ғана адам сол кездегі «Жоғарғы Австрия» деп аталған Швабия аймағынан келді. Бұл топтың Банат швабтары деп қалай аталғаны белгісіз, бірақ бұл, көптеген адамдар Швабия қаласы Ульмде тіркелгендіктен және сол жерден аттанғандықтан болуы мүмкін. Олар Дунай өзенімен «Ульмер Шахтельн» (баржалар) арқылы Будапештке немесе Белградқа жеткізіліп, содан кейін жаңа үйлеріне жаяу жолға шықты. Көшіп келгендердің көпшілігі кедей шаруалардың кіші ұлдары болды, олар өз елдерінде сәттілікке жете алмайтындарын сезінді. Мария Терезаның тұсында олар қаржылық көмек пен ұзақ мерзімді салық жеңілдіктерін алды. Көптеген алғашқы иммигранттар үйленбеді, себебі олардың арасында неміс әйелдері аз болды. Шеберлерге, мұғалімдерге, дәрігерлерге және басқа да мамандарға қаржылық қолдау көрсетілді. Онжылдықтар өте келе, осы қоныс аударушылардың сөйлейтін неміс тілі Германиядағы тілден, әсіресе Германия біріккеннен кейін ерекшелене бастады. Ол «Дунай шваб тілі» деп аталды, ол тілдің архаикалық түрі. Француз тілді немесе тілдік жағынан аралас коммуналардан келгендер француз тілін (Банат француз тілі немесе Франсуас дю Банат деп аталды) және бірнеше буын бойы жеке этникалық ерекшеліктерін сақтады. 1893 жылдан бастап, ұлтшыл венгр мемлекетінің мадьяризация саясатының салдарынан, кейбір Банат швабтары Болгарияға көшіп басты, онда олар Банат болгарлары бұрын құрған Вратса облысының Бардарски Геран ауылына қоныстанды. Олардың саны 90 отбасыдан асты. 1929 жылы болгар католиктерімен келіспеушіліктерден кейін олар жеке католик шіркеуін салды. Кейіннен осы неміс тілді отбасылардың бір бөлігі Шумен облысының Царев Брод қаласына көшіп барды, ал бірнеше Банат болгар отбасылары Плевен облысының Гостиля ауылына көшіп барды. 1941 және 1943 жылдар аралығында Гитлердің «Отанға оралу» саясатының аясында 2150 этникалық неміс болгар азаматы Германияға қайта оралды. Олардың ішінде Бардарски Гераннан 164 Банат швабы және Гостилядан 33 шваб болды.

Банат швабтары 1920-1944

Австро-Венгрия империясының құлауы және Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Банат аймағына Румыния билігінің орнауының бірқатар пайдалы жақтары болды. 19 ғасырдың соңында Венгрияда қарқынды мадьяризация процесі жүрді, оның барысында барлық аз ұлт өкілдерін ассимиляциялауға тырысты. Мектептерде оқыту тек венгр тілінде жүргізілуі тиіс болды. Румыния билігі кезінде Банат швабтары 1868 жылдан бері алғаш рет неміс тіліндегі мектептерге қайта қол жеткізді. Банат швабтарының мәдениеті гүлденді. Тимишоара қаласында неміс тіліндегі театр жұмыс істеді, ал Банат аймағында неміс тіліндегі газеттер жарық көрді. 1921 жылы "Verband der Deutschen in Rumaenien" (Румыниядағы немістер одағы) атты мәдени бірлестік құрылды. Ең танымал лагерь Кницанин (бұрынғы Рудольфсгнад) болды, онда шамамен 11 000 – 12 500 швабтың қаза болғаны белгілі. 1947 жылы жағдай жақсарды, шетелдік гуманитарлық көмек лагерьлерге жеткенде, тұтқындардың жұмыс режимі жеңілдетілді. Лагерь жүйесі 1948 жылдың наурыз айында жабылды, ал аман қалған тұтқындар әскерге немесе өнеркәсіпке мәжбүрлі еңбекке жұмсалды. Олардың қашуына көбінесе рұқсат етілді. 1950 жылдардың соңына қарай шамамен 300 000 югослав швабы Батыс елдеріне, соның ішінде АҚШ-қа эмиграциялады. Сербияның 2002 жылғы халық санауы бойынша Сербияда барлығы 3 901 неміс тіркелді, олардың 3 154-і Воеводина провинциясында тұрды. 2007 жылдың желтоқсанында қалған швабтар Нови-Сад қаласында өздерінің аз ұлттық кеңесін құрды, олар үшін қажетті 3 000 сайлаушының қолтаңбасын жинады. Кеңес президенті Андреас Бигермайер кеңестің мүлікті қайтару мәселесімен, сондай-ақ жаппай жерленген жерлерді және лагерь орындарын белгілеумен айналысатынын мәлімдеді. Оның бағалауынша, Сербиядағы және олардың ұрпақтарындағы Дунай швабтарының жалпы саны 5 000-нан 8 000-ға дейін жетеді.

Венгрия

Венгрияда 62 000-нан кем Дунай швабтары қалды, бірақ олардың саяси өкілдігі бар. Совет Одағының ықпалымен коммунистік үкімет 1945 және 1948 жылдар аралығында Венгриядан швабтарды қуды. Осының салдарынан көптеген адамдар ассимиляцияланып, этникалық тегін өзгертіп, Венгрияда, Югославияда және Румынияда мадьярлар болып сіңіп кетті.

Швабтар көшіп барады

Германияға көшіп келген Банат швабтары көбінесе өмір сүретін қоғамға жақсы бейімделген. Олар мәдени ұйымдар (Landsmannschaften) арқылы байланыста болады. Қазір Банат швабтарының көпшілігі тұратын Вена мен Оңтүстік Германияда, кейбіреулері әдет-ғұрыптары мен диалектілерін сақтап, Румынияда қалғандарға көмек көрсетеді. 1950 жылдардан бастап ата-бабалары көшіп келген Америка Құрама Штаттарындағы Банат швабтары да қоғамдық бірлестіктер құрды, оның ішінде Нью-Йорк аймағында, Детройт аймағында және Цинциннати аймағындағы бірлестіктер бар. Басқалары Donauschwaben Villages Helping Hands сияқты онлайн-қоғамдастықтар құрды, бұл Дунай швабтарының мұрасын сақтап, отбасылар мен туыстарды олардың тарихымен байланыстыруға бағытталған коммерциялық емес ұйым.