Кіріспе

Біріктіруге дейінгі патшалықтар (б.з.д. 57 – 68 жж.)
Қытайдың үш патшалығы

Кореяның үш патшалығы немесе Самгук (Гогурё, Бэкдже және Силла) Корея тарихының ежелгі кезеңінде Корея түбегінде үстемдік үшін күресті. Үш патшалық дәуірінде (хангул=삼국시대) көптеген мемлекеттер мен ұсақ мемлекеттер бірікті, ал 494 жылы Буйо, 562 жылы Гай аннексияланғаннан кейін Корея түбегінде тек үшеуі қалды: Гогурё, Бэкдже және Силла. «Кореяның үш патшалығы» қазіргі Кореяның қалыптасуына үлес қосты, ал Гогурё, Бэкдже және Силла халықтары корей халқына айналды. Үш патшалықтың билігінде бүкіл түбек және Маньчжурияның шамамен жартысы (қазіргі Солтүстік-Шығыс Қытай және Ресейдің Қиыр Шығысының кішкентай бөліктері) болды. Гогурё түбектің солтүстік жартысын, сондай-ақ Ляодун түбегі мен Маньчжурияны бақылады. Бэкдже және Силла түбектің оңтүстік бөлігін басып алды. Тамна және Усан аралдық патшалықтары тиісінше Бэкдже және Силлаға бағынды. Үш патшалықтың мәдениеті мен тілі ұқсас болды. Бэкдже мен Гогурёде Буйодан бастау алған мифтер кеңінен таралды. 3-шы ғасырда Үндістаннан Тибет және Қытай арқылы Кореяға келген буддизм, 372 жылы Гогурёден бастап үш патшалықтың барлық құрамдас бөліктерінің мемлекеттік дініне айналды. Бұл кезең 7-шы ғасырда Силланың Тан Қытайымен одақтасып, тарихта алғаш рет түбекті біріктіруімен аяқталды. Бэкдже мен Гогурё құлағаннан кейін Тан әулеті Корея түбегінің бір бөлігін басқару үшін қысқа мерзімді әскери үкімет құрды. Силлаға Гогурё және Бэкдже адалдары қосылып, Корея түбегіндегі үстемдік үшін Танмен күресті. Ақырында Силла Кейінгі үш патшалыққа бөлініп, соңында жаңа Гогурё қайта жаңғырған Горьо мемлекетіне қосылды.

Номенклатура

VII ғасырдан бастап "Самхан" атауы Кореяның Үш Патшалығымен астасып кетті. Корея Империясының, Даехан Йегук және Корея Республикасының (Оңтүстік Корея) "Хан" атаулары Кореяның Үш Патшалығына сілтеме жасайды, Корея түбегінің оңтүстігіндегі ежелгі конфедерацияларға емес. Самгук саги мен Самгук юсаға сәйкес, Силла Бейкдже мен Когурё қашқындарын біріктіру мақсатында "Самхан Біріктіру" (삼한일통) ұлттық саясатын жүзеге асырды. 1982 жылы Чхонджу қаласында 686 жылға жататын ескерткіш тастан: "Үш Хан біріктірілді және иелігі кеңейтілді" деген жазу табылды. Самхан атауын Кореяның Үш Патшалығын көрсету үшін қолдану Тан әулеті кезінде кең таралған. Гогурёны Тан әулеті 645 жылы Гогурё генералдарын "Махан басшылары" (마한추장) деп атаған Тан құжатында көрсетілгендей, кезекпен Махан деп атаған. Үшін Самхан жылдам басып алды, ал соңғысы 313 жылы Гогурёмен жойылды. Баекдже мен Силланың алғашқы нысандары Прото Үш Патшалық кезеңінде шағын мемлекеттер желісінде кеңейді, ал Гогурё Маньчжуриядағы Буйо сияқты көршілес мемлекеттерді және Окджеодағы, Дуньёдағы басшылықтарды жаулап алды, олар солтүстік-шығыс Корея түбегін мекендеді. Үш саяси бірлік бірінші – үшінші ғасырлар аралығында қабырғалы қала-мемлекеттерден толыққанды мемлекеттік деңгейдегі қоғамдарға өтті. Бұл кезеңдегі негізгі дереккөздер Кореядағы Самгук саги мен Самгук юса, ал Қытайдағы Үш Патшалықтың жазбаларынан Вэй кітабының (魏書) "Шығыс варварлары" (東夷傳) бөлімі болып табылады. Үш патшалықтың мәдениеті мен тілі ұқсас болды. Суй кітабының (81-ші том) мәліметінше: "Гогорьё, Бэкче және Силланың әдет-ғұрыптары, заңдары мен киімдері көбінесе бірдей". Олардың бастапқы діндері шамандық болғанға ұқсайды, бірақ олар қытай мәдениетінің, әсіресе конфуциандық және даосизмнің күшті ықпалына түсті. IV ғасырда буддизм жарым аралға енгізіліп, тез тарады, қысқа мерзімге үш патшалықтың ресми дініне айналды. Лиза Кей Бейлидің сөзіне сүйенсек, Үш Патшалықтың материалдық мәдениетін оңай ажыратуға болады, өйткені олар әртүрлі аймақтардың мәдени ықпалын көрсетті. Гогурё мәдениеті солтүстік қытай өнерінен, Бэкче оңтүстік қытай өнерінен, ал Қытайдан алыс болған Силла еуразиялық далалық көшпелі мәдениеттерінен күшті әсер алды және жергілікті дәстүрлерді жақсы сақтады. Бұл кезеңде Үш Патшалық әлі өздерінің жеке ерекшеліктерін біріктіруге тиіс болды. Әр патшалық өз тарихын жазды, тек Горео әулеті кезінде Корея түбегінің ортақ тарихы бірге жазылды. "IV ғасырда қытай билігінің әлсіреуі Кореяда мемлекет құру процесін жеделдеткен босқындар толқынын тудырды, бұл Үш Патшалық дәуірін бастады".

Гогурё

Гожусон құлағаннан кейін Гогурьё Ялу (Амрок) өзенінің солтүстік және оңтүстік жағалауларында пайда болды. Қытай жазбаларында Гогурьё туралы алғашқы айғақ 75 жылға дейін жетеді, ол Қытай Хан әулеті құрған билік орнына қатысты, бірақ «Гури» (구리) деген ертерек атаулар да осы мемлекетке жатуы мүмкін. Дәлелдер Гогурьёның үш патшалықтың ең дамыған және, мүмкін, ең алғаш құрылғанын көрсетеді. Соңында үш патшалықтың ішіндегі ең ірісі болған Гогурьёда бірнеше астаналар кезекпен орналасқан: Ялу өзенінің жоғарғы ағысындағы екі астана, ал кейіннен Пхеньян қаласының құрамына кірген Нангранг (қытайша Лэланг). Бастапқыда мемлекет Қытаймен шекаралас орналасқан; ол біртіндеп Маньчжурияға дейін кеңейіп, 313 жылы қытайлық Лэланг билігін жойды. Қытай мәдениетінің ықпалы сақталды, өйткені буддизм 372 жылы мемлекеттік дін ретінде қабылданды. Гогурьё жоғары деңгейдегі әскериленген мемлекет болды, ол қуатты империя және Шығыс Азиядағы маңызды державалардың бірі еді. Мемлекет өркендеген кезеңі 5 ғасырда Ұлы Гвангето және оның ұлы Чансу патшалардың билігінде болды, әсіресе Маньчжуриядағы жорықтарында. Келесі бір ғасыр бойы Гогурьё Маньчжурия және Корея түбегінің солтүстігінде үстемдік құрды. Гогурьё соңында Маньчжуриядағы Ляодун жазығын және бүгінгі Сеул аймағын басып алды. Гвангето Кореяның үш патшалығын шартты түрде біріктірді. Гогурьё Маньчжуриядағы тунгус тайпаларын да бақылады. Қытайда Суй және кейін Тан әулеттері құрылғаннан кейін, патшалық 668 жылға дейін Қытай, Силла және Бэкче шабуылдарына қарсы белсенді әрекеттер жасады, содан кейін одақтас Силла-Тан әскерлерімен жеңіліске ұшырады. Оның аумағының көп бөлігі Қытайдың Тан әулетіне, ал Бэкче аумағы Силлаға қосылды.

Бейкжэ

Бейкжэ Махан конфедерациясының құрамында құрылды. Когурёның негізін қалаушының екі ұлы, мұрагерлік үшін болған талас салдарынан қашып, қазіргі Сеул аймағында Бейкжэ мемлекетін құрды. Бейкжэ басқа Махан тайпаларын біріктіріп немесе жаулап алды және 4-ші ғасырдағы өркендеген шағында Корея түбегінің батыс бөлігінің көп бөлігін бақылады. 384 жылы Когурёдан буддизм Бейкжэге әкелінді, оны Бейкжэ құлшынса қарсы алды. Оның теңізшілік шеберлігі, оны Шығыс Азияның Финикиясы етіп, буддизмді Шығыс Азияға және континенттік мәдениетті Жапонияға таратуға септігін тигізді. Бейкжэ ежелгі Жапонияға мәдени және материалдық жетістіктерді жеткізуде маңызды рөл атқарды, оның ішінде қытай жазу жүйесін, қытай және корей әдебиетін, темір кенін өңдеу және керамика сияқты технологияларды, сәулеттік стильдерді, жібек құртын өсіруді және буддизмді жеткізді. Бейкжэ Джедзюдоны басқарған Тамна патшалығына саяси ықпалын жүргізді. Бейкжэ Тамнамен тығыз қарым-қатынас жасады және одан салық жинады. Бейкженің діни және өнер мәдениеті Когурё мен Силлаға әсер етті. Бейкжэ бір кезде Корея түбегіндегі қуатты әскери держава болды, әсіресе Гынчжоо билеген кезеңде, бірақ Гванггетодан жеңіліп, құлдырады. 5-ші ғасырдың соңында Когурёның шабуылына ұшыраған Бейкжэ астанасы оңтүстікке Унгжинге (қазіргі Гонгжу) және кейіннен оңтүстікке Сабиге (қазіргі Буйо) көшірілді. 660 жылы Силла-Тан одағы Бейкжені жаулап алып, Біріккен Силлаға бағындырды.

Силла

Кореялық жазбаларға сәйкес, б.з.д. 57 жылы аралдың оңтүстік-шығысындағы Сеорабеол (немесе Саро, кейін Силла) бірігіп, Цзиньхан деп аталатын қала-мемлекеттер конфедерациясын кеңейтті. Самгук Саги Силланың үш патшалықтың ең алғашқысы екенін айтса да, басқа жазба және археологиялық деректер Силланың орталықтандырылған үкімет құру үшін соңғы патшалық болғанын көрсетеді. Силла Кореяның үш патшалығының ең кіші және әлсіз патшалығы болды, бірақ ол шебер дипломатиялық амалдар арқылы пайдалы келісімдер мен одақтар жасады, осылайша күшті Корея патшалықтарымен және ақырында Тан Қытайымен өзіне тиімді қарым-қатынас орнатты. 503 жылы Саро Силла деп қайта аталды, ал 6 ғасырдың бірінші жартысында патшалық Гай конфедерациясын (бұрын Бьёнханды сіңіріп алған) өз құрамына қосты. Гогурё мен Бэкдже оған одақ құрып жауап берді. Гогурё мен Бэкджеден болған шабуылдарға қарсы тұру үшін Силла Тан династиясымен қарым-қатынасын нығайтты, Сары теңізге қол жеткізуі Танмен тікелей байланыс орнатуға мүмкіндік берді. Тан одақтастарымен Гогурё мен Бэкжені басып алғаннан кейін, Силла патшалығы Тан әскерлерін түбектен шығарып, Пхеньянның оңтүстігіндегі жерлерді иеленді. Силланың астанасы Сеорабеол болды (қазіргі Гьёнджу; "Сеорабеол", "서라벌", ежелгі корей тілінде "астана" деген мағынаны білдіреді деп саналады). Буддизм 528 жылы мемлекеттік дін ретінде қабылданды. Силла патшалығынан қалған материалдық мәдениет, соның ішінде ерекше алтын бұйымдары, солтүстік көшпелі далалардың ықпалын көрсетеді, бұл оны қытай мәдениетінің күшті ықпалында болған Гогурё мен Бэкджеден ерекшелендіреді.

Дін

Буддизм Үндістанда пайда болғаннан кейін бірнеше ғасыр өткен соң, Махаяна буддизмі біздің заманымыздың 1-ші ғасырында Жібек жолы арқылы Тибеттен Қытайға келді, содан кейін 3-ші ғасырда Корея түбегіне, ал одан Жапонияға тарады. Кореяда үш мемлекеттік бірлестік оны мемлекеттік дін ретінде қабылдады: алдымен 372 жылы Гумгван Гайяның Гогорё билеуші тайпасы, 528 жылы Силла және 552 жылы Бэкдже.

Құлдырау

Тан әулеті кезінде Қытаймен одақтасқан Силла 668 жылы Гогурёны жаулап алды, ал бұрын 562 жылы Гаяны және 660 жылы Бэкжені жаулап алған болатын. Осылайша, Солтүстік-Оңтүстік мемлекеттер кезеңі басталды, оның оңтүстігінде Кейінгі Силла, ал солтүстігінде Балхае орналасты. Бұл кезде бұрынғы Гогурё әскери офицері Дэ Джо Янг Тан Қытайының үстемдігіне қарсы көтеріліп, Гогурёнің бұрынғы аумақтарын қайта басып алуға кірісті.

Археологиялық дерек

Археологтар мемлекет деңгейіндегі қоғамды анықтайтын ұғымға антропология, этнология, аналогия және этнотарихтан алынған теориялық нұсқауларды қолданады. Бұл Корея тарихы пәніндегі мемлекет түсінігінен (гук немесе қытайша ко: 國, қабырғалы қала-мемлекет, т.б.) өзгеше. Антропологиялық археологияда қалалық орталықтардың болуы (әсіресе астаналардың), монументалды сәулет, қолөнерге мамандану және өндірістің стандартына келтірілуі, әсем жерлеулер, жазу немесе тіркеу жүйелері, бюрократия, әдетте бір өзен алқабынан гөрі ауданы кеңірек географиялық аймақтарға саяси бақылау және т.б. мемлекеттерді анықтайтын байланыстардың бір бөлігін құрайды. Кореяның Үш Патшалығы дәуіріне жататын археологиялық орындардан мыңдаған жерлеулермен жүздеген зираттар қазылып алынды. Кореяның Үш Патшалық дәуіріндегі археологиялық деректердің басым көпшілігі жерлеулерден тұрады, бірақ 1990 жылдардан бастап Оңтүстік Кореядағы археологиялық зерттеулердің өркендеуіне байланысты ежелгі өнеркәсіптік өндіріс орындары, жолдар, сарайлар мен элиталық аудандар, салтанатты орындар, қарапайым халықтың үйлері және бекіністердің қазбалары көбейді. Ри мен Чой Кореяда мемлекеттік деңгейдегі қоғамдардың пайда болуына ішкі даму мен сыртқы факторлардың бірлескен әсері себеп болды деп болжайды.

Негізі (шамамен б.з. 300/400 жылдары)

Күрделі қоғамдардың кейбір жеке корреляттары Кореяның шамамен 700 ж.б.з. б. тайпалық басшылықтарында кездеседі. Археологиялық деректердің ең сенімді дәлелі мемлекеттердің б.з.д. 300 және б.з. 300/400 жылдары аралығында қалыптасқанын көрсетеді. Дегенмен, археологтар бұл б.з.д. дәуірінде мемлекеттер болды деген тұжырымға келуге дайын емес. Мемлекеттік деңгейдегі қоғамдардың белгілері бірдей жиынтық ретінде емес, керісінше, үзіліс-үзіліспен және әртүрлі уақыттарда дамыды. 100 және 400 жылдары аралығында мемлекеттік қоғамдардың жеке корреляттары жеткілікті мөлшерде және ауқымда жетілді, сондықтан археологиялық деректерді қолдана отырып, мемлекеттік деңгейдегі қоғамдарды сенімді түрде анықтау мүмкін болды.

Жерлеу

Ли Сунг Джу Силла және Гайя мемлекеттерінің аумағындағы көптеген элиталық зираттардың айырмашылықтарын талдап, 2-ғасырдың соңына дейін беделді зират заттарының таралуында зираттар ішіндегі өзгерістер болғанын, бірақ зираттар арасындағы аймақтық деңгейде иерархиялық айырмашылықтар болмағанын анықтады. 2-шы ғасырдың аяғына қарай элиталық жерлеулердің ішкі кеңістігі ұлғайып, элиталар ағаш камералы жерлеу құрылысы техникаларын көбірек қолдана бастады. 3-шы ғасырда, барлық басқа зираттармен салыстырғанда ең жоғары мәртебеге ие болған бірнеше элиталық зираттар салынды. Мұндай зираттар биік тау жоталары мен төбелерде орналасты. Сонымен қатар, ең жоғарғы элиталар берілген зираттың ең биік нүктесінде салынған ірі мазарларда жерленген. Оксенг ри, Янгонг ри, Дасеонг донг және Бокчон донг сияқты "ең жоғарғы элита" жерленген зираттар осы үлгіні көрсетеді.

Керамика және шатыр плиткаларын зауыттық өндіріс

Ли Сунг Джу жерлеулерді талдау арқылы көрінетін аймақтық саяси иерархиялардың дамуымен қатар, қыш ыдыстар өндірісінің әртүрлілігі біртіндеп жойылды және IV ғасырдың соңынан бастап толық уақытты мамандану – қыш ыдыстар өндірісінің жалғыз танылған түріне айналды. Ыдыстар өндірісінің орталықтандырылуы және элиталық бақылауы Гьонджудағы Сонгок-донг және Мулчон-нидегі археологиялық қазбалардың нәтижелерімен көрсетілген. Бұл орындар Силла астанасының солтүстік-шығыс жағындағы өзара байланысты және кең жайылған ежелгі өнеркәсіп кешенінің бір бөлігі болды. Сонгок-донг және Мулчон-ри – Үш патшалық және Біріккен Силла дәуіріндегі ірі масштабты, мамандандырылған фабрикалық өндірістің мысалдары. Қазба жұмыстары 1990-шы жылдардың соңында жүргізілді, археологтар қыш құмыра жасау пештері, черепица жасау пештері, көмір пештері және өндіріспен байланысты ғимараттар мен шеберханалардың қалдықтарын тапты.

Елордалар, элиталық аудандар және монументалды сәулет

Гогурё құрылғаннан бері оның ерте тарихы археологиялық тұрғыдан жақсы расталган: бірінші және екінші астаналары – Джолбон және Гунгаэ қалалары қазіргі Джиань, Цзилинь облысында және оның төңірегінде орналасқан. 2004 жылы ЮНЕСКО бұл орынды Әлемдік мұра ретінде таныды. 1976 жылдан бері қазіргі Кёнджу қаласының оңтүстік-шығыс бөлігінде жүргізіліп келе жатқан археологиялық қазба жұмыстары «Силла Вангёң» (Силла патшалық астанасы) деп аталатын жердің бір бөлігін ашты. Жылдар бойында жүргізілген қазба жұмыстары Хвангньонса, Бунхванса, Хынрюнса және тағы 30 ғибадатхана орнын анықтады. Пэкче астаналарының іздері де Сеулдегі Мончхон және Пунгнап бекіністерінде қазылып алынды.