Кіріспе

Садизмді қамтитын бұрынғы тұлғалық бұзылыс – садистік және қатыгез мінез-құлықтың жалпыға тараған үлгісімен сипатталатын, ұсынылған тұлғалық бұзылыс. Осы бұзылысы бар адамдар басқаларды бақылауға ұмтылған деп есептелді. Олар мұны физикалық немесе эмоционалдық зорлық-зомбылық арқылы іске асыруға тырысқан деп саналды. Бұл диагноз Психикалық аурулардың диагностикалық және статистикалық нұсқаулығының (DSM III R) қосымшасында келтірілген. DSM-нің кейінгі нұсқаларында (DSM IV, DSM IV TR және DSM 5) ол қамтылмаған. Психиатрлар садистік мінез-құлықты заңмен ақтау үшін қолданылуы мүмкін деп ойлағандықтан бұл бұзылыс алынып тасталды.

Симптомдар мен мінез-құлық

Садистік тұлғалық бұзылысы эгосинтоникалық садистік мінез-құлықтың тұрақты үлгісімен сипатталады. Садистік қасиеттері бар адамдар қайта-қайта агрессия мен қатыгездік танытуға бейім. Осы бұзылыстан зардап шегетін адамдар басқаларды бақылау және үстемдік ету үшін зорлық-зомбылық пен агрессияны пайдаланады. Егер басқалар олардың қалауынша іс-әрекет етпесе, олар зорлық-зомбылық деңгейін арттырады. Көптеген садистер физикалық емес, ауызша және эмоционалдық зорлық-зомбылық арқылы басқаларды мақсатты түрде қорқытып, ұятқа қалдырып, кемсітеді. Бұл бұзылыстан зардап шегетін кейбір адамдар басқаларды зорламай, керісінше зорлық-зомбылыққа құмар болады. Бұл бұзылыстың балалық шақтағы жарақаттар немесе бір жұбайға зорлық көрсетілетін отбасыда өсу салдарынан туындайды деп есептелді. Садистік тұлғалық бұзылысы әйелдерге қарағанда ерлерде көбірек кездеседі деп саналады.

Басқа тұлғалық бұзылулармен бірге ауру

Садистік тұлғалық бұзылысы жиі басқа тұлғалық бұзылулармен, әсіресе басқа психопатологиялық бұзылулармен бірге кездесетін деп есептелді. Балалық шақтағы мінез-құлық бұзылысы және алкогольге тәуелділік садистік тұлғалық бұзылысымен жиі бірге болатындығы айтылды. Зерттеушілер садистік тұлғалық бұзылысын басқа тұлғалық бұзылулардан ажыратуда қиындықтарға тап болды, себебі оның басқа бұзылыстармен бірге кездесу деңгейі жоғары болды.

ТүрлеріСипаттамасыТұлғалық ерекшеліктеріЖұмсақ садизм, қашу белгілерімен қоса; қауіпсіз, жалған және қорқақ; улы үстемдік пен қатыгездік контрфобиялық; әлсіздік топтық қолдаумен күшін жояды; көпке көрсетілетін мақтаныш; әлсізтерді кінәлі деп таңдайды. Тирандық садизм Теріс белгілерімен қоса; басқаларды қорқытып, қатыгездікке ұшырату, оларды қорқытып, мойынсұнуға мәжбүрлеу; сөзбен кескіш және қатыгез, айыптаушы және құртушыл; қасаң, ұятсыз, адамдықтан шеттеу, мейірімсіз болуға бейім. Мәжбүрлеуші садизм Міндеттеушілік белгілерімен қоса; "қоғамдық мүддеде" ашуды басу, полиция, "басшылыққа" ұмтылатын қадағалаушылар, декандар, судьялар; аяусыз, дөрекі және варварлық болуға "құқығы" бар; міндеті – ереже бұзушыларды бақылау және жазалау, іздеу. Жарылыс садизмі Шекаралық белгілерімен қоса; болжамсыз, күрт ашу және қаһар; бақытсыздық сезімі жиналып, шығарылады; кейін өкіну.

Тарих

Садистік жеке тұлғалық бұзылысы сот психиатрлары көптеген науқастарда садистік мінез-құлық байқаған кезде дамыды. Ол 1987 жылы DSM-ге енгізілді және жүйелі клиникалық зерттеулер мен ғылыми зерттеулерді жеңілдету мақсатымен DSM III R-ге қосылды. Көптеген себептермен, оның ішінде садистік әрекеттерді заңмен ақтау мүмкіндігі болғандықтан, бұл бұзылыс DSM-нен алынып тасталды. Садистік жеке тұлғалық бұзылысы басқа бұзылыстармен бірге жиі кездесетін, яғни өз алдына жеке бұзылыс емес екенін көрсетеді. Миллон былай деп жазады: "Дене күшін қолданып ұрып-сабатын, садистік көзқарастағы тұлғалар көбінесе ер адамдар болады, сондықтан мұндай диагноз қатыгездікке заңмен рұқсат беруге алып келуі мүмкін деген ой болды". Зерттеушілер бұзылыстың айыптау сипаты және науқастардың түрме күзетшілерінен зорлық-зомбылыққа ұшырау қаупінің артуы туралы да алаңдады. Теодор Миллон сияқты теоретиктер СЖТБ-ны (садистік жеке тұлғалық бұзылысын) одан әрі зерттеуді қалағандықтан, оны DSM IV Жеке тұлғалық бұзылыстар жұмыс тобына ұсынды, бірақ олар қабылдамады.

Жеке психологиядағы субклиникалық садизм

Садизмді жеке тұлғалық қасиет ретінде зерттеуге жаңаша қызығушылық артып келеді. Садизм, субклиникалық психопатия, нарциссизм және Макиавеллизм бірге "жеке тұлғаның қараңғы төрттігі" деп аталатын жиынтықты құрайды.