Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыста Жапонияның Жаңа Гвинеяны жаулап алу кампаниялары, ал одақтастардың оны қайтарып алуы.

Тынық мұхиты соғысының Жаңа Гвинея кампаниясы 1942 жылдың қаңтарынан басталып, 1945 жылдың тамызында соғыс аяқталғанға дейін жалғасты. 1942 жылдың басында Жапония империясы 23 қаңтарда Жаңа Гвинея территориясына, 21 шілдеде Папуа территориясына басып кірді және 29 наурыздан бастап Батыс Жаңа Гвинеяны (Нидерланд Шығыс Үнділерінің бөлігі) жаулап алды. Екінші кезең 1942 жылдың соңынан Жапонияның капитуляциясына дейін созылды, одақтастар – негізінен австралиялық күштер – жапондықтарды алдымен Папуадан, содан кейін Жаңа Гвинеядан, және ақырында Голландия отарларынан тазартты. Кампания Жапония империясы үшін күйреуге ұшырады және ауыр шығындарға әкелді. Тынық мұхиты соғысындағы көптеген кампаниялар сияқты, ауру мен аштық жапондықтардың көбірек өмірін қиды, қарағанда жаудың шабуылы. Жапондық әскерлердің көп бөлігі одақтас күштерімен тікелей қақтығысқа түспеді, олар одақтас теңіз күштерінің тиімді блокадасының салдарынан кесіліп қалды. Гарнизондар тиімді түрде қоршауға алынып, азық-түлік пен медициналық жабдықтармен қамтамасыз етілмеді, нәтижесінде кейбір деректер бойынша, осы кампаниядағы жапондық өлімдердің 97% жауынгерлік емес себептерден болған. Джон Лаффин айтқандай, бұл кампания "Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде одақтас әскерлері үшін ең қиын болған кампаниялардың бірі" болды.

Рабаулдың басып алынуы

Жаңа Гвинея үшін күрес 1942 жылдың қаңтар айында жапондықтардың Жаңа Британияның солтүстік-шығыс ұшындағы Рабаул қаласын басып алуымен басталды. Рабаул Симпсон шығанағына көз салады, ол үлкен табиғи тіреуіш және әуежайлар салуға өте қолайлы болды. Келесі жыл ішінде жапондықтар бұл аймақты ірі әуе және теңіз базасына айналдырды. Одақтастар Рабаулға бірнеше бомбалау шабуылдары жасады, сондай-ақ Бугенвилл маңында әрекеттер жүргізді. Рабаулда генерал Хитоси Имамура басқаратын жапондық 8-ші армия Жаңа Гвинея және Соломон аралдарындағы әскери науқандарға жауапты болды. Жапондық 18-ші армия, генерал-лейтенант Хатадзо Адачи басқаруымен, Жаңа Гвинеядағы жапондық операцияларға жауапты болды. Папуаның оңтүстік жағалауындағы колониялық астана Порт-Морсби осы операциялар аймағындағы жапондықтар үшін стратегиялық маңызға ие болды. Оны басып алу одақтастардың негізгі алғы базасын бейтараптандырып қана қоймай, Австралияға шабуыл жасау үшін серпіндік тақта ретінде қызмет етуі мүмкін еді. Осы себептерге байланысты, Оңтүстік-Батыс Тынық мұхиты аймағындағы одақтас күштердің Бас қолбасшысы генерал Дуглас Макартур оны қорғауға бекінді. Макартур сондай-ақ Филиппиннің қайтарылуына қадам саю үшін Жаңа Гвинеяның барлық аймағын басып алуға ниеттенді. 1942 жылдың 25 мамырында Макартур жариялаған Оңтүстік-Батыс Тынық мұхиты аймағының Операциялық нұсқаулығы №7 Порт-Морсби аймағындағы Австралия және АҚШ армиясы, әуе күштері және теңіз күштерінің барлығын Жаңа Гвинея күштерінің бақылауына беруді тапсырды.

Лаэ мен Саламауаны басып алу

Порт-Морсбидің солтүстігінде, Папуаның солтүстік-шығыс жағалауында Хуон шығанағы мен Хуон түбегі орналасқан. Жапондықтар 1942 жылдың 8 наурызында Хуон шығанағындағы Лаэ және Саламауа қалаларына қарсылықсыз енді. Макартур осы аймақты жапондықтарға беруге келіспеген болар еді, бірақ оның қарсы шабуыл жасауға жеткілікті әуе және теңіз күштері болмады. Рабаулдағы және Жаңа Британиядағы басқа да базалардағы жапондықтар мұндай әрекетті оңай жеңе алатын еді (қыркүйек айының ортасына дейін Макартурдың вице-адмирал Артур С. Карпендер басқаратын теңіз күштері 5 крейсер, 8 эсминец, 20 суасты кемесі және 7 шағын кемеден тұрды). Одақтастардың жалғыз жауабы – «Лексингтон» және «Йорктаун» авиатасығыштарынан Оуэн Стэнли таулары үстінен ұшып келген ұшақтардың Лаэ және Саламауаға бомбалау шабуылы болды, бұл жапондықтарды осы аймақтарды нығайтуға итермеледі. Соның салдарынан 1942 жылдың 4-8 мамырындағы Корал теңізі шайқасында одақтастар кемелерде ауыр шығынға ұшырады, бірақ жапондық десант күштерін кері қайтарып, стратегиялық жеңіске қол жеткізді, осылайша Порт-Морсбиге төнген қауіпті, кем дегенде, уақытша жойды. Осы сәтсіздіктен кейін жапондықтар Порт-Морсбиге келесі шабуылдарын екі бағыттан жасауды шешті. Бірінші кезекте, Папуа түбегінің шығыс ұшындағы Милне шығанағында және Хуон шығанағы мен Милне шығанағының арасындағы Папуаның солтүстік-шығыс жағалауындағы Буна ауылында алдыңғы қадамдар құрылатын еді. Бұл екі жерден бірдей – бірі теңізден, бірі құрлықтан – жүргізілетін шабуылдар нысана қалаға бағытталатын еді.

Кокода жолы

Буна оңай алынды, себебі одақтастардың онда әскери күштері болған жоқ (МакАртур парашютшілермен шабуыл жасаудың қажеті жоқ екенін білгісі келді, өйткені жапондықтар мұндай күшті оңай талқандайтын еді). Жапондықтар ауылды 1942 жылдың 21 шілдесінде 1500 саяқтан тұратын алғашқы күшпен басып алды, ал 22 тамызға қарай Бунада 11 430 саяқ қарулы күйде болды. Жапондықтардың мақсаты – Оуэн Стэнли таулары арқылы Кокода жолымен солтүстік жағалаудан Порт-Морсбиді басып алып, Австралияны АҚШ-тан оқшаулау болатын. 17 қыркүйекте жапондықтар Порт-Морсбидегі одақтастардың әуежайынан көп алшақтамай Иорибайва ауылына жетті. Австралиялықтар бекем тұрып, 26 қыркүйекте қарсы шабуылға көшті. Тарихшы Сэмюэл Элиот Морисонның сөзінше, "жапондықтардың Кокода жолынан шегінуі дүркіреп кетті. Мыңдаған адам аштықтан және аурудан қаза тапты; қолбасшы Хории суға ұшып кетті". Осылайша Порт-Морсбиге құрлықтан туындаған қауіп толығымен жойылды.

Әуе операциялары

Порт-Морсби Папуадағы операцияларды қолдаған жалғыз порт болғандықтан, оның қорғанысы науқан үшін маңызды болды. Әуе қорғанысы P-39 және P-40 истребительдерінен тұрды. Австралия Корольдік әуе күштерінің (RAAF) радары жапондық шабуылдар туралы жеткілікті ескерту бере алмады, сондықтан қыркүйекте жақсы жабдықпен келген американдық радар бөліміне дейін жағалау күзетшілері мен төбедегі бақылаушыларға сенеуге тура келді. Жапондық бомбалаушылар көбінесе истребительдермен бірге ұшып, P-39 және P-40 истребительдерінің ұстау биіктігінен жоғары – 30 000 фут (9144 м) биіктікте келетін, бұл жапондықтарға әуе шайқасында биіктік артықшылығын берді. Одақтас истребительдерінің шығыны жоғары болды. Маусым айына дейін 20-25 P-39 истребительі әуе шайқасында жойылды, тағы үш ұшақ жерде қирады, ал сегізі апаттық қону кезінде жойылды. Келесі айда кем дегенде 20 истребитель шайқаста жойылды, ал шілдеде сегізі жойылды. Австралиялық және американдық зенитшілердің Біріктірілген зениттік қорғаныс құрамы Порт-Морсбиді қорғауда маңызды рөл атқарды, ол 1942 жылдың 17 тамызына дейін 78 әуе шабуылына ұшырады. Зенитшілердің саны мен шеберлігінің біртіндеп жақсаруы жапондық бомбалаушыларды жоғарырақ биіктікке көтерілуге мәжбүр етті, онда олардың дәлдігі төмендеді, содан кейін тамыз айында түнгі шабуылдарға көшті. Бірақ истребительдер көліктік және бомбалаушы ұшақтарды нысаналары қашықтықта болғанда қорғады. Порт-Морсби және Милн шығанағындағы ұшақтар жапондықтардың Бунада әуе базасын құруына кедергі келтірді және Буна аймағына жапондық күштерді күшейтуге тырысты. Жапондық жер күштері Порт-Морсбиге қарай жылжығанда, одақтас әуе күштері Кокода жолындағы жабдықтау пункттеріне шабуыл жасады. Жапондықтардың жылдамдап салған көпірлеріне P-40 бомбаларымен шабуыл жасалды.

Милн шығанағының одақтас қорғанысы

Макартурдың Бунаны жапондықтарға беруге шамасы жетпесе де, Милн шығанағына қатысты осыны айтуға болмайды, себебі ол одақтас теңіз күштеріне оңай қолжетімді болды. Маусымның басында АҚШ армиясының инженерлері, австралиялық жаяу әскер және зениттік артиллериялық батарея Гили Гилиге түсірілді, содан кейін әуежай құрылысы басталды. 22 тамызға дейін шамамен 8500 австралиялық және 1300 американдық сол жерде жұмыс істеді. Жапондықтар келді және 25 тамыз – 7 қыркүйек аралығында Милн шығанағы шайқасы басталды. Моррисон нәтижелерді былай баяндайды:

Д'Энтрекасто аралдары Папуа түбегінің төменгі бөлігінің солтүстік-шығыс жағалауында жатыр. Бұл топтың ең батыс аралы Гуденог, 1942 жылдың тамызында бомбаланған жапондық десанттық кемелерінен қалған 353 сарбаз тарапынан басылып алынды. Оларды құтқаруға жіберілген "Яйой" эсминеці 11 қыркүйекте бомбаға түсіп, батып кетті. 22 қазанда 800 австралиялық әскер жапондықтардың позициясының екі жағына қонды. Қоршауда қалған жапондық гарнизонының қалдықтары 26 қазан күні түнінде су асты кемесімен эвакуацияланды. Одақтастар аралды әуе базасына айналдыруға кірісті.

Буна мен Гонаны одақтастар қайтадан басып алды

Жапондықтардың Жаңа Гвинеяны толық басып алуға жасаған тырабы шешулі түрде тоқтатылды. Макартур Филиппинді қайта басып алуға қадам ретінде аралды азат етуге бекінді. Макартурдың қарсы шабуылы 16 қарашада басталды. АҚШ-тың 32-ші жаяу әскер дивизиясының тәжірибесіздігі, олар жаңа ғана оқу лагерінен шығып, джунглидегі соғысқа дайын болмағандықтан, апатқа ұшырауға жақын болды. Офицерлердің өздеріне сенімсіздігі, атыс шебінде болу керек болғанда тамақ ішу, тіпті батырлықты жоғалту сияқты жағдайлар байқалды. Макартур дивизия командирін қызметтен босатып, 30 қарашада АҚШ I корпусының командирі генерал-лейтенант Роберт Л. Эйхелбергерге «қажет болған жағдайда шайқасуға дайын емес офицерлерді қызметтен алу, батальондарды сержанттарға тапсыру» міндетімен жеке майданға баруды бұйырды. Ол былай деді: «Бунаны ал, не болмаса тірі қайтпа». Генерал-майор Джордж Алан Вази басқаратын Австралияның 7-ші дивизиясы, қайта жандандырылған АҚШ-тың 32-ші дивизиясымен бірге одақтастардың шабуылын қайта бастады. Гона 1942 жылдың 9 желтоқсанында австралиялықтардың, Буна 1943 жылдың 2 қаңтарында АҚШ-тың 32-ші дивизиясының, ал екі үлкен ауылдың арасында орналасқан Санананда 22 қаңтарда австралиялықтардың қолына көшті. «Лилипут» операциясы (1942 жылдың 18 желтоқсаны – 1943 жылдың маусымы) Мильн шығанағынан Оро шығанағына әскер мен жабдық тасымалдаудан тұратын үздіксіз жабдықтау операциясы болды, бұл Мильн шығанағы мен Буна-Гона аймағының арасындағы қашықтықтың жартысынан астам бөлігін құрады.

Вау шайқасы

Вау – Папуа түбегінің ішкі аймағындағы ауыл, шамамен Саламауаның оңтүстік-батысында орналасқан. 1920-1930 жылдары алтын асығысы кезінде онда әуежай салынған. Бұл әуежай солтүстік-шығыс Папуа үшін болған шайқастарда австралиялықтар үшін өте маңызды болды. Жапония Гуадалканалдан бас тартқаннан кейін, Порт-Морсбиді басып алу олардың стратегиялық жоспарында одан да маңыздырақ бола бастады. Ваудағы әуежайды басып алу осы процестегі шешуші қадам болды, осы мақсатта 51-дивизия Индокитайдан Рабаулдағы Имамураның 8-ші армиясына ауыстырылды; бір полк 1943 жылдың қаңтар айының басында Лаеге жетті. Сонымен қатар, Буна-Гона шайқасында жеңілген жапон әскерлерінің шамамен 5400 адамы Лае-Саламауа аймағына жеткізілді. Осы күштерге қарсы Австралияның 2/5-ші, 2/6-шы және 2/7-ші батальондары, сондай-ақ подполковник Норман Флидің басқаратын «Канга» күштері тұрды. Австралиялықтар 1943 жылдың 29-31 қаңтарындағы Вау шайқасында жапондық шабуылды дәйбес қайтарды. «Бірнеше күн ішінде жау Вау аңғарынан шегінді, онда ауыр жеңіліске ұшырады және Мубоға дейін қудаланды». Шамамен бір аптадан кейін жапондар Гуадалканалдан толығымен эвакуацияланды.

Жапондықтар Вауға қарай жүреді

Генерал Имамура және оның Рабаулдағы теңіз әріптесі, Оңтүстік-Шығыс аймақ флотының қолбасшысы адмирал Джинчи Кусака, Лаэдегі жер күштерін Вауға қарсы соңғы, толыққанды шабуылға дайындау үшін нығайтуға шешім қабылдады. Егер көліктер ауа райы фронтының артында қалып, Бисмарк теңізін қоршаған әртүрлі әуежайлардан келген истребительдердің толық қорғауында болса, Лаеге қабылданатын деңгейдегі шығынмен жетуі мүмкін еді, яғни, ең нашар жағдайда тапсырма тобының жартысы жолда батып кетуі мүмкін. Соғыстың осы кезеңіндегі жапондықтардың амбицияларының төмендегенін көрсетеді, кемедегі жер әскерлерінің 50% жоғалуы қабылданатын деңгейде саналды. Жапондықтардың апатқа ұшырауына үш фактор себеп болды. Біріншіден, олар одақтас әуе күштерінің күшін жеткіліксіз бағалаған. Екіншіден, одақтастар жапондықтардың ірі теңіз десантын дайындап жатқанына көз жеткізгендіктен, әуедегі іздеу-талдау жұмыстарын күшейтті. Ең маңыздысы, генерал-лейтенант Джордж Кенидің басқаруындағы МакАртурдың әуе күштерінің бомбалаушылары жаңа шабуылдық тактиканы қолдануға мүмкіндік беру үшін жаңартылды. Бірнеше Douglas A-20 Havoc жеңіл бомбалаушыларының алғы бөлігіне сегіз 50 калибрлі пулемет орнатылды, баяу қозғалатын кемелерді атқылау үшін. Сонымен қатар, олардың бомба бөлімдері жаңадан ойлап табылған «су сырғанау» (skip bombing) әдісінде қолданылатын 500 фунттық бомбалармен толтырылды. 28 ақпан күні түн ортасында контр-адмирал Масатоми Кимураның басқаруымен сегіз эсминецпен бірге сегіз көлікте 6900 сарбаз Рабаулдан жолға шықты. 1 наурыз күні түске дейін бұлтты ауа райы сақталды, бірақ содан кейін жапондықтар үшін барлығы нашарлап кетті. Ауа райы өзгерді және Кимураның баяу қозғалатын тобы одақтас барлау ұшағымен байқалды. 3 наурызда одақтас бомбалаушылар мен PT катерлері жұмысын аяқтаған кезде Кимура барлық сегіз көлігі мен сегіз эсминецінің төртеуін жоғалтты. Қалған эсминецтермен бірге шамамен 2700 сарбаз Рабаулға қайтып келді. Моррисонның сөзінше, жапондықтар «американдық ұшақтар бақылап отырған суларда кішкентай катерден немесе баржадан үлкен көлікті ешқашан тәуекелге салған жоқ. Оның Вауға қарсы жоспарланған шабуылы бастала да жоқ».

I-Go операциясы

Маршал адмирал Исороку Ямамото императорға Бісмарк теңізіндегі апатты одақтастарға ауқымды әуе шабуылдарымен өтеуге уәде берді. Ол үшін вице-адмирал Джисабуро Озаваның үшінші флот әуе күштеріне Рабаулдағы он бірінші әуе флотын күшейтуге бұйрық берді. Жоғарғы соғыс кеңесіне күш-жігердің маңыздылығын көрсету үшін жоғары лауазымды қызметкерлердің бірнеше ауысуы жасалды: Ямамото мен Озава штабтарын Рабаулға көшірді; сегізінші флоттың қолбасшысы вице-адмирал Гуничи Микава және генерал Имамура штабының бастығы тиісті бас штабтарға кеңес пен түсіндірмелермен Токиоға жіберілді (адмирал Томошиге Самеджима Микаваның орнына сегізінші флоттың қолбасшысы болып тағайындалды). "И-го" операциясы екі кезеңде жүзеге асырылуы тиіс: біріншісі - Төменгі Соломон аралдарына, екіншісі - Папуаға қарсы. Бірінші шабуыл 7 сәуірде Гуадалканал мен Тулаги арасындағы суларда одақтас кемелеріне қарсы бағытталды. 177 ұшақпен бұл Пёрл-Харбордан бергі ең ірі жапондық әуе шабуылы болды. Ямамото содан кейін Жаңа Гвинеяға назарын аударды: 11 сәуірде 94 ұшақ Оро шығанағына шабуыл жасады; 12 сәуірде 174 ұшақ Порт-Морсбиге шабуыл жасады; ал ең ірі шабуылда 14 сәуірде 188 ұшақ Милне-Бейге шабуыл жасады. "И-го" операциясы жапондық басшылығының одақтастар сияқты әуе күшінен сабақ алмағанын көрсетті. Рабаулды алуға тек қана күн сайын жүргізілген қажырлы әуе шабуылдары мүмкіндік берді, бірақ Ямамото үлкен топтардың шабуылдарынан келген зиян Жапонияның терең қорғанысқа дайындалуына одақтастардың жоспарларын тоқтатуға жеткілікті уақыт береді деп ойлады. Сондай-ақ, Ямамото өзінің ұшқыштарының шамадан тыс оптимистік есептерін сөзсіз қабылдады: олар бір крейсер, екі эсминец және 25 транспорт, сондай-ақ 175 одақтас ұшағын жойғанын хабарлады, бұл көрсеткіш әрине күмәнді тудыруы керек еді. Шын мәнінде одақтастардың шығындары бір эсминец, бір жанармай құюшы кеме, бір корвет, екі жүк кемесі және шамамен 25 ұшақтан тұрды. Бұл нәтижелер жұмсалған ресурстарға да, күтілген нәтижелерге де сай келмеді.