Кіріспе
Мектепке қарсы белсенділік немесе радикалды білім беру реформасы мектепті оқу орны ретінде және/немесе міндетті білім беру заңдары ретінде сынға алатын көзқарастарды сипаттайды; сондай-ақ мектеп жүйесін түбірінен өзгертуге жасалған әрекеттер мен тәсілдердің жиынтығы. Бұл қозғалыстың жақтастары көбінесе дәстүрлі мектеп жүйесіне балама, мектептен тыс тәуелсіз білім беру, мектеп институтының жоқтығы, немесе адамдардың білім алу жолын, орнын және кіммен білім алатынын өздері шешу құқығын жақтайды. Бұл көзқарастар мектептегі оқу атмосферасы мен ортаны сынға алады, мектептің білім беру монополиясына және білім берудің дәстүрлі стандарттары мен тәжірибесіне қарсы тұрады. Мұның себептері: міндетті білім беруді ассимиляция құралы ретінде қарастыру; тым қатаң және алдын ала белгіленген оқу жүйесі балаларға зиян келтіруі мүмкін, кейбір мінездерді дамытып, басқаларын тежеуі мүмкін деген сенім; мектеп ортасы сыныптар мен үй тапсырмалары сияқты сыртқы қысымдар арқылы балалардың туа біткен табиғи қызығушылығын оятудың орнына, оқуға кедері келтіреді деген пікір; мектеп оқушыларға не істеу керектігін, қалай, қашан, қайда және кіммен жасау керектігін анықтап, шығармашылықты шектейді; немесе мектепті белгілі бір идеологияларды халыққа сіңіру үшін саяси немесе үкіметтік құрал ретінде пайдалану мүмкіндігі. Мектепке қарсы белсенділердің тағы бір жиі айтатын аргументі – мектеп балаларды мектептен тыс өмірге дайындамайды, ал көптеген мұғалімдер өмірінің көп бөлігін академиялық ортада өткізгендіктен, бейтарап көзқарасқа ие бола алмайды. Басқалары мектептегі мәжбүрлі қарым-қатынасты сынға алып, балалардың өмірлік дамуының маңызды кезеңін қоғамнан оқшауланған ғимаратта, өз жастарындағы балалармен бірге, күніне бірнеше сағат бойы бір адамның бұйрықтарын орындауға мәжбүрленіп өткізеді, мұның адамгершілікке жатпайтын тәжірибе екенін айтады. Кейбіреулер жеке тәжірибелеріне сүйене отырып, мектепке қарсы терең сезімдерге ие болуы мүмкін, немесе мектептегі білім берудің тиімділігі мен тұрақтылығына күмән келтіріп, міндетті білім беру ата-аналар мен балалардың құқықтары мен бостандықтарына қол сұғу болып табылады деп санайды; сондай-ақ, білім беру құралы ретінде мектептердің қажеттілігі жойылғанын, олар ақпаратты жылдам алу мүмкіндігінің артуымен (мысалы, интернет арқылы) көнеріп бара жатқанын, сондықтан дәлелдерге негізделген оқытуға бағытталған онлайн мектептер немесе өзіндік білім алу дәстүрлі мектептерге қарағанда тиімдірек деп есептейді.
Anti schooling activism, or radical education reform, describes positions that are critical of school as a learning institution and/or compulsory schooling laws; or multiple attempts and approaches to fundamentally change the school system. People of this movement usually advocate alternatives to the traditional school system, education independent from school, the absence of the concept of schooling as a whole, or the right that people can choose how, where and with whom they are educated. These attitudes criticize the learning atmosphere and environment of school and oppose the educational monopoly of school and the conventional standard and practice of schooling for reasons such as:
regarding the use of compulsory schooling as a tool of assimilation;
the belief that an overly structured and predetermined learning system can be detrimental for children and would encourage certain temperaments while inhibiting others;
the related belief that the school environment prevents learning rather than encouraging the innate natural curiosity by using unnatural extrinsic pressures such as grades and homework;
the view that school prescribes students exactly what to do, how, when, where and with whom, which would suppress creativity,
and/or the conviction that schooling is used as a form of political or governmental control for the implementation of certain ideologies in the population. Another very persistent argument of anti schooling activists is that school does not prepare children for life outside of school, and that many teachers do not have a neutral view of the world because they have only attended academic institutions a large part of their life. Others criticize the forced contact in school and are of the opinion that school makes children spend a large part of their most important development phase in a building, in seclusion from society, exclusively with children in their own age group, seated and entrusted with the task of obeying the orders of one authority figure for several hours each day, which would be a dehumanizing experience. Some may also feel a deep aversion to school based on their personal experiences or question the efficiency and sustainability of school learning and are of the opinion that compulsory schooling represents an impermissible interference with the rights and freedoms of parents and children; and believe that schools as a vehicle for knowledge transfer are no longer necessary and increasingly becoming obsolete in times of rapid information procurement, e. g. via the internet, and therefore generally consider compulsory education with evidence based learning oriented online schools or autodidactism to be more sensible than the traditional cohort based physical schools.
Оқытуды саяси/әкімшілік бақылау ретінде
Нейл Постман мен Чарльз Вейнгартнер "Оқыту – қиындық тудыратын іс-әрекет" атты кітабында, оқу бағдарламасына кірмейтін және оқу әдісі ретінде қолданылмаған оқыту тәсілін жақтады. Зерттеу білімінде студенттер өздеріне маңызды көрінетін сұрақтар қоюға ынталандырылады, ал оларға жауап беру оңай болмауы мүмкін; мұғалімдер жауап беруден аулақ болуға шақырылады. Мюррей Н. Ротбардтың пікірінше, міндетті білім беруді енгізу тарихының түйтабанды күші – мүдделілік емес, қоғамдағы үстем күштер қалаған үлгіге халықты мәжбүрлеу ниеті. Джон Колдуэлл Холт жастардың өз білімін бақылау және басқару құқығына ие болуы керек деп санайды, ал қазіргі міндетті білім беру жүйесі адамның негізгі құқығын – санамызға қандай ақпарат енетінін шешу құқығын бұзады. Оның ойынша, білім алу еркіндігі – ой еркіндігінің бір бөлігі, тіпті сөз бостандығынан да негізгі адам құқығы. Ол, әсіресе, студент ештеңе үйренбесе де немесе басқа жағдайда тиімдірек оқуға мүмкіндігі болса да, мәжбүрлеп оқыту – азаматтық бостандықтарды ауыр бұзушылық болып табылады деп мәлімдейді. Натаниел Бранден үкіметке балаларды ата-анасының келісімімен немесе келісімсіз үйлерінен күштеп алып, оларды ата-анасы мақұлдауы немесе мақұлдамауы мүмкін білім беру бағдарламалары мен процедураларына тартуға рұқсат етілмеуі керек деп санайды. Ол сондай-ақ, азаматтардың байлығын олар қолдауы немесе қолдамауы мүмкін білім беру жүйесін қаржыландыруға және өз балалары емес, басқа балалардың білімі үшін төлеуге мәжбүрлеуге болмайды деп мәлімдейді. Оның пікірінше, бұл жеке құқықтар қағидатын түсінген және оған берілген кез келген адам үшін рас болуы керек. Ол, қазіргі Америкадағы білім берудің өте төмен деңгейі – мемлекеттік бақылаудағы мектеп жүйесінің болжамды салдары екенін және оның шешімі – білім беру саласын еркін нарыққа енгізу болып табылады.
Балалардың бүлінуі Руссо
Жан Жак Руссо өзінің "Эмиль: немесе, білім туралы" кітабында (алғаш рет 1762 жылы жарық көрген) барлық балалар табиғи түрде дамыған, қоршаған ортадан үйреніп, ізгі ересектерге айналуға дайын организмдер екенін жазды, бірақ бұзылған қоғамның зиянды ықпалынан олар көбінесе мұндай мүмкіндікке ие болмайды. Руссо балаларды қоғамнан оқшаулауды, мысалы, елді мекенге көшіруді, олардың ортасын өзгерту арқылы жағдай жасауды және олардың шешуі тиіс тұзақтар мен жұмбақтар қоюды қарастырған білім беру әдісін ұсынды. Руссоның ерекшелігі, ол оқытудың заңдылығын қамтамасыз ету мәселесін танып, оған назар аударды. Ол ересектердің балалармен әрқашан шыншыл болуын, әсіресе оқытудағы билігінің негізі физикалық күшпен ұстау екенін ашық айтуын қатыстырды: "Мен сенен үлкенмін". Балалар шамамен 12 жасқа келгенде, ақыл-есі жетілгенде, өздерінің өсу процесіне еркін қатыса бастайды.
"Дескулинг қоғамы" атты еңбегінде Иван Ильич мектептерді таратуды ұсынады. Оның пікірінше, мектептер оқытуды үйренумен, бағаларды біліммен, дипломдарды шеберлікпен, қатысуды нәтижемен, әсіресе, процесті мазмұнмен шатастырады. Ол мектептер шынайы жетістіктерді емес, тек процестерді ғана марапаттайды деп жазады. Мектептер адамның өзіндік білім алуға деген құлшынысын және қабілетін шектеді, соның салдарынан психологиялық әлсіздікке алып келеді. Оның сөзіне сәйкес, міндетті білім беру, зардап шеккендердің өсуге және үйренуге табиғи ұмтылысын бұрмалап, оны оқытуға деген талаппен алмастырады. Бұдан әрі, қазіргі білім беру моделі, түрлі дәрежелермен толы, өзі білген адамның құндылығын жоққа шығарады. Сонымен қатар, мекемеленген білім беру өлшенбейтін нәрсені – адамның өсуін сандыққа келтіруге тырысады.
Жергілікті мәдениет пен экономикаға әсері
Кейбір жағдайларда білім беру ассимиляция құралы ретінде, сондай-ақ жергілікті мәдениет пен экономиканы өзгерту үшін, тікелей және кездейсоқ түрде қолданылып келді. Мұндай әсерге қарсы шығушылар мәдениетті сақтау – адам құқығы екенін, ал білім беру осы құқықты бұзуы мүмкін деп санайды. АҚШ пен Канададағы жергілікті американдықтарды күштеп ассимиляциялауға мәжбүрлі білім беру қолданылды, оны кейбір адамдар мәдени геноцид деп атайды. Көптеген психологтардың пікірінше, жергілікті мәдениеттердің күштеп ассимиляциялануы олардың өзін-өзі өлтіру көрсеткіштерінің жоғары деңгейіне және кедейлікке әкелді. Батыс білім беруі батыстық өмір сүру жолдарын және экономикалық жүйелерді қадағалайды, бұл қолданыстағы мәдениеттің өмір сүру жолдары мен экономикалық жүйелерінен нашаррақ және кемсіз болуы мүмкін.
Мектепке байланысты стресс және депрессия
Көптеген факторлар мектеп оқуын адам өмірінде стресс пен депрессияға айналдыруы мүмкін, бұл ұзақ мерзімді денсаулық проблемалары мен психикалық ауруларға алып келуі мүмкін. Мектептегі зорлық-зомбылық депрессияға және ұзақ мерзімді эмоционалдық зақымға соқтыруы мүмкін. Қоғамдық және отбасылық оқулық қысым мен қатаң оқу да стресске, депрессияға және өзіне-өзі қол жұмсауға әкелуі мүмкін. Оңтүстік Кореядағы жасөспірімдер арасындағы өзіне-өзі қол жұмсаутың жоғары деңгейіне академиялық қысым мен қатаң оқу себеп болып отыр. Мектептен туындайтын жалпы жалықу да стресске себеп болуы мүмкін, ал оқудағы үлгерімнің төмен болуы өз-өзіне сенімсіздікке әкелуі мүмкін. Студенттің отбасы да оқумен байланысты стресске ұшырауы мүмкін.
Тиімді емес немесе мақсатына қайшы
Батыс үлгісіндегі міндетті білім берудің мақсаттарының кейбірі – студенттерді ересектердің еңбек күшіне дайындау, олардың қаржылық тұрақтылыққа қол жеткізуіне көмектесу, пайдалы дағдылар мен білімдерді игерту және қоғамның экономикалық немесе ғылыми дамуына үлес қосу үшін дайындау. Бірақ мектепті сынаушылар осы мақсаттарға жетуде тиімсіздікке шағымданады. Көптеген елдерде мектептер еңбек нарығының қажеттіліктерін қанағаттандыра алмайды немесе қажетті дағдыларды ешқашан оқытпайды. Студенттер көбінесе колледжге дайын емес екенін сезінеді. Білім деңгейінің жоғарылауы экономикалық өсіммен міндетті түрде байланысты емес. Садбери моделі сияқты білім берудің баламалы формалары колледжге қабылдану және басқа батыс мәдениетінің мақсаттарына жету үшін жеткілікті екенін көрсеткен. Көптеген адамдар үшін мектеп кедейліктен шығудың және қылмыстан сақтанудың жолы болмай, керісінше, оған себепкер болады. Білім беру жүйесі көбінесе кедейлікті және әлеуметтік теңсіздікті күшейтеді. Көптеген мектептерде оқушылар қылмыстық топтармен, есірткілермен және қылмыспен байланысады. Мектептен түрмеге дейінгі жол, балаларды қатаң жазалау арқылы қылмыскерге айналдырады. Сабақтан қалу және басқа да мектеп заңдары студенттер мен ата-аналарға кері әсер етеді.
Оқу әдістері
Көптеген сыншылар пікірінше, көптеген мектептердегідей фактілерді, формулаларды, білімді жатқа айту және сол күйінде қайталау, Интернеттен жылдам ақпарат алу дәуірінде көнеріп қалды. Бұл интеллекттің белгісі де емес, бүгінгі әлемде адамды алға жетелейтін пайдалы дағды да емес. Оқушылардың ынтасының төмендігі мен уақыттың тарлығы салдарынан, бұл білімді "жұтып қоюға" ұқсайтын, тиімсіз оқуға алып келеді. Проблемаларды дербес тану және оларға шешімдер табу қабілеті, сондай-ақ мәселелерді терең түсінуге мүмкіндік берілмейді, себебі назар тек емтиханға қажетті фактілерді жаттап алуға шоғырланады, ал түбірлік ұғымдарды түсіну қажеттілігі қарастырылмайды.