Кіріспе
әрбір болгар әкімшілік орталығы атауының шығу тегі болгар жер-су атауы этимологиясы ғасырлар бойы Балқанның тілдік және этникалық алуантүрлілігімен, сондай-ақ елдің аймақтың ортасындағы орналасуымен сипатталады. Көбінесе болгар жер-су атаулары славян тілінен шыққан, бірақ иран, түркі, араб, еврей, келт, гот, грек, фракия және латын тілдерінен туындаған топонимдер де кездеседі.
Bulgarian placename etymology is characterized by the linguistic and ethnic diversity of the Balkans through the ages and the position of the country in the centre of the region. While typical Bulgarian placenames of Slavic origin vastly dominate, toponyms which stem from Iranian, Turkic, Arabic, Hebrew, Celtic, Gothic, Greek, Thracian and Latin can also be encountered.
Славян тіліндегі жер атаулары
Болгария аумағындағы топонимдердің басым көпшілігі славян атаулары болып табылады. Типтік формалары: ово/ ево (ovo/ evo) бейтарап жұрнағы бар. Бұл қосымша Болгарияда ең кең таралған. Мысалдар: Великий Тарново, Габрово, Хасково, Пампорово, Севлево. ец (ets) еркек жұрнағымен. Мысалдар: Правец, Боровец, Кладенец, Любимец. ица (itsa) әйелдік жұрнағымен. Мысалдар: Горна Оряховица, Дупница, Белица, Копривштица, Сливница, Перуштица, Берковица, Кошарица. инци (intsi), овци (ovtsi) және ци (tsi) жұрнақтарымен, олар елді мекенді құрған отбасының немесе отбасыларының атын, кәсібін немесе басқа да ерекшеліктерін көрсетеді. Мысалдар: Чипровци, Бойчиновци, Априльци, Приселци, Брусарци, Батановци. град (grad) жұрнағымен, ол ортағасырлық бекіністі елді мекендер мен қазіргі қалалар үшін қолданылады. grad - бұл оңтүстік Болгарияда өте кең таралған жұрнақ, себебі түрік немесе грек атаулары бар қалалардың атаулары кеңінен өзгерді. Қазір көптеген қалалардың есімдері қалыптасқан үлгіге сәйкес келеді, бірақ олар болгар билеушілеріне, ұлттық батырларға немесе белгілі адамдарға арналған, мысалы Ботевград (бұрынғы Орхание), Асеновград (бұрынғы Станимака) және Благоевград (бұрынғы Горна Джумая). Басқа мысалдар: Златоград, Свиленград, Разград. ник (nik) және чик (chik) еркек жұрнақтарымен. Мысалдар: Перник, Балчик, Белоградчик, Мельник, Брезник. ино (ino) бейтарап жұрнағымен. Мысалдар: Ардино, Неделино, Невестино. ен (en) еркек жұрнағымен. Мысалдар: Плевен, Сливен, Куклен, Тетевен, Китен. ище (ishte) бейтарап жұрнағымен. Мысалдар: Тарговиште, Божуриште, Панагюриште. басқа жұрнақтармен немесе жұрнақсыз. Мысалдар: Тран, Белене, Добрич, Рудозем, Сопот, Белослав, Свиштов, Разлог, Троян, Видин, Бяла Слатина, Банкя. Славян атаулары көбінесе жұптарда кездеседі, егер екі жер тарихи түрде байланысты болса немесе бірдей атауға ие болса. Мысалдар: Стара-Загора және Нова-Загора (ескі/жаңа), Великий-Тарново және Малко-Тарново (үлкен/кіші), Горни-Богров және Долни-Богров (жоғарғы/төменгі). Nov, novi, nova және novo (жаңа деген мағынаны білдіреді) жиі кездеседі, өйткені көптеген жерлер Осман билігі кезінде жойылып, кейін қайта құрылды. Мысалы: Ново Село (9 ауыл осылай аталады), Нови-Пазар. Дегенмен, "жаңа" деген сөздің болуы елді мекеннің жойылғандығына кепілдік бермейді – оны басқа ауылдан келген қоныс аударушылар құрған болуы мүмкін.
with the neutral suffix ово/ ево ( ovo/ evo). This suffix is probably the most widespread one in Bulgaria. Examples: Veliko Tarnovo, Gabrovo, Haskovo, Pamporovo, Sevlievo. with the masculine suffix ец ( ets). Examples: Pravets, Borovets, Kladenets, Lyubimets. with the feminine suffix ица ( itsa). Examples: Gorna Oryahovitsa, Dupnitsa, Belitsa, Koprivshtitsa, Slivnitsa, Perushtitsa, Berkovitsa, Kosharitsa. with the suffixes инци ( intsi), овци ( ovtsi), and ци ( tsi), which indicate the name, occupation or some other characteristic feature of the family or families that founded the settlement. Examples: Chiprovtsi, Boychinovtsi, Apriltsi, Priseltsi, Brusartsi, Batanovtsi. with the suffix град ( grad), which is used for mediaeval fortified settlements and modern cities. grad is a very common suffix in southern Bulgaria due to the widespread renaming of towns that carried Turkish or Greek names. Many towns now have names that follow the established pattern, but are dedicated to Bulgarian rulers, national heroes or prominent people, such as Botevgrad (formerly Orhanie), Asenovgrad (formerly Stanimaka) and Blagoevgrad (formerly Gorna Dzhumaya). Other examples: Zlatograd, Svilengrad, Razgrad. with the masculine suffixes ник ( nik) and чик ( chik). Examples: Pernik, Balchik, Belogradchik, Melnik, Breznik. with the neutral suffix ино ( ino). Examples: Ardino, Nedelino, Nevestino. with the masculine suffix ен ( en). Examples: Pleven, Sliven, Kuklen, Teteven, Kiten. with the neutral suffix ище ( ishte). Examples: Targovishte, Bozhurishte, Panagyurishte. with other or without suffixes. Examples: Tran, Belene, Dobrich, Rudozem, Sopot, Beloslav, Svishtov, Razlog, Troyan, Vidin, Byala Slatina, Bankya. Slavic names often appear in pairs, wherever two places were historically related, or happen to have the same name. Examples: Stara Zagora and Nova Zagora (old/new), Veliko Tarnovo and Malko Tarnovo (great/small), Gorni Bogrov and Dolni Bogrov (upper/lower). Nov, novi, nova, and novo (meaning "new") are also frequent, as many places were depopulated during Ottoman rule and later rebuilt. Examples: Novo Selo (9 villages are named thus), Novi Pazar. Nevertheless, the presence of "new" does not guarantee that the settlement has ever been destroyed — it may have been founded by settlers from another village who wished to retain the name, for example.
Түрік жер атаулары
Болгария 500 жыл бойы Осман империясының құрамында болды, ал түрік тіліндегі жер-су атаулары Болгарияның оңтүстік және солтүстік-шығыс бөліктерінде кеңінен таралған. Дегенмен, олардың көпшілігі 20 ғасырда өзгертілді. Мысалдар: Карджали (Кырча Али, ішінара араб тілі арқылы еврей тілінен), Казанлак (Казанлык), Пазарджик (Пазарчик), Кюстендил (Кёстендил), Бузлуджа (Бузлуджа). Хисария, Харманли (Харманлы), Долни Чифлик (Ашағы Чифлик), Джебель (Жебель).
Грек тіліндегі жер атаулары
Болгарияның оңтүстігінде, әсіресе Болгарияның Қара теңіз жағалауында, ежелгі полистер мен қалалардан бастау алған бірқатар грек атаулары кездеседі. Мысалдар: Ахтополь, Созополь, Никополь, Несебар (бұрынғы фракиялық Менебрия атының грекшеленген түрінен, кейін Мессембриядан славяншаланған нұсқасы), Провадия.
Латын тіліндегі жер атаулары
Рим дәуірінен жеткен көптеген есімдер бүгінге дейін сақталған, олардың көпшілігі бұрынғы грек немесе фракиялық есімдердің римдік нұсқалары болып табылады. Кейбір латын есімдері көп бұрын қолданыстан шығып, 20 ғасырда қайта жаңғыртылды. Мысалдар: Монтана, Лом (латын Almus есімінің славяндық түрі), Архар (латын Raciaria есімінің славяндық түрі), Драстар (қазіргі Силистра), ол Durostorum есімінен шыққан, Никополь және Никиуп, олар Nicopolis есімінен шыққан, Джерман, Germania есімінен шыққан және т.б. Софияның ежелгі болгарша атауы Средец, Сардикадан (Сердика) шыққан. Кейбір роман тіліндегі есімдер кейінірек пайда болды және Балқан латиндеріне (влахтарға) жатқызылады, мысалы Вакарел, Пасарел, Банишор, Гургулят.
Басқа жер атаулары
Басқа тілдерде, оның ішінде фракиялық немесе дак тілдерінде, Пловдив сияқты, Пульпудевадан (өзі Филиппополистен туындаған), неміс және кельт тілдерінде, мысалы, Дунония мен Бонониядан Видин сияқты бірнеше ежелгі жер аттары кездеседі. Варна жер аты метатезаланбаған топқа жатады және ол ежелгі болгар тілінің әлі жазылмаған кезеңінен немесе, мүмкін, көне индоевропалық түбірден шыққан болуы мүмкін.