Солтүстік Африка христиандығының тарихы

Кіріспе

Христиандық тарихының аймағы

"Ерте Африка шіркеуі" деген атау саяси жағынан Рим Африкасы деп белгіленген аймақты мекендеген христиан қауымдарына берілген. Географиялық тұрғыдан Африканың Рим епархиясының аумағымен шамалас, атап айтқанда: шығысында Киренаика және батысында Ампсага өзені (қазіргі Уэд Румель (fr)) арасындағы Жерорта теңізінің жағалауы; Атлант мұхитына қараған бөлігі Мавритания деп, ал Виззакенадан бөлек аталады. Бұл қазіргі Марокко, Алжир, Тунис және Ливияға сәйкес келеді. Африканы жаңару (евангелизация) Рим өркениетінің тараған жолдарымен ұқсас бағытта жүрді. V ғасырдың соңы мен VI ғасырдың басында аймаққа бірнеше христиандық бербер мемлекеттері кірді. Карфаген архиепископиясы, сондай-ақ "Карфаген шіркеуі" деп белгілі метрополиттік архиепископиясы бұл аймақта бейресми билік жүргізді. Осылайша, Рим шіркеуі Италиядағы католик шіркеуі үшін не болса, Карфаген шіркеуі де ерте Африка шіркеуі үшін сондай маңызды болды. Архиепископия Африка ритуалын қолданды, ол латын тіліндегі батыс литургиялық рәсімдерінің бір түрі, мүмкін, алғашқы Рим ритуалының жергілікті нұсқасы. Белгілі тұлғаларға Әулие Перпетуа, Әулие Фелицита және олардың серіктері (шамамен 203 жылы қайтыс болған), Тертуллиан (155–240), Киприан (200–258), Кесиллиан (311 жылы өмір сүрген), Әулие Аврелий (429 жылы қайтыс болған) және Карфагендік Евгений (505 жылы қайтыс болған) жатады. Тертуллиан мен Киприан екеуі де Латын шіркеуінің Әкелері саналады. Тертуллиан, бербер тегінен шыққан теолог, үштік теологияның дамуына зор үлес қосты және теологиялық еңбектерінде латын тілін кеңінен қолданған алғашқы адам болды. Сондықтан Тертуллиан "латын христиандығының әкесі" және "Батыс теологиясының негізін қалаушысы" деп аталады. Карфаген христиандықтың маңызды орталығы болып қала берді және Карфаген соборларына қонақ болды.

Бірінші ғасырлар

Африка шіркеуінің діни шекараларын белгілеу өте қиын мәселе. Римдік саяси билік провинцияларды қайта-қайта өзгертіп отырды, ал шіркеу билігі әр түрлі жағдайларда өз құзыретінің шектерін азаматтық биліктің шектерімен сәйкестендірді. Дегенмен, бұл шектер бірінен соң бірін түзетуге ғана емес, кейде тіпті нақты белгіленбеген. Мавританияның бір бөлігі әрқашан тәуелсіз болып қалды; Аурес тауларының батысындағы таулы аймақ (Орталық Атлас) және Телл үстіндегі жазық дала Римнің құрамына кірген емес. Сахараның жоталары мен Атлас тауларының батысындағы барлық жерлер Гаэтул тайпаларының көшпелі мекені болды, онда шіркеулер мен анықталған шіркеу ұйымдары жоқ еді. Христиандық дін біртіндеп, жай-жайдан тарады. Жаңа мүмін болғандардың арасында епископтықтар құрылды, қажеттік туғанда олар бір жерден екінші жерге көшіріліп, кейде тізімде қалмай жоғалып кетті. Африка шіркеуінің тарихи кезеңі 180 жылы шейіттер тобымен басталды. Сәл кейінірек Тертуллианның еңбектері Африка христиандығының қаншалықты тез өскенін көрсетеді. Ол Рим әскерінің шебінен өтіп, Ауре тауларының оңтүстігі мен оңтүстік-шығысындағы халықтарға тарады. 200 жыл шамасында Карфагенде және римдік биліктегі провинцияларда қатты қуғын-сүргін болды. Әртүрлі кезеңдері туралы мәліметтерді Перпетуаның шейіт болуы мен Тертуллианның трактаттарынан аламыз. Бірақ христиандық сол кезде де алысқа тарауын тоқтатпады. 227 жылға дейін дауылған христиан эпитафиялары Соур Эль-Гхозланде, ал 238 жылға дейін Типасада табылды. Бұл мерзімдер нақты. Егер біз дәл емес мәтіндерге сүйенсек, Солтүстік Африканы жарналау өте ерте басталғанын мойындауымыз мүмкін. III ғасырдың басында қалаларда, тіпті ауылдық жерлерде де көптеген христиандар болды, олардың ішінде кедейлер ғана емес, жоғары лауазымды тұлғалар да бар еді. 235 жыл шамасында Карфагенде өткен кеңеске Карфагеннің ең ерте белгілі епископы Агриппин төрағалық етті, ал Нумидия провинциясынан он сегіз епископ қатысты. Киприанның кезінде, шамамен III ғасырдың ортасында өткен тағы бір кеңеске сексен жеті епископ қатысты. Осы кезеңде Африка шіркеуі өте ауыр дағдарысқа ұшырады. Император Деций көптеген шейіттер мен мойындаушыларды, сондай-ақ аз емес жолдан тайғандарды жариялаған жарлық шығарды. Бір епископ, бүкіл қауымымен бірге, құдайларға құрбандық шалып отырғаны көрінді. Жолдан тайғандар (Лапси қараңыз) және ақшаға жолдан тайғанын куәландырғандар (Либеллатици қараңыз) шіркеуге заңдарды таңуға және діни қатынасқа қайта оралуды талап етуге жеткілікті көп болды, бұл даулар мен қайғылы қиындықтарға әкелді. Дегенмен, Африка шіркеуі осы уақытта да шейіттер берді. III ғасырдың соңы мен IV ғасырдың басындағы қуғын-сүргін тек шейіттерді ғана емес, сонымен қатар христиандар қасиетті кітаптар мен шіркеу мұрағаттарын мемлекеттік шенеуніктерге беруі діннен бас тартпайды деп мәлімдеген азшылықты да тудырды. (Адам сатқындары туралы қараңыз.)

The delimitation of the ecclesiastical boundaries of the African Church is a matter of great difficulty. Again and again the Roman political authority rearranged the provincial divisions, and on various occasions the ecclesiastical authorities conformed the limits of their respective jurisdictions to those of the civil power. These limits, however, were not only liable to successive rectification, but in some cases they were not even clearly marked. Parts of Mauretania always remained independent; the mountainous region to the west of the Aurès Mountains (Middle Atlas), and the plateau above the Tell never became Roman. The high lands of the Sahara and all the country west of the Atlas range were inhabited by the nomad tribes of the Gaetuli, and there are neither churches nor definite ecclesiastical organizations to be found there. Christianity filtered in, so to speak, little by little. Bishoprics were founded among the converts, as the need for them arose; were moved, possibly, from place to place, and disappeared, without leaving a trace of their existence. The historical period of the African Church begins in 180 with groups of martyrs. At a somewhat later date the writings of Tertullian tell us how rapidly African Christianity had grown. It had passed the Roman military lines, and spread among the peoples to the south and southeast of the Aure. About the year 200 there was a violent persecution at Carthage and in the provinces held by the Romans. We gain information as to its various phases from the martyrdom of St. Perpetua and the treatises of Tertullian. Christianity, however, did not even then cease to make distant conquests; Christian epitaphs are to be found at Sour El Ghozlane, dated 227, and at Tipasa, dated 238. These dates are assured. If we rely on texts less definite we may admit that the evangelization of Northern Africa began very early. By the opening of the 3rd century there was a large Christian population in the towns and even in the country districts, which included not only the poor, but also persons of the highest rank. A council held at Carthage about the year 235 was presided over by the earliest known bishop of Carthage, Agrippinus, and was attended by eighteen bishops from the province of Numidia. Another council, held in the time of Cyprian, about the middle of the 3rd century, was attended by eighty seven bishops. At this period the African Church went through a very grave crisis. The Emperor Decius published an edict that made many martyrs and confessors, and not a few apostates. A certain bishop, followed by his whole community, was to be seen sacrificing to the gods. The apostates (see Lapsi) and the timid who had bought a certificate of apostasy for money (see Libellatici) became so numerous as to believe they could lay down the law to the Church, and demand their restoration to ecclesiastical communion, a state of affairs that gave rise to controversies and deplorable troubles. Yet the Church of Africa had martyrs, even at such a time. The persecutions at the end of the third, and the beginning of the fourth, century did not only make martyrs; they also gave rise to a minority that claimed that Christians could deliver the sacred books and the archives of the Church to the officers of the State, without lapsing from the faith. (See Traditors.)

Константиннен кейін

Константин Улы билікке келгеннен кейін Африка шіркеуі дау-жанжалдар мен ерестерге бөлінді; католиктер мен донатистер тек пікір таластарында ғана емес, сонымен қатар зорлық-зомбылық пен қан төгісте де күресті. Константиннің (318 жылғы) заңы донатистерді шіркеулерінен айырды, олардың көпшілігін католиктерден тартып алған еді. Дегенмен, олардың күші соншалықты өсті, тіпті осындай шара да оларды жеңуге жеткіліксіз болды. 327 жылы Карфагенде өткен донатистер кеңесіне 270 епископ қатысты. Донатизм негізінен жергілікті берберлер арасында тарады, ал донатистер христиан дінін берберлердің көптеген жергілікті әдет-ғұрыптарымен үйлестіре алды. Христиандық тәжірибеге көптеген жаңа рәсімдер мен ілімдер қосылды. Донатизм өз мүшелері мен жергілікті бербер ұлтшылдығы арасында бірлікке көмектесті. Император Констанций II ұсынған келісімге келу әрекеттері тек қақтығысты күшейте түсіп, қарулы қуғын-сүргінге, үнемі өсіп келе жатқан алаңдаушылыққа және ащыланған жаушылыққа әкелді. Бірақ осы қиындықтардың арасында Карфагеннің приматы Грат (349 жылы) былай деп жариялады: «Құдай Африканы діни бірлікке қайта келтірді». Юлианның (361 жылғы) билікке келуі және барлық діни қуғын-сүргіншілерге өз үйлеріне оралуға рұқсат беруі Африка шіркеуінің қиындықтарын арттырды. Карфагеннің бөлінген епископтығында донатистердің епископы православиелік епископқа қарсы отырды. Бір зорлық-зомбылық оқиғасы келесісін тудырып, жаңа қақтығыстарға себеп болды. Осы кезеңде Милевум епискобы Оптат жазбалары арқылы сектаға қарсы күресті бастады. Бірнеше жылдан кейін Миланда дінін қабылдаған әулие Августин туған жеріне оралып, барлық түрлі қателіктерге қарсы күреске кірісті. Бұл уақытқа қарай, пұтқа табыну шіркеу үшін қауіпті болмай қалды; 399 жылы Карфагендегі ғибадатханалар жабылды. Дегенмен, Августинның күш-жігері мен таланты діни қызметкерлерді тәрбиелеуге, адалдарға насаят беруге, сондай-ақ еретиктермен теологиялық дау-дамайларға толы болды. 390 жылдан 430 жылға дейін қырық жыл бойы Африка епископтарының көп бөлігін біріктірген Карфаген кеңесі, донатистермен қоғамдық пікір алмасулар, уағыздар, уағыздар, жазбаларға түсініктемелер болды; осыған сай нәтижелер берген теңдесі жоқ белсенділік. Африкада үлкен жетістіктерге жеткен пелагиандық ілім Карфаген кеңесінде (412 жылғы) айыпталды. Донатизм де, жартылай пелагиандық та Африка шіркеуінің тарихын және тағдырын өзгерткен аса маңызды саяси оқиғалар болған кезде жойылды. Африка шіркеуін басқару мәселесі бойынша Карфаген мен Рим арасындағы дау-жанжал, Сиккалық Апиар өзінің қауымнан шығарылғанын Римге шағымданып, Карфаген билігіне қарсы шыққанда күрт өршіді. 426 жылы граф Бонифаций вандалдарды Африкаға шақырды, ал 429 жылы шабуыл аяқталды. Барбарийлер жылдам алға басып, қалалар мен провинцияларды басып алды. 430 жылы Гиппоны қоршау кезінде Сент-Августин қайтыс болды; тоғыз жылдан кейін вандалдардың патшасы Гензерик Карфагенді басып алды. Содан Африка шіркеуі үшін бұрын-соңды болмаған қуғын-сүргін дәуірі басталды. Вандалдар арийлер еді және арийлік дінді орнатуға бел буған. Шабуылдан кейін тұрған шіркеулер арийлерге берілді немесе католиктерден алынып, жалпыға бірдей ғибадат ету үшін жабылды. Император Зенонның (474–491 жылдар) араласуы және Гензерикпен бейбітшілік шарты жасасуы уақытша тыныштыққа әкелді. Ғибадатханалар ашылып, католиктерге епископты таңдауға рұқсат берілді (476 жылғы), бірақ Гензериктің өлімінен кейін 484 жылы Гуннериктің жарлығы жағдайды бұрынғыдан да нашарлатты. Қазіргі замандас жазушы Виктор Вита осы ұзақ вандалдардың қуғын-сүргінінің тарихы туралы бізге айтты. Мұндай қауіпті жағдайда Африкадағы христиандар қуғын-сүргінге қарсы көп батылдық танытпады. Африкада вандалдар билігінің соңғы жылдарында Руспе епискобы Изге Фулгенций вандал әулетінің ханзадаларына сәтті ықпал етті, олар енді мүлдем варвар емес еді, бірақ олардың мәдениеті, толығымен римдік және византиялық, өздерінің туған азаматтарымен тең болды. Алайда, шамамен бір ғасырға созылған вандал монархиясы бастапқыда құрылғаннан гөрі, тұрақсыз сияқты көрінді. 523 жылы Трасамундты ізінен ерген Хильдерик өзгелерге өз еркімен билік етуге тым мәдениетті және тым жұмсақ ханзада болды. Гелимер оны биліктен айыруға тырысты, 531 жылы вандалдардың патшасы деп жарияланып, Карфагенге аттанды және Хилдерихті тақтан түсірді. Оның ісі толығымен сәтті болғандай көрінді, ал оның билігі берік орнағандай болды, бірақ Африка жағалауында византиялық флот пайда болды. 533 жылдың 13 қыркүйегіндегі Ад Децимум шайқасы басып кірген византиялықтарға бастама берді. Карфагенді басып алу, Гелимердің қашуы және желтоқсан ортасындағы Трикамарум шайқасы оларды жоюды аяқтады және олардың жоғалуын қамтамасыз етті. Жеңімпаз Белисарий жай ғана өзін көрсетуі керек болды, Африканың көп бөлігін қайта басып алып, қалаларды император Юстиниан билігіне бағындыру үшін. 534 жылы Карфагенде өткен кеңеске барлық шіркеулерді ұсынтатын 220 епископ қатысты. Ол арийлік ғибадатты жалпыға бірдей орындауға тыйым салатын жарлық шығарды. Византия билігінің орнауы Африка шіркеуінде бірлікке қайта келтірмеді. Карфаген кеңесі Проконсульдық Африка, Бизцена және Нумидия епископтарын біріктірді, бірақ Триполитания және Мавретания епископтары қатыспады. Мавретания, шындығында, вандал кезеңінде саяси тәуелсіздігін қайта алды. Жаңа династия құрылды және византиялық оккупациялық армия елдің Карфагеннен алыс жатқан бөлігін басып алуға еңбек етті. Юстиниан билігі Африка шіркеуінің тарихында қайғылы кезеңді белгіледі, себебі дінбасылар «Үш тарау дауы» деп белгілі мәселеде белсенділік танытты. Эпископаттың бір бөлігі көңілсіз теологиялық пікірталасқа уақытын және күшін кетіргенде, екіншілері өздерінің міндеттерін орындауға құлықсыздық танытты. Осы жағдайларда Рим Папасы Григорий Ұлы Африкаға адал мінез-құлқымен Рим шіркеуінің беделін арттырған адамдарды жіберді. Нотарий Гиларий белгілі бір дәрежеде Африка епископтарына билік еткен Папаның өкілі болды. Ол оларға олардың міндеттерін түсіндірді, нұсқау берді немесе сөкпеді және Папа атынан кеңестер шақырып өтті. Карфаген митрополитінің көмегімен ол Африка шіркеуінде бірлікке, бейбітшілікке және шіркеу тәртібіне қайта орнатуға жетті, бұл Рим тақтарының беделі мен билігінің артуына орай сәтті өзгеріс болды.

The accession of Constantine the Great found the African Church torn apart by controversies and heresies; Catholics and Donatists contended not only in polemics, but also in a violent and bloody way. A law of Constantine (318) deprived the Donatists of their churches, most of which they had taken from the Catholics. They had, however, grown so powerful that even such a measure failed to crush them. They were so numerous that a Donatist Council, held at Carthage, in 327, was attended by 270 bishops. Donatism mainly spread among the indigenous Berber population, and Donatists were able to blend Christianity with many of the Berber local customs. A number of new ceremonies and doctrines were added to Christian practices. Donatist Christianity was source of unity among its member and indigenous Berber nationalism. Attempts at reconciliation, suggested by the Emperor Constantius II, only widened the breach and led to armed repression, an ever growing disquiet, and an enmity that became increasingly embittered. Yet, in the very midst of these troubles, the Primate of Carthage, Gratus, declared (in the year 349): "God has restored Africa to religious unity." Julian's accession (361) and his permission to all religious exiles to return to their homes added to the troubles of the African Church. A Donatist bishop sat in the seceded see of Carthage, in opposition to the orthodox bishop. One act of violence followed another and begat new conflicts. About this period, Optatus, Bishop of Milevum (fr), began to combat the sect by his writings. A few years later, St. Augustine, converted at Milan, returned to his native land, and entered the lists against every kind of error. Paganism had by that time ceased to be a menace to the Church; in 399 the temples were closed at Carthage. Nevertheless, the energy and genius of Augustine were abundantly occupied in training the clergy and instructing the faithful, as well as in theological controversy with the heretics. For forty years, from 390 to 430, the Councils of Carthage, which reunited a great part of the African Episcopate, public discussions with the Donatists, sermons, homilies, scriptural commentaries, followed almost without interval; an unparalleled activity that had commensurate results. Pelagianism, which had made great strides in Africa, was condemned at the Council of Carthage (412). Donatism, also, and semipelagianism were stricken to death at an hour when political events of the utmost gravity changed the history and the destiny of the African Church. Conflict between Carthage and Rome on the regulation of the African Church came to the fore when Apiarius of Sicca appealed his excommunication to Rome and thus challenged the authority of Carthage. Count Boniface had summoned the Vandals to Africa in 426, and by 429 the invasion was completed. The barbarians advanced rapidly and made themselves masters of cities and provinces. In 430 St. Augustine died, during the siege of Hippo; nine years later Genseric, king of the Vandals, took possession of Carthage. Then began for the African Church an era of persecution of a kind hitherto unknown. The Vandals were Arians, and were bent on establishing Arianism. Churches the invasion had left standing were either transferred to the Arians or withdrawn from the Catholics and closed to public worship. The intervention of the Emperor Zeno (474–491) and the conclusion of a treaty of peace with Genseric, were followed by a transient calm. The churches were opened, and the Catholics were allowed to choose a bishop (476), but the death of Genseric, and the edict of Huneric, in 484, made matters worse than before. A contemporary writer, Victor of Vita, has told us what we know of this long history of the Vandal persecution. In such a condition of peril, the Christians of Africa did not display much courage in the face of oppression. During the last years of Vandal rule in Africa, St. Fulgentius, Bishop of Ruspe, exercised a fortunate influence over the princes of the Vandal dynasty, who were no longer completely barbaric, but whose culture, wholly Roman and Byzantine, equalled that of their native subjects. Yet the Vandal monarchy, which had lasted for nearly a century, seemed less firmly established than at its beginning. Hilderic, who succeeded Thrasamund in 523, was too cultured and too mild a prince to impose his will on others. Gelimer made an attempt to deprive him of power, and, proclaimed King of the Vandals in 531, marched on Carthage and dethroned Hilderich. His cause appeared to be completely successful, and his authority firmly established, when a Byzantine fleet appeared off the coast of Africa. The battle of Ad Decimum (13 September 533) won the initiative for the invading Byzantines. The taking of Carthage, the flight of Gelimer, and the battle of Tricamarum, about the middle of December, completed their destruction and their disappearance. The victor, Belisarius, had but to show himself in order to reconquer the greater part of the coast, and to place the cities under the authority of the Emperor Justinian. A Council held at Carthage in 534 was attended by 220 bishops representing all the churches. It issued a decree forbidding the public exercise of Arian worship. The establishment of Byzantine rule, however, was far from restoring unity to the African Church. The Councils of Carthage brought together the bishops of Proconsular Africa, Byzacena, and Numidia, but those of Tripolitania and Mauretania were absent. Mauretania had, in fact, regained its political autonomy, during the Vandal period. A native dynasty had been set up, and the Byzantine army of occupation never succeeded in conquering a part of the country so far from their base at Carthage. The reign of Justinian marks a sad period in the history of the African Church, due to the part taken by the clergy in the matter known as the Three Chapter Controversy. While one part of the episcopate wasted its time and energies in fruitless theological discussions, others failed of their duty. It was under these circumstances that Pope Gregory the Great sent men to Africa, whose lofty character contributed greatly to increase the prestige of the Roman Church. The notary Hilarus became in some sense a papal legate with authority over the African Bishops. He left them in no doubt as to their duty, instructed or reprimanded them, and summoned councils in the Pope's name. With the help of the metropolitan of Carthage, he succeeded in restoring unity, peace, and ecclesiastical discipline in the African Church, which drew strength from so fortunate a change even so surely as the See of Rome regained in respect and authority.

Арабтардың басып алуы және құлдырауы

Арабтар 7 ғасырда Солтүстік Африканы жаулауды бастады, ал 698 жылы Карфаген алынды. Аймақтағы латын тілінің таралуымен бірге Рим шіркеуі біртіндеп жойылды. Бір кең таралған пікірге сәйкес, Солтүстік Африкадағы христиан дінінің құлдырауы жылдам болды. Дегенмен, басқа пікір бойынша, ол құлдырау алдында көптеген ғасырлар бойы осы аймақта сақталды. Археологиялық және ғылыми зерттеулер мұсылман жаулап алуларынан кейін де христиан дінінің бар екенін көрсетті. Католик шіркеуі латын диалектісімен бірге біртіндеп құлдырады. Алайда, тағы бір көзқарас бар, ол Солтүстік Африканы Ислам Омейяд халифаты 647-709 жылдары жаулап алғаннан кейін Солтүстік Африкадағы христиан діні көп ұзамай аяқталды. Магрибте христиан дінінің құлдырауына көптеген себептер әсер етті. Олардың бірі – үздіріліссіз соғыстар мен жаулап алулар, сондай-ақ қуғын-сүргіндер. Сонымен қатар, көптеген христиандар Еуропаға көшті. Сол кездегі шіркеуде монахтық дәстүрдің негізі болмады және әлі де ерестердің салдарынан, соның ішінде Донатизм ересінен зардап шекті, бұл қазіргі Мағрибте шіркеудің ерте жойылуына ықпал етті. Кейбір тарихшылар мұны копт Египетінің мықты монахтық дәстүрімен салыстырады, ол копт шіркеуінің көптеген қуғын-сүргіндерге қарамастан, 14 ғасырдан кейін сол елдегі басым дін болып қалуына мүмкіндік берген фактор ретінде қарастырылады. Сонымен қатар, римдіктер берберлер сияқты жергілікті халықты толыққанды сіңіре алмады. Кейбір тарихшылар Омейяд халифатының 7 және 8 ғасырларда исламға бірте-бірте өткен көптеген бербер христиандарын қуғындағанын айтады. Басқа заманауи тарихшылар 7-10 ғасырлар аралығында араб мұсылман әскерлері басып алған жерлерде тұратын христиан халқы араб мұсылман шенеуніктері мен билеушілерінің қолынан діни қуғын-сүргінге, діни зорлық-зомбылыққа және шейіттікке ұшырағанын мойындайды. Көптегендер ислам дінін қабылдаудан бас тарту, ислам дінін мойындаудан бас тарту және кейіннен христиан дініне қайта оралу, мұсылман сенімдерін жерден-жерге теппеу сияқты қарсылық көрсету әрекеттері үшін исламдық өлім жазасы бойынша жазаланды. 1150 жылы Каируан қаласында христиандар мен епископ болғандығы туралы мәліметтер әлі де бар. Бұл маңызды мәліметтер, өйткені бұл қаланы араб мұсылмандары 680 жылы басып алғаннан кейін олардың әкімшілік орталығы ретінде құрған. 14 ғасырдағы бір хаттан Солтүстік Африкада әлі де төрт епископтық орын бар екені көрінеді. Алмохад Абд әл-Му'мин 1159 жылы Тунис христиандарын мен еврейлерін діндерін өзгертуге мәжбүрледі. Ибн Халдун 14 ғасырда Тозеурдің оңтүстік-батысындағы Нефзауа ауылдарында жергілікті христиан қауымы бар екенін айтты. Олар джизья төледі және олардың арасында франк тегі бар адамдар болды. Бербер христиандары Тунисте және Нефзауада Оңтүстік Тунисте 15 ғасырдың басына дейін өмір сүруді жалғастырды, ал "он бесінші ғасырдың бірінші ширегінде біз Тунистің жергілікті христиандары, көптеп ассимиляцияланғанымен, өз шіркеуін кеңейткенін оқимыз, мүмкін бүкіл Магрибтен келген қуғын-сүргінге ұшыраған мәсіхшілердің соңғысы сол жерге жиналғандықтан". Мосарабтықтар деп аталатын христиандардың тағы бір тобы Солтүстік Африкаға ислами Испаниядан жер аударылғаннан кейін келді. Олар Папа Иннокентий IV-тің Марокко шіркеуін құруы ретінде танылды. 1225 жылдың маусым айында Хонорий III Vineae Domini custodes бұқашағын шығарды, ол Доминикан орденінің Доминик пен Мартин есімді екі монахына Мароккода миссионерлік қызмет орнатып, сондағы мәсіхшілердің істерін қарауға рұқсат берді. Марокконың епискобы Лоп Фернандес де Айн Африка шіркеуінің басшысы болды, бұл континентте уағыз айтуға ресми түрде рұқсат етілген жалғыз шіркеу, 1246 жылы 19 желтоқсанда Папа Иннокентий IV. Иннокентий IV Тунис, Сеута және Бугия әмірлеріне Лопес пен францискан монахтарына сол аймақтардағы мәсіхшілерге қамқорлық жасауға рұқсат беруді сұрады. Ол халифа әл-Саидқа христиандарды қорғағаны үшін алғыс айтып, оларға жағалауда қамалдар құруға рұқсат беруді өтінді, бірақ халифа бұл өтінішті қабылдамады. Маракеш епископтығы XVI ғасырдың аяғына дейін өмір сүрді және Севилья суфрагендерімен бірге болды. Хуан де Прадо миссионерлік қызметті қайта құруға тырысты, бірақ 1631 жылы қаза тапты. Францискан монастырлары қалада 18 ғасырға дейін сақталды. Африкадағы христиандықтың тағы бір кезеңі 15 ғасырда португалдықтардың келуімен басталды. Reconquista аяқталғаннан кейін, христиан португалдықтар мен испандықтар Солтүстік Африкада көптеген порттарды басып алды.

The Arabs started conquering the region of North Africa in the 7th century and in 698 Carthage was taken. The Roman church gradually died out alongside the vulgar Latin of the region. One prevailing view has been that the decline of Christianity in North Africa was quick. Another view however has been that it remained in the region for many centuries before dying out. Archaeological and scholarly research has shown that Christianity existed after the Muslim conquests. The Catholic church gradually declined along with local Latin dialect. Another view however that exists is that Christianity in North Africa effectively ended soon after the conquest of North Africa by the Islamic Umayyad Caliphate between AD 647–709. Many causes have been seen as leading to the decline of Christianity in Maghreb. One of them is the constant wars and conquests as well as persecutions. In addition, many Christians also migrated to Europe. The Church at that time lacked the backbone of a monastic tradition and was still suffering from the aftermath of heresies including the so called Donatist heresy, and this contributed to the early obliteration of the Church in the present day Maghreb. Some historians contrast this with the strong monastic tradition in Coptic Egypt, which is credited as a factor that allowed the Coptic Church to remain the majority faith in that country until around after the 14th century despite numerous persecutions. In addition, the Romans were unable to completely assimilate the indigenous people like the Berbers. Some historians remark how the Umayyad Caliphate persecuted many Berber Christians in the 7th and 8th centuries CE, who slowly converted to Islam. Other modern historians further recognize that the Christian populations living in the lands invaded by the Arab Muslim armies between the 7th and 10th centuries CE suffered religious persecution, religious violence, and martyrdom multiple times at the hands of Arab Muslim officials and rulers; many were executed under the Islamic death penalty for defending their Christian faith through dramatic acts of resistance such as refusing to convert to Islam, repudiation of the Islamic religion and subsequent reconversion to Christianity, and blasphemy towards Muslim beliefs. Reports still exist of Christian inhabitants and a bishop in the city of Kairouan around 1150 – a significant report, since this city was founded by Arab Muslims around 680 as their administrative center after their conquest. A letter from the 14th century shows that there were still four bishoprics left in North Africa, admittedly a sharp decline from the over four hundred bishoprics in existence at the time of the Arab conquest. The Almohad Abd al Mu'min forced the Christians and Jews of Tunis to convert in 1159. Ibn Khaldun hinted at a native Christian community in 14th century in the villages of Nefzaoua, south west of Tozeur. They paid the jizya and had some people of Frankish descent among them. Berber Christians continued to live in Tunis and Nefzaoua in the south of Tunisia until the early 15th century, and "[i]n the first quarter of the fifteenth century, we even read that the native Christians of Tunis, though much assimilated, extended their church, perhaps because the last of the persecuted Christians from all over the Maghreb had gathered there." Another group of Christians who came to North Africa after being deported from Islamic Spain were called the Mozarabic. They were recognised as forming the Moroccan Church by Pope Innocent IV. In June 1225, Honorius III issued the bull Vineae Domini custodes, which permitted two friars of the Dominican Order, named Dominic and Martin, to establish a mission in Morocco and look after the affairs of Christians there. The Bishop of Morocco, Lope Fernandez de Ain, was made the head of the Church of Africa, the only church officially allowed to preach in the continent, on 19 December 1246 by Pope Innocent IV. Innocent IV asked the emirs of Tunis, Ceuta and Bugia to permit Lope and Franciscian friars to look after the Christians in those regions. He thanked Caliph al Sa'id for granting protection to the Christians and requested to allow them to create fortresses along the shores, but the Caliph rejected that request. The bishopric of Marrakesh continued to exist until the late 16th century and was borne by the suffragans of Seville. Juan de Prado had attempted to re establish the mission but was killed in 1631. Franciscan monasteries continued to exist in the city until the 18th century. Another phase of Christianity in Africa began with the arrival of the Portuguese in the 15th century. After the end of Reconquista, the Christian Portuguese and Spanish captured many ports in North Africa.

Литургиялық

Африка шіркеуінің литургиясы бізге Әулиелердің жазбаларынан белгілі, бірақ оған толық еңбек, литургиялық кітап жоқ. Тертуллианның, Киприанның, Августин жазбалары Африка литургиясының Рим шіркеуінің литургиясымен көптеген ортақ белгілері болғанын көрсететін құнды мәліметтерге толы. Литургиялық жыл Иемізге арналған мерекелерді және көптеген шейіттерді еске алу мерекелерін қамтиды, олар қанағаттану күндерімен толықтырылады. Дегенмен, Африка осы мәселеде қатаң түрде басқалармен үйлеспеген сияқты. Стация күндері ораза түстен кейінгі үшінші сағаттан аспайтын. Африка шіркеуіндегі Пасха басқа шіркеулердегідей болды; ол жылдың бір бөлігін өз ықпалына алып, Ораза және Пасха уақытының күнін белгілеп тұрды, ал Елуінші күн мен Аспанға көтерілу де оған қатысты. Рождество мен Епифания нақтырақ бөлек тойланды және олардың белгілі күндері болды. Шейіттерге жасалған құрмет әрқашан қайтыс болғандардан ажыратылмады, және шейіттерге дұға ету және өлгендер үшін дұға ету арасындағы шекара біртіндеп белгіленді. Жақсылыққа толы орын, refrigerium үшін дұға (тілек) тірілер мен өлгендер арасында көмек алмасуға сенуді көрсетеді. Өлгендер үшін дұға етуден басқа, Африкада тірілердің белгілі бір топтары үшін дұға ету де кездеседі.

Диалектілері

Африка халқы бірнеше тілді бір мезгілде қолданған; солтүстік бөлігі алғашқыда латын тілінде сөйлейтін ел болған сияқты. Шындығында, алғашқы ғасырларда латын әдебиеті гүлденіп, көптеген мектептер мен белгілі шешендер пайда болды. Дегенмен, Карфагенде 2-ші ғасырда грек тілінде сөйлеген, ал Тертуллианның кейбір трактаттары грек тілінде де жазылған. Римдік өркениеттің үздіксіз дамуы грек тілінің ұмытылуына себеп болды. 3-ші ғасырдың басында кездейсоқ таңдалған африкалық өз ойын латын тілінен гөрі грек тілінде оңай жеткізе алатын. Екі жүз жыл өткен соң, Августин мен ақын Драконтий грек тілін нашар білген. Жергілікті диалекттер туралы біліміміз шектеулі. Пун тілінде жазылған христиан әдебиетінің еңбектері бізге жеткен жоқ, бірақ дін қызметкерлері мен сенушілер Карфагенде және Проконсулдық провинцияның жағалау қалаларында кеңінен қолданылған тілді қолданғаны күмәнсіз. Төменгі және орта таптар пун тілінде сөйлеген, ал циркумцеллиондар оның соңғы қорғаушыларының бірі болды. Христиан жазушылары ливиялық немесе бербер диалектісіне көңіл бөлмеген. Августиннің айтуынша, бұл жазу көшпелі тайпалардың арасында ғана қолданылған.