Кіріспе

Тұтынушылардың сатып алу ниеттері мен адалдығының басты көрсеткіші болып табылады. [[Супермаркет (Телесериал)]] Клиенттердің қанағаттануы – маркетингте клиенттік тәжірибені бағау үшін жиі қолданылатын термин. Бұл компанияның ұсынған өнімдері мен қызметтері клиенттердің күтілімдерін қанағаттандыруы немесе одан асып түсуінің өлшемі. Клиенттердің қанағаттануы – "фирмамен, оның өнімдерімен немесе қызметтерімен (бағалары) байланысты тәжірибелері көрсетілген қанағаттану мақсаттарын асып түсетін клиенттердің саны немесе жалпы клиенттердің үлесі" деп анықталады. Кәсіпкерлер үшін клиенттердің қанағаттануын арттыру және олардың адалдығын нығайту маңызды, өйткені тұтыну процесіне дейін және кейін клиенттердің көзқарастары арасындағы тепе-теңдікті жақсартудың үлкен маңызы бар. Күтуді жоққа шығару теориясы – клиенттердің қанағаттануын түсіндіруге ең көп қолданылатын теориялық негіз. Дегенмен, теңдік теориясы, себеп-салдар теориясы, қайшылық теориясы, ассимиляция теориясы және тағы да басқалары сияқты басқа да негіздер клиенттердің қанағаттануын түсіну үшін пайдаланылады. Алайда, дәстүрлі қанағаттану сауалнамалары әлеуметтік беделге ұмтылу, қолжетімділік эвристикасы, есте сақтау шектеулері, жауап берушілердің сұрақтарға жауап беретін кездегі көңіл-күйі, сондай-ақ клиенттік тәжірибенің эмоционалдық, бейсаналық және динамикалық сипаты сияқты факторларға тәуелді болуы мүмкін. Шамамен 200 аға маркетинг менеджері арасында жүргізілген сауалнамада 71 пайызы клиенттердің қанағаттануын өлшеу бизнесті басқару және бақылауда өте пайдалы деп жауап берді.

Мақсаты

Клиенттердің қанағаттануы – тұтынушылардың сатып алу ниеттері мен адалдығын көрсететін басты көрсеткіш болып табылады. Қанағаттануға қатысты екінші маңызды өлшем – ұсынуға дайындық. Бұл өлшем "[с]ауалнамаға қатысқан клиенттердің достарына брендті ұсынатындарын көрсететін пайыздық көрсеткіш" деп анықталады. Алдыңғы зерттеулерде клиент өнімге қанағаттанған жағдайда, оны достарына, туыстарына және әріптестеріне ұсынуы мүмкін екені айтылған. Бұл – маркетингтік үлкен артықшылық. Faris және авторлардың сөзіне сүйенсек, "[өз қанағаттану деңгейін '1' деп бағалаған адамдар, керісінше, қайта оралуы екіталай. Олар болашақ клиенттерге компания туралы жағымсыз пікір білдіріп, оған зиян келтіруі де мүмкін. Ұсынуға дайындық – клиенттердің қанағаттануымен байланысты маңызды өлшем". Кейбір зерттеулерде ғалымдар клиенттердің қанағаттануының күшті эмоционалдық, яғни әсерлі компоненті бар екенін анықтаған. Тағы басқалары клиенттердің қанағаттануының танымдық және эмоционалдық аспектілері уақыт өте келе бір-біріне әсер етіп, жалпы қанағаттану деңгейін анықтайтынын көрсеткен. Әсіресе, ұзақ пайдаланылатын тұтыну тауарлары үшін клиенттердің қанағаттануына динамикалық көзқараспен қараудың маңызы зор. Динамикалық тұрғыдан алғанда, клиенттердің қанағаттануы уақыт өте келе өзгеруі мүмкін, себебі олар өнімді қайта-қайта қолданады немесе қызметпен байланысады. Әрбір байланыстан (мәміледен) алынған қанағаттанушылық жалпы, жиынтық қанағаттанушылыққа әсер ете алады. Ғалымдар клиенттердің қанағаттануын ғана емес, сонымен қатар клиенттердің адалдығының да уақыт өте келе қалыптасатынын көрсеткен.

Қауіпсіздік үлгісі

Құрастырудан бас тарту моделі клиенттердің [күтулері] мен олардың [қабылданатын өнімділік] бағаларын салыстыруға негізделген. Нақтырақ айтқанда, өнім күткендей жұмыс істегенде, адамның күтуі расталады. Өнім күткеннен нашар жұмыс істегенде ол теріс расталады. Растамау оң болып табылады, егер өнім күтулерден артық нәтиже көрсетсе (Churchill & Suprenant 1982). Дәстүрлі растау парадигмасын сипаттау үшін төрт құрылым бар: күту, өнімділік, растамау және қанағаттану. Клиенттердің қанағаттануын өлшеу ұйымның өнімдер мен/немесе қызметтерді нарыққа ұсынуда қаншалықты табысты екендігін көрсетеді. "Қанағаттану деңгейі жеке деңгейде өлшенеді, бірақ ол көбінесе жиынтық деңгейде есептеледі. Оны әр түрлі өлшемдер бойынша өлшеуге болады және көбінесе өлшенеді. Мысалы, қонақ үй қонақтардан қабылдау қызметі, бөлме, бөлмедегі жайлылықтар, мейрамханалар және т.б. туралы тәжірибелерін бағалауды сұрауы мүмкін. Сонымен қатар, қонақ үй қонақтарға "қоныстану кезіндегі" жалпы қанағаттану туралы сұрауы мүмкін". Гедониялық пайда өнімнің сезімдік және тәжірибелік қасиеттерімен байланысты. Өнімнің утилитарлық пайдасы өнімнің құралдық және функционалдық атрибуттарымен байланысты (Batra and Athola 1990). Клиенттердің қанағаттануы – бұл күңкелігі жоқ және абстрактілі ұғым, ал қанағаттанудың нақты көрінісі әр адамға және өнімге/қызметке қарай өзгеше болады. Қанағаттану жағдайы көптеген психологиялық және физикалық айнымалыларға байланысты, олар қанағаттану мінез-құлқымен байланысты, мысалы, қайтару және ұсыну көрсеткіштері. Қанағаттану деңгейі клиенттің басқа нұсқаларына және ұйымның өнімдерін салыстыра алатын басқа өнімдерге де байланысты болуы мүмкін. Парасураман, Зейтамл және Берри (Леонард Л.) 1985-1988 жылдар аралығында жасаған жұмыстары клиенттердің қызмет көрсетуден қанағаттануын өлшеудің негізін ұсынады, клиенттің өнімділік күтуі мен қабылданатын тәжірибесі арасындағы айырманы пайдалану арқылы. Бұл өлшеушіге объективті және сандық сипаттамадағы қанағаттану "айырмасын" береді. Кронин мен Тейлордың жұмысы Парасураман, Зейтамл және Берри сипаттаған "айырманы" екі түрлі өлшем ретінде (қабылдау және күту) біріктіретін "растау/растамау" теориясын ұсынады, осылайша өнімділік күтуіне сәйкес бір өлшемге келтіреді. Клиенттердің қанағаттануын өлшеу үшін Ликерт шкаласы көбінесе қолданылады. Клиенттен әрбір мәлімдемені өлшенетін ұйымның өнімділігі туралы олардың түсініктері мен күтулеріне сәйкес бағалауды сұрайды. Жақсы сапалы өлшемдер жоғары қанағаттану жүктемесіне, жақсы сенімділікке және төмен қателік дисперсиясына ие болуы керек. Жалпы қолданылатын қанағаттану өлшемдерін салыстыратын эмпирикалық зерттеуде екі көп өлшемді семантикалық дифференциалдық шкала гедониялық және утилитарлық қызмет тұтыну контексттерінде жақсы нәтиже көрсеткені анықталды. Wirtz & Lee (2003) зерттеуінде алты элементтен тұратын 7 балдық семантикалық дифференциалдық шкала (мысалы, Оливер мен Сван 1983), ол алты элементтен тұратын 7 балдық биполярлық шкала, гедониялық және утилитарлық қызметтерде үздіксіз жақсы нәтиже көрсеткені анықталды. Бұл зерттеуде қанағаттануға ең жоғары баға берілді, сенімділік ең жоғары болды және екі зерттеуде де қателік дисперсиясы ең төмен болды. Зерттеуде 4 элементтен тұратын 7 балдық биполярлық шкала екінші орында тұрды, бұл екі контекстте де сәйкес келді. Зерттеу барысында респонденттерден екі өніммен де өздерінің тәжірибелерін бағалауды сұрады, олар осы төрт элементтің ішінде жеті балл бойынша: "қанағаттанғаннан қанағаттанбағанға дейін", "жағымдыдан жағымсызға дейін", "құмарланғаннан жағымсызға дейін" және "маған өте ұнадыдан мүлдем ұнамады". Сонымен қатар, респонденттерге банкоматтар мен мұзды дүкендердегі тәжірибелерін "кереметтен қорқыныштыға дейін" жеті балл бойынша бағалауды сұрады. Әсіресе зерттеушіге көптеген клиенттерден дерек жинау қажет болған ірі масштабты зерттеулерде, бір ғана элементтен тұратын шкала артықшылықты болуы мүмкін, өйткені ол жалпы зерттеу қателігін азайта алады. Бір фирманың клиенттерімен қайта сұхбаттасудың жақындағы қызықты қорытындысы, тіпті сауалнамалар арасында клиент пен фирма арасында қызмет көрсетумен кездеспеген жағдайда да, жауап берушілердің 50%-ы ғана бірдей қанағаттану бағасын береді. Зерттеуде клиенттердің қанағаттану деңгейінің орташа деңгейіне қарай регрессия әсері байқалды, яғни бірінші сауалнамада өте төмен баға берген топ екінші сауалнамада орташа деңгейге қарай регрессия жасады, ал өте жоғары баға берген топ екінші сауалнамада жалпы орташа деңгейге қарай төмендеді.

Әдістемелер

Американдық тұтынушылардың қанағаттану индексі (ACSI) – тұтынушылардың қанағаттануының ғылыми стандарты. Академиялық зерттеулер көрсеткендей, ұлттық ACSI көрсеткіші жалпы ішкі өнімнің (ЖІӨ) өсуінің және жеке тұтыну шығындарының (ЖТШ) өсуінің күшті болжауы болып табылады. Микроэкономикалық деңгейде академиялық зерттеулер көрсеткендей, ACSI деректері инвестициялардың қайтарымы (ROI), сату, ұзақ мерзімді фирмалық құн (Tobin's q), ақша ағыны, ақша ағынының құбылмалылығы, адам капиталының өнімділігі, портфельдің қайтарымы, қарызды қаржыландыру, тәуекел және тұтынушы шығындары тұрғысынан фирманың қаржылық көрсеткіштерімен байланысты. ACSI көрсеткішінің өсуі адалдықты, ауыздан ауызға тараған ұсыныстарды және сатып алу мінез-құлқын болжайды. ACSI 43 сала мен 10 экономикалық сектордағы 200-ден астам компанияның тұтынушылардың қанағаттануын жыл сайын өлшейді. ACSI әдістемесі тоқсандық есептерден басқа жеке сектордағы компаниялар мен мемлекеттік органдардағы клиенттердің сатып алу ниеттерін арттыру үшін де қолданылады. Кано моделі – 1980-ші жылдары профессор Нориаки Кано әзірлеген өнімді дамыту және тұтынушылардың қанағаттану теориясы. Ол тұтынушылардың қалауын бес санатқа бөліп көрсетеді: тартымды, бір өлшемді, міндетті, бейтарап, кері. Кано моделі тұтынушылар үшін маңызды деп саналатын өнімнің атрибуттарына түсінік береді. SERVQUAL немесе RATER – клиенттердің қанағаттану сауалнамаларына енгізілген қызмет сапасының жүйесі (мысалы, жаңартылған Норвегиялық клиенттердің қанағаттану барометрі), клиенттердің күтулері мен тәжірибелері арасындағы айырмашылықты көрсету үшін қолданылады. J. D. Power and Associates клиенттердің қанағаттануын өлшеудің тағы бір тәсілін ұсынады, ол өзінің ең жоғары көрсеткіштік тәсілімен және автомобиль өнеркәсібінің рейтингтерімен танымал. J. D. Power and Associates компаниясының маркетингтік зерттеулері негізінен тұтынушылар сауалнамаларынан тұрады және өнімдерінің құндылығы үшін көпшілікке белгілі. Басқа зерттеу және консалтингтік фирмалар да клиенттердің қанағаттануын қамтамасыз етеді. Олардың қатарында A. T. Kearney компаниясының клиенттердің қанағаттануын тексеру процесі бар, ол үздік сапаның кезеңдерін қамтиды және компанияның мәртебесін сегіз маңызды өлшемге сәйкес анықтауға көмектеседі. Клиенттердің қанағаттануын өлшеу үшін "Таңдаулы жарнамалаушылар" (NPS) көрсеткіші де қолданылады. Бұл көрсеткіш 0-ден 10-ға дейінгі шкалада клиенттердің компанияны басқаларға ұсынуға дайындығын өлшейді. Ғылыми тұрғыдан көптеген сын-тегеуріндерге қарамастан, NPS практикада кеңінен қолданылады. Оның танымалдылығы мен кеңінен қолданылуы оның қарапайымдылығымен және ашық қол жетімді әдістемесімен байланысты. B2B клиенттердің қанағаттануын зерттеу үшін, клиенттердің саны аз болғанда, сауалнамаға жауап берудің жоғары деңгейі қажет. Америкалық тұтынушылардың қанағаттану индексі (2012) қағаз түріндегі сауалнамалардың жауап беру деңгейі шамамен 10% болса, электрондық сауалнамалардың (веб, wap және электрондық пошта) жауап беру деңгейі орташа есеппен 5% -тан 15% -қа дейін құрады, бұл клиенттердің пікірін тек бағалауға мүмкіндік береді. Еуропалық Одаққа мүше елдерде электрондық мемлекеттік қызметтердің әсерін және қанағаттануын өлшеудің көптеген әдістері қолданылады, оларды eGovMoNet жобасы салыстыруға және үйлестіруге тырысты. Бұл әдістерді MMAP (Marketing Metric Audit Protocol) бойынша маркетингтік есеп беру стандарттары жөніндегі кеңес тәуелсіз аудиттен өткізбеді. Клиенттердің қанағаттануын арттырудың көптеген операциялық стратегиялары бар, бірақ ең негізгі деңгейде клиенттердің күтулерін түсіну қажет. Соңғы уақытта клиенттердің қанағаттануын болжау үшін үлкен деректер мен машиналық оқыту әдістерін (мінез-құлық және демографиялық ерекшеліктерді болжаушылар ретінде) пайдалануға қызығушылық артып келеді, бұл клиенттердің ағып кетуін, шағымдануын және наразылығын болдырмау үшін мақсатты алдын алу шараларын қабылдауға бағытталған.

Ауру таралуы

2008 жылғы сауалнамада қытай тұтынушыларының тек 3,5%-ы ғана онлайн сауда тәжірибесіне қанағаттанған. 2020 жылы Аризона мемлекеттік университеті жүргізген сауалнама АҚШ-та тұтынушылардың қанағаттану деңгейі төмендеп бара жатқанын көрсетті. Сауалнамаға қатысушылардың шамамен үштен екісі тұтынушы ретінде өзіне қатты ашу сезімі туғанын мәлімдеді. 1970 жылдан бері тұтынушылардың қанағаттануы бірнеше онжылдық бойы төмендеп келеді. Көптеген респонденттер клиенттік қызметке байланысты шағымдарына бизнестің толыққанды жауап бермегенін айтты. 2022 жылғы есеп бойынша, COVID-19 пандемиясы басталғалы бері 2 жыл ішінде АҚШ-та тұтынушылар тәжірибесі күрт нашарлаған. 2022 жылы Ұлыбританияда COVID пандемиясымен байланысты кадр тапшылығы мен тауар жеткізу дағдарысы салдарынан клиенттік қызметке келіп түскен шағымдар рекордтық деңгейге жетті.