Органсыз дене тұжырымы

Кіріспе

Философиядағы түсінік, швед музыкалық тобы. Органсыз дене (немесе BwO; фр. corps sans organes немесе CsO) – француз философтары Жиль Делез және Феликс Гуатари еңбектерінде қолданылатын бұлыңғыр түсінік. Бұл түсінік – міндетті түрде адам емес, құрамындағы бөліктеріне белгілі бір ұйымдық құрылымдар жүргізілмеген, еркін қызмет ететін дененің шексіз мүмкіндіктерін сипаттайды. Термин алғаш рет француз жазушысы Антонин Арто 1947 жылғы «Құдай сотты тоқтату» пьесасында қолданды, кейін Делез «Сезімнің логикасы» кітабында пайдаланды, ал ол және Гуатари «Капитализм және шизофрения» еңбектерінің екі томында оны кеңейтіп, толықтырды. Метафизикадағы дененің жалпы абстрактілі ұғымынан және психоанализдегі бейсанадан туындаған Делез бен Гуатари психоз бен шизофрениядағы саналы және бейсана қиялдар дененің босатылуын талап ететін әлеуетті формаларын және функцияларын көрсетеді, сондықтан дененің гомеостаздық процесінің нақтылығы – оның ұйымымен және одан да көп, оның мүшелерімен шектеледі. Органсыз дене дененің жетістіктеріне қарай үш түрлі болады: бос, толық және қатерлі ісік.

Өмірбаян

"Ағзасыз дене" деген сөз тіркесін алғаш рет француз жазушысы Антонин Арто 1947 жылы "Құдайдың үкімімен аяқталу" атты пьесасында қолданды. Ол адам туралы өзінің философиялық идеалын атап, пьесаның эпилогында былай деп жазды: "Оны ағзасыз денеге айналдырсаңыз, оны барлық автоматты реакциялардан босатып, оның нағыз еркіндігіне қайтаруға болады". Арто денеге осал және қысым көрсетілетін физикалық құрылымға тигізілген әрекеттердің тұрақсыз, жиынтық бейнесі ретінде қарады деп есептеледі; 1933 жылғы хатында денелерді тек "өмір күйлерінің уақытша қабаттасуы" ретінде түсіну керек деп жазды. Делез бұл терминді "Санның логикасы" еңбегінде Артоның мәтінінен және психотерапевт Жизела Панковтың жұмысынан шабыт алып қайта қарастырды; ол психоанализ контекстінде ағзасыз денені түсіндірді, бұл тәжірибе BwO-ны толық құрудан бас тартты. Делеуздің концепцияның алғашқы тұжырымдамаларында ағзасыз дене шизофрениямен байланысты симптомдарға, мысалы, глоссолалияға негізделген, онда буындар сөздер сияқты формасыз айтылып, жиынтықпен интонацияланады. Делез үшін глоссолалия сөздерді құралдық мәнінен, яғни нақты мағынасынан алып, оларды "тек тоникалық [сөйлеуге қатысты] және жазбаға түспейтін құндылықтарға" айналдырады, тіл жағдайында тілдік және сөздік ағзасыз денелерді жасайды.

Қолданылуы

Органдары жоқ дененің тұжырымдамасын негізінен Делеуз бен Гуаттари өздерінің "Капитализм және шизофрения", "Эдипке қарсы" және "Мың плато" атты еңбектерінің екі томында анықтады. Екі кітапта да абстрактілі дене өзін-өзі реттейтін процесс ретінде анықталады, ол абстрактілі машина мен машиналық жиынтық арасындағы қарым-қатынас арқылы құрылады, гомеостаз процестері арқылы өзін-өзі сақтайды және бір мезгілде оның құрамдас бөліктерінің немесе мүшелерінің мүмкін қызметін шектейді. Органдары жоқ дене – дене мен оның құрамдас бөліктерінің толық әлеуетінің жалпы қарқынды және әсерлі қызметінің жиынтығы. Делез бен Гуатари "Машиналар арасындағы Дарвин" шығармасындағы Сэмюэл Батлердің витализмнен радикалды айырылуын жалғастыра отырып, барлық организмдерде қандай да бір абстрактілі бейімділік немесе құштарлық бар екенін болжайды. Өсімдіктер мен жануарлар сияқты адам емес тіршілік жағдайында олардың генетикалық инстинкттері олардың қандай әрекеттерді орындайтынын өзгермелі түрде бақылайды. Органдары жоқ дененің түсінігі Барух Спиноза ұсынған зат түсінігінен де, Иммануил Канттың "Таза акыл-ойының сыны" атты еңбегіндегі "қарқынды шама" түсінігінен де мұрагерлік алған. Бұл түсінік жабық және анықталған қызметпен емес, әсерлі әлеует арқылы байланыс арқылы анықталады. Органдары жоқ дене қол жеткізе алмайтын мақсатқа ұмтылатын көптеген әртүрлі әрекеттерден тұрады, олардың көпшілігі адамдар бейсаналы түрде жасайтын және үнемі қатысатын жиынтықтардың қызметі болып табылады. Мүшелері жоқ дене болу үшін адам стратификацияны (құрамдас бөліктерді топтарға бөлу) жоюы керек, және оның орнына Делеуз бен Гуаттари таза қарқындылықтың имманентті "болуы" деп сипаттаған нәрсеге жол беруі керек. Органдары жоқ дене міндетті түрде стратификацияны жоюмен байланысты емес, керісінше "тегіс кеңістіктің" пайда болуын ынталандырады, бұл организмді оның қазіргі жіктелуінен тыс өзгертеді. Шизофрениямен ауыратын адамдардың, есірткіге тәуелділердің және гипохондриктердің денелері – тек физикалық емес, сонымен қатар қарқынды – мүшелері жоқ денелердің мысалдары ретінде келтіріледі, бірақ олардың әрекеттерін қайталаудан сақтандырады. Адамдар "кататониялық" және "білектелген" жағымсыз тәжірибелерін іздемеуі керек. Бұл мысалдар стратификациядан бас тартқан болса да, олар ешқашан күшейген жоқ, бұл олардың мүшелері жоқ денелерін қайта стратификацияға ұшыратады. Олар мүшелері жоқ денелерді үш санатқа бөледі: бос BwO – бұл хаотикалық және дифференциацияланбаған, өйткені ол күшейтпей дестратификацияға ұшырайды; толық BwO – бұл "үйлесім жазықтығы", өйткені ол дестратификацияланған және күшейтілген, бұл оған жаңа қарым-қатынастарға кіруге мүмкіндік береді; ал қатерлі ісік BwO – тым қабатталған және "көпшілдікке" айналады, ол дененің әлеуетін жоятын алдын ала белгіленген мақсаттарға ие. Органдары жоқ дененің екі маңызды мысалы жұмыртқаға қатысты. Құс жұмыртқасы дамыған сайын, бұл әртүрлі қарқындылығы бар және көрінетін құрылымы жоқ ақуыз градиенттерінің таралуы ғана. Делеуз бен Гуаттари үшін құс жұмыртқасы – "қабаттардың қалыптасуына дейінгі" өмірдің бір мысалы, өйткені жұмыртқаның сапалық элементтеріндегі өзгерістер өзгерген организм ретінде пайда болады. Соған ұқсас, догон мәдениетінде ғаламды қамтитын жұмыртқаға сенім бар, онда ғалам құс жұмыртқасына ұқсас "қарқынды кеңістік" (қарқынды ішкі) болып табылады. Делеуз бен Гуаттаридің айтуынша, догон жұмыртқасы – бірнеше зигзаг тәрізді тербеліс сызықтарымен өтетін қарқынды дене, ол мүшелер арқылы бөлінбей, даму барысында пішінін өзгертеді.

The concept of the body without organs was mainly defined by Deleuze and Guattari in the two volumes of their work Capitalism and Schizophrenia, Anti Oedipus and A Thousand Plateaus. In both books, the abstract body is defined as a self regulating process—created by the relation between an abstract machine and a machinic assemblage—that maintains itself through processes of homeostasis and simultaneously limits the possible activities of its constituent parts, or organs. The body without organs is the sum total intensive and affective activity of the full potential for the body and its constituent parts. Deleuze and Guattari presume, in a continuation from Samuel Butler's radical departure from vitalism in "Darwin among the Machines", that since all organisms have some sort of abstract inclination or desire—in the case of nonhuman life such as plants and animals, their genetic instincts variably control what actions they take—the body without organs is the inevitable, unconstrained manifestation of those inclinations or desires that may take upon unprecedented forms. The concept of the body that the body without organs refers to inherits elements from both the concept of substance proposed by Baruch Spinoza and the concept of "intensive magnitude" in Immanuel Kant's Critique of Pure Reason, wherein it is defined not by closed and determinate activity but by cohesion through affective potential. A body without organs can consist of many different actions that approach an unattainable goal, many of which are the activities of assemblages that people unconsciously create and are always engaged in; to become a body without organs, one must dispose of stratification (the classification of constituent parts into groups), and instead give way to what Deleuze and Guattari described as an immanent "becoming" of pure intensity. The body without organs is not necessarily coupled with the eradication of stratification, but rather encourages the creation of a "smooth space", immanently transforming the body beyond its existing categorization. The bodies—not merely physical but intensive—of schizophrenics, drug addicts, and hypochondriacs are examples they give of bodies without organs, but they caution against replicating their actions; people should not seek out their negative experiences, which are "catatonicized" and "vitrified". While these examples are said to have abandoned stratification, they never intensified, which makes their bodies without organs vulnerable to re stratification. They classify bodies without organs into three categories: The empty BwO is chaotic and undifferentiated because it undergoes destratification without intensification; the full BwO is a "plane of consistency" because it is both destratified and intensified, which allows it to enter new relationships; meanwhile, the cancerous BwO is too stratified and becomes "majoritarian", having predetermined objectives that eliminate the body's potential. Two important examples of the body without organs relate to eggs. As a bird egg develops, it is nothing but the dispersion of protein gradients, which have varying intensities and have no apparent structure; for Deleuze and Guattari, a bird egg is an instance of life "before the formation of the strata", since changes in the qualitative elements of the egg will emerge as a changed organism. Relatedly, in the Dogon culture, there is a belief in an egg that encompasses the universe, where the universe is an "intensive spatium" (an intensive interior), similar to a bird egg. According to Deleuze and Guattari, the Dogon egg is an intensive body, crossed with several zig zagging lines of vibration, changing its shape as it develops without being compartmentalized through organs.

Айқындық

Органдары жоқ дене Делеуз бен Гуаттаридың ең күңгірт түсініктері мен терминдерінің бірі болып қала береді; олардың шығармашылық жолында терминнің мағынасы өзгеріп, имманенттік жазықтық сияқты басқа терминдермен мағыналас қолданылды. Делеуз бен Гуаттари осы терминді қолданғанда бірдей ұғымды білдіргеніне көз жеткізбеді; философ Иан Бьюкененнің мәлімдемесінше, Делеуз бен Гуаттариді зерттеушілер арасында осы терминге қатысты "келісім жоқтың не бар".

Ник Лэнд

1990 жылдардағы теориялық жұмысында Делеуз бен Гуатаридің еңбектеріне сүйенген ағылшын философы Ник Лэнд континенттік философияны "киберготикалық" тұрғыдан қайта қарастыруда мүшелері жоқ дене тұжырымдамасын пайдаланды. Оның философиясында Лэнд (Делеуз бен Гуатаримен бірге «Анти-Эдип» еңбегінде) мүшелері жоқ денені өз элементтерін таратуға шексіз мүмкіндігі бар өлім үлгісі ретінде анықтайды. Мысалы, 1993 жылы жазған «Өнер көтеріліс ретінде» атты мақаласының соңында ол былай деп жазады:

«Мүшелері жоқ дене – бірден материалдық абстракция, сонымен қатар нақты гипостаздалған дифференциалдық кеңістік, ол өзінен-өзі айырмашылықпен бірден бөлісілетін нәрседен басқа ештеңе емес. Мүшелері жоқ дене – таза бет, себебі ол дифференциалдық желінің қарапайым үйлесімділігі, бірақ сонымен қатар тереңдіктің бастауы да болып табылады.»

Сонымен қатар, 1995 жылғы «Киберготика» мақаласында Лэнд мүшелері жоқ денені «өлімнің өзі уақыт» немесе интенсивті континуумның «0-дәрежесі» тұжырымдамасының бейнелеу шеңберіндегі ұғым ретінде қарастырды. Бұл шеңберде тәжірибелік уақыт – шизофрениялық санаға және өлім арқылы материяның ыдырауына сәйкес келетін белгісіз күйлердің көптігі; бұл шеңберге Спинозаның субстанциясы, Канттың «таза апперцепциясы», Зигмунд Фрейдтің өлім инстинкттері және ең бастысы, американдық жазушы Уильям Гибсонның киберкеңістік туралы түсінігі де кіреді.