Танзанияның Додома аймағындағы гого тайпасы: тарихы, тілі, шамамен 1,3 млн халқы, ауыл шаруашылығындағы қиындықтар мен Nyamwezi керуендерімен байланысы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Танзанияның Додома аймағынан шыққан этностық топ.
Ethnic group from Dodoma Region of Tanzania
Гого, сондай-ақ Гонгве (суахили тілінде Вагого деп те аталады) – Танзанияның орталық бөлігіндегі Додома аймағында қоныстанған банту этностық және тілдік тобы. 1992 жылы Гого халқының саны 1 300 000 адамды құрады деп есептелді.
The Gogo also known as Gongwe(Wagogo, in Swahili) are a Bantu ethnic and linguistic group based in the Dodoma Region of central Tanzania. In 1992 the Gogo population was estimated to number 1,300,000
Тарих
Олардың атын 19 ғасырда осы аймақтан өтіп жатқан Ньямвези керуендері ойлап тапты, ол кезде бұл жер әлі шекаралық аймақ болатын. Ричард Фрэнсис Бертон олардың халқының өте аз екенін айтты, екі апта бойы саяхаттасаң, тек сиресіп орналасқан Тембелерді ғана кездестіресің деді. Егін мен адамдар үшін жаңбырдың жеткіліксіздігі мәселесі болды және қазір де бар, жаңбырлы маусым қысқа және жиі құрғақшылықтармен толысқан. 18 ғасырда Вагого халқы көбінесе Уньямвези мен Ухехеден келген отарлаушылар болды және олар көбінесе Сандаве және Кагуру тайпаларымен шатастырылады. Үкімші топтың жартысы Ухехеден шыққан. Олардың ұзақ аң аулау және жинау дәстүрі болды, бұл Ньямвезилерге азу тісін жағалауға жеткізуге мүмкіндік берді, бірақ 1890 жылға қарай мал өсірумен айналысатын егіншілерге айналды. Дегенмен, жер жыртуға деген құлшынысы төмен болды және ауылшаруашылық құлдарын жаман күткендері айтылады. Вагого 1881, 1885 және 1888–89 жылдары (Стокс керуені келгенге дейін) аштыққа ұшырады, содан кейін 1894–95 және 1913–14 жылдары қайтадан аштық болды. Угогодағы ерекше аштықтардың басты себебі – жауын-шашынның сенімсіздігі және одан кейін туған құрғақшылықтар. Кимбу және Ньямвези отарлаушылары Угогоның батысы мен шығысындағы құрғақ далаларды біртіндеп жайлады, осы аймақтағы басты жолмен саяхаттайтындар одан қатты қорқатын. Орталық Танганикада Ньямвези қалалары өсті, ал көптеген Гого басшыларының Ньямвези кеңесшілері болды. 19 ғасырдың керуен саудасы арқылы ислам дінін үйренгенге қарағанда, суахили тілін үйренгендер көп болды. Бертонның айтуынша, 1850 жылдары Сагара және Гого тайпалары бұл тілде сөйлеген, ол "ішкі әр тайпада оны білетін адам табылады" деді.
Their name was invented sometime in the 19th century by the Nyamwezi caravans passing through the area while it was still frontier territory. Richard Francis Burton claimed a very small population for it, saying only that a person could walk for two weeks and find only scattered Tembes. There was and remains the problem of inadequate rain for crops and humans, the rainy season being short and erratic with frequent drought. In the 18th century the Wagogo were mostly pioneer colonists from Unyamwezi and Uhehe, and are often confused with the Sandawe and the Kaguru. Half the ruling group came from Uhehe. They had a long tradition of hunting and gathering, allowing the Nyamwezi to carry the ivory to the coast, but had become agriculturalists with cattle by 1890. They continued, however, to have a low regard for working the land and are said to have treated their agricultural slaves badly. The Wagogo experienced famine in 1881, 1885, and 1888–89 (just before Stokes' caravan arrived) and then again in 1894–95, and 1913–14. The main reason for the exceptional series of famines in Ugogo was its unreliable rainfall and the ensuing series of droughts. Kimbu and Nyamwezi colonists gradually colonized the dry plains west and east of Ugogo, which travelers on the principal road most feared. Central Tanganyika saw the growth of Nyamwezi towns, and numerous Gogo chiefs had Nyamwezi advisors. More people learned Swahili than learned Islam through the caravan trade of the 19th century. It was commonly spoken by Sagara and Gogo in the 1850s, according to Burton, who also noted that "almost every inland tribe has some vagrant man who can speak it."
Колониялық дәуір
Еуропалық зерттеулер кезінде Танзанияда Угого батысқа қарайғы маршрут ретінде қолданылды. Мұндай бір экспедицияда екінші колонна орталық керуен жолымен батыс жазықтарына қарай жорық жасады, ал Виссман солтүстік-шығыста жұмыс істеді. Оның басшысы – эксцентриктік австриялық дәрігер Эмин-паша. Оған «арабтың ықпалын жою немесе әлсірету», Виктория көлінде неміс базасын салу және қажет болған жағдайда Бурундиге араласуға дайын болу бұйрығы берілді. Ол келгенге дейін немістер Уганданы британдықтарға өткізді. Эмин бұйрықтарды елемеді, керісінше «Мпвапвадан Карагвеге дейінгі барлық жерді хаоске түсірді». 1890 жылдың сәуір айында Багамойодан аттанғаннан кейін ол Угого арқылы өтіп, 19 ауылды қиратты және бас бастықтың жол ақысын талап етуі салдарынан аскари қаза болғаннан кейін шамамен 2000 малды ұрлады. 1880 жылдардағы неміс басқыншылығынан кейін миссионерлік қызмет күшейді. Киелі Рух Әкелері, бұрыннан бар бес қоғамның ең үлкені, Багамойоның ішкі аймағынан Килиманджароға (1891), Усамбараға (1907) және Угогоға (1910) дейін миссиясын кеңейтті. 1890 жылдары Ақ Әкелер Руква, Усумва және Бухая аңғарларын басып алды. Келесі онжылдықта олар Карэма, Табора және Букумбидегі бастапқы базаларынан Уфипа, Буха, Мбулу және Ньяса көліне қарай кеңейді. Протестанттық қоғамдардың қарқыны баяу болды. Бонде мен Узигуа арасында UMCA өз қызметін кеңейтті. CMS Угандаға басымдық берді, Килиманджаро тауының басындағы стансасын тастап, Укагуру мен Угогодағы шағын аумақты қалдырды. 1910 жылы Илонгадағы Рим-католик қауымынан сегіз мұғалімді Uvidunda-ға жіберді. Олар келесі жылы Кибакуеде миссионерлік іс бастау үшін 39 христианды, ал 1912 жылы Угогода оқыту үшін тағы 14-ін жіберді. Угогодағы дін тарату катехизистердің нағыз құндылығын көрсетті. 1909 жылы Рим-католик миссиясы құрылғанда, колонияның барлық орнықты миссионерлік орындарынан катехистер таңдалды. Олар бес жыл ішінде 4000 оқушымен 91 мектеп ашты. Танзаниялықтардың Бірінші дүниежүзілік соғыстағы есінде қалған бір нәрсе – аштық. Соғыстың басында қалаларда азық-түлік тапшы болды, себебі импорт тоқтатылды, әскери қажеттіліктер артты және бағалар өсті. 1915 жылы реквизиция мен құрғақшылық Маконде жазығында, солтүстік-шығыста, Уфиомеде және Угого мен Уланганың кейбір бөліктерінде шектеулі ашаршылыққа әкелді. 1916 жылы осы аймақтардағы жағдай нашарлады. Сол жылы Луаталаға жақын Масаси ауданында 800 адам қайтыс болды. Жерді өңдеуге жұмыс істейтін адамдар азайды, себебі жүк тасушыларға сұраныс артты. 1917 жылы екі тарап та жүйелі түрде мал алып, жеуге болмайтын астықты жоя бастады. Олар Танганьиканың төрт миллион мал қорының шамамен бестен бір бөлігін алып кеткен болуы мүмкін. 1917 жылы Летов-Ворбек Руфиджи аңғарынан, Махенгеден және оңтүстіктен кетіп бара жатып, аштықты артына қалдырды. Бірақ бұл апаттың басы ғана еді. 1918 жылы Додома, Кондоа және Сингида аймақтарында аштық кеңіне тарады. 1916 жылдың желтоқсан айында Додомадағы британдық округ офицері «барлық округтің ірі қара малын тонап алғандарын» хабарлады. Британдықтар бес айдың ішінде қосымша 5659 мал, 24000 жүк тасушы және 100 тоннадай астық алды, ал немістер 26000 мал алды. 1917 жылы жерді талап ету жалғасты, бірақ жергілікті офицерлер апаттың белгілерін жоққа шығарды. Азық-түлік мәжбүрлеп жиналып отырғаны түсіндірілді, себебі Гого ақшаға мұқтаж емес, бірақ адамдар «бас иеді» және ашаршылықтың болуы екіталай болды. 1917 жылдың қарашасында жаңбыр тоқтаған кезде орталық аймақтың барлығы үш жыл бойы «азық-түлік үшін күрес» деп аталатын «мутунья» кезеңінен өтті – бұл тарихқа енген ең ауыр ашаршылық болды, себебі оның қоры толығымен таусылды. Бір бағалау бойынша, Додома ауданында ғана 30000 адам, яғни әр бесінші адам қайтыс болды. Көптеген адамдар көшіп кетті. Додома базарында басқалары аштықтан өлген бұзауларды бір шиллингке сататын. Орталық провинция, әсіресе Угого мен Узигуа, жиі ашаршылықтан зардап шекті. 1919–21, 1925–26, 1928–30, 1932–35, 1937 және 1939 жылдары Угого мен Узигуада азық-түлік тапшылығы болды. Екі аймақта да құрғақшылық басты фактор болды, оны 1930 жылдары жыл сайынғы шегірткелер шапқыншылығы нашарлатты. Угого мен Узигуаның аштық тарихы ұзақ, жауын-шашынның болжамсыздығы, жақсы жылдары астық экспорттауға қабілеттілігі, бірақ құрғақшылыққа төзімді дақылдарды, мысалы, маноакты өсіруге қабілетсіздігі немесе ұмтылыссыздығы бар. Угого цице ауруымен қауіпті болды және консервативті провинциялық комиссар оны әдейі аумақтық мәселелерден алшақтатты, ал Узигуа ауруға байланысты мал қорын жоғалтты. Алайда, 1943 жылы Танганьикада аумақтық аштық қайтадан оралды. Ол Угогода әдеттегідей басталды және негізінен құрғақшылықтан туды, бірақ құрғақшылық қорлар аз болғанда, қалпына келтіру қабілеті шектеулі болғанда, сыртқы көмекке қол жеткізу қиын болғанда және көлік пен байланыс бұзылғанда аштықты күшейтеді. Осы факторлардың салдарынан аштық кеңіне тарады, ауыр болды және ұзақтығы артты. Үкімет құрғақшылыққа төзімді дөңгелектердің орнына құрғақшылыққа бейім жүгеріні өсіруге итермеледі және әскери мақсаттар үшін азық-түлік пен малдың экспортталуын ынталандырды. Гого халқы 1946 жылы одан да қиын жағдайға түсті. «Мораль жоғары және соғыс аяқталғаннан кейін аштық кезеңі келесі соғысқа дейін аяқталды деп есептеледі», – деді олардың округ офицері келесі жылы.
During the European exploration of Tanzania, Ugogo was used as a route west. During on such expedition, a second column marched up the central caravan route towards the western plateau as Wissmann worked in the northeast. Emin Pasha, an eccentric Austrian doctor, served as its leader. He was given orders to "break or undermine Arab influence," build a German base on Lake Victoria, and be prepared to intervene in Burundi if necessary. Before he arrived, the Germans handed over control of Uganda to the British. Emin disregarded his orders and instead left "everything in chaos from Mpwapwa to Karagwe." He crossed Ugogo after leaving Bagamoyo in April 1890, razing 19 villages and stealing about 2,000 animals after an askari was killed as a result of a chief's demand for tolls. After the German invasion of the 1880s, missionary efforts increased. The Holy Ghost Fathers, the eldest of the five already existing societies, expanded their mission from Bagamoyo's hinterland to Kilimanjaro (1891), Usambara (1907), and Ugogo (1910). In the 1890s, the White Fathers occupied the Rukwa valley, Usumbwa, and Buhaya. The next decade saw their expansion to Ufipa, Buha, Mbulu, and in the direction of Lake Nyasa from their initial bases in Karema, Tabora, and Bukumbi. The pace of Protestant societies was slower. Between Bonde and Uzigua, the UMCA expanded its operations. The CMS prioritized Uganda, giving up its station atop Mount Kilimanjaro and keeping only a little area in Ukaguru and Ugogo. Eight teachers were dispatched to Uvidunda by the Roman Catholic community in Ilonga in 1910. They dispatched 39 Christians the following year to launch a mission in Kibakwe, and 14 more in 1912 to teach in Ugogo. Ugogo's proselytizing revealed the catechist's true worth. When the Roman Catholic mission there was established in 1909, catechists were chosen from all of the colony's more established mission locations. They opened 91 schools with 4,000 students in under five years. One common memory of Tanzanians from the First World War is the starvation. Food was in low supply in towns early in the battle as imports were stopped, military needs increased, and prices went up. Requisitioning and drought in 1915 caused a limited famine in the Makonde plateau, the north east, Ufiome, and parts of Ugogo and Ulanga. During 1916, the situation in these locations deteriorated. In the Masasi District near Luatala that year, 800 people died. Labor required to cultivate land reduced as the demand for porters increased. By 1917, both sides were systematically taking animals and destroying any grain they couldn't eat. They may have taken nearly a fifth of Tanganyika's four million livestock reserve for famine. In 1917, Lettow Vorbeck left famine behind as he departed the Rufiji Valley, Mahenge, and the south. But this was just the start of the disaster. It arrived in 1918 and was particularly bad in the famine prone regions of Dodoma, Kondoa, and Singida. The British district officer in Dodoma reported in December 1916 that "the entire District has been ransacked for cattle." The British obtained an additional 5,659 animals in just five months, in addition to 24,000 porters and about 100 tonnes of grain, whereas the Germans had acquired 26,000 animals. Throughout 1917, requisitioning continued, although local officers denied any signs of calamity. It was explained that food was being forcedly collected because Gogo had no use for money, but people were "merely resigned" and famine was improbable. When the rains stopped in November 1917, the entire central region went through three years of mutunya the "scramble for food," the worst famine in recorded history—as its supplies were depleted. According to one estimate, Dodoma district alone saw 30,000 deaths, or nearly one in every five people. Many people migrated. In the Dodoma market, others offered starving calves for sale for one shilling each. The Central Province, particularly Ugogo and Uzigua, frequently suffered from starvation. In 1919–21, 1925–6, 1928–30, 1932–5, 1937, and 1939, Ugogo and Uzigua both had food shortages. Drought was the main factor in both regions, which was made worse by yearly infestations of locusts in the 1930s. Both Ugogo and Uzigua have a long history of hunger, extremely unpredictable rainfall, the ability to export grain in good years, and an inability or reluctance to grow crops that can withstand drought, such as manioc. While Ugogo was endangered by tsetse and purposefully cut off from territory matters by a conservative provincial commissioner, Uzigua had also lost its livestock reserve to the disease. However, territorial hunger returned to Tanganyika in 1943. It started in Ugogo as normal and was mostly caused by drought; nevertheless, drought generates hunger when reserves are low, recuperative abilities are limited, outside assistance is difficult to obtain, and transportation and communications are broken. In each of these ways, the hunger was made more widespread, severe, and extended by the conflict. The government pushed the growing of drought prone maize rather than drought resistant millet and encouraged the export of food and animals for military use. The Gogo endured more hardship in 1946. "Morale is high and it is felt that now that the war is over, the period of famine is over until the next war," their district officer stated the following year.
Әлеуметтік құрылым
Вагого тайпалары көп орын ауысып, ескі топтармен байланыстарын үзіп, жаңа байланыстар мен туыстар, жаңа тайпа атауларын, сақтану керек нәрселерді, жақындықтар мен жаңа рәсімдік функцияларды қабылдады. Қысқасы, Гого халқы бұрынғыдан мүлдем өзгеше болды. Еуропалық жазушылардың алғашқылары Вагогоның саяси басшыларын, жағалаудағы дәстүр бойынша оларды «сұлтан» деп атап, азық-түлік пен судың тапшылығына байланысты өте табысты салықтарды (hongo) жинауларын баса көрсетті. Бірақ, шын мәнінде, бүкіл елге ықпал еткен – рәсімдерді басқарғандар еді. Олар жаңбыр мен құнарлылықты бақылап, табиғи апаттар мен қауіп-қатерлерден сақтайтын ем-дәрмендер жасады және кейбір ресурстардың шамадан тыс пайдаланылуына жол бермеді. Олар өз «жерлерін» тастамауға, мал өсіруге, сүндеттеу және ересектерге өткізу рәсімдерін шешуге, барлық іс-әрекеттерге үстімізден қорғаныс беруге және кісі өлтіру, колдовство айыптаулары мен қасақана дене жарақаттары кезінде төрелік етуге міндетті болды. Вагого көршілікке ерекше мән берді. Қонақтардың қажеттіліктері қанағаттандырылғаннан кейін, үйдің жас жігіттері оларды қауіпсіз жолға шығарып салу үшін көп шақырым ертіп жүретін. Үй шаруашылығы тобы Гого қоғамының негізгі бірлігі болды, сондықтан ерекше жағдайда қайтыс болғандар (шарпыған нұр немесе жұқпалы аурудан өлгендер) бұталарға немесе баобаб ағашының түбіне тасталатын, себебі мұндай адамның үйі болмағандықтан, ол колдовшылармен немесе әйелдермен байланысқан «жаман рухқа» айналуы мүмкін еді.
Wagogo clans moved around a good deal, dropping ties to older groupings, adopting new links and family, new clan names, things to avoid, affiliations, and new ritual functions. The Gogo, in short, became different from what they were before. While early European writers emphasised the political chiefs of the Wagogo, calling them 'Sultans' as was customary on the coast, and stressed their collection of the very profitable taxes (hongo), on scarce food and water, it was really the ritual leaders who influenced the entire country. They controlled rainmaking and fertility, medicines to protect against natural disasters or hazards, and prevented certain resources from being overly used. They were not to leave their "country," they were to be rich in cattle, decided on circumcision and initiation ceremonies, give supernatural protection for all undertakings and be arbitrators in homicide, witchcraft accusations, and serious assault. The Wagogo placed considerable value on neighbourliness. After having his physical needs met, a strange traveller would be accompanied many miles by the young men of a homestead in order to place him safely on his way. The homestead group was so fundamental to Gogo society that people who had died peculiarly, (struck down by lighting or a contagious disease) were thrown into the bush or the trunk of a baobab tree, for such a person had no homestead and could become an "evil spirit" who associated with sorcerers or witches.
Отбасы
Бауырластардың көпшілігі әйел бауырларына көмектесу үшін бар күштерін жұмсады, олар көбінесе әйел бауырларының ауруынан жазылғанша бірге тұрып күтім көрсетеді. Себебі, бауырластардың әйел бауырларына қатысты осындай міндеттерді орындауға моральдық және заңдық жағынан берілген міндеттемелері бар, және олар осы міндеттерді әйел бауырларының күйеулерімен бірлесіп атқарады. Тіпті кейінірек өмірде де, әйелдер мен бауырлар бір-бірін зияраттап тұрады, әйел әйелінің туысқандық тобына толыққанды қабылдалмайды.
Most brothers went to great lengths to assist their sisters, who often lived with their brothers in sickness until they recovered, for brothers have strong moral and legal obligations to fulfil these duties in cooperation with their sisters' husbands. Even later in life, sisters and brothers continue to visit each other, a wife never being fully incorporated into her husband's group.