Кіріспе

1790 жылы Роберт Бернстің өлеңі "Там о'Шантер" – шотланд ақыны Роберт Бернстің 1790 жылы Дамфристе тұрғанда жазған поэмасы. 1791 жылы алғаш рет жарияланған, 228 (немесе 224) жолдан тұратын бұл Бернстің ең ұзын өлеңдерінің бірі және шотланд тілі мен ағылшын тілінің қосындысын қолданады. Өлең Шотландияның Эйр қаласындағы тавернада достарымен жиі мас болатын фермер Тамның (Томасқа берілген шотландша лақап аты) мінез-құлқын және, әсіресе, үйде күтіп отырған әйеліне деген бейжай қатысын суреттейді. Мұндай кешкі ойын-сауықтан кейін, базар күнінен соң, Там Мег атты биесімен үйге қайтып бара жатып, дауыл көтеріле бастайды. Жолда ол жергілікті, ласқанған шіркеудің жарықтанғанын көреді, ішінде әйел сиқыршылар мен еркек сиқыршылар билеп жатыр, ал Шайтан сыбызғы тартып отыр. Ол әлі де мас, биесінде отыр, жарықтың шетінде тұрып, таң-тамаша болып, көптеген қорқынышты заттармен безендірілген орынды көреді – дарға асу үшін қолданылған темірлер мен кісі өлтіруге пайдаланылған пышақтар. Музыка күшейе түседі, сиқыршылар билейді, ал Там әйел сиқыршының біреуін, қысқа көйлекпен, көргенде есінен шығып, «Жарайды, кескіш!» деп айқайлайды ("cutty sark": қысқа көйлек). Сонымен бірге жарық өшеді, музыка мен би тоқтап, көптеген жаратылыстар Тамды қуа жөнеледі, ал олардың басында сиқыршылар. Там Мегті бұрылып қашуға жетелейді және биені Дун өзеніне қарай айдайды, себебі жаратылыстар ағып жатқан судан өте алмайды. Жаратылыстар қуып жетеді және сиқыршылар Там мен Мегті ұстауға айналып келеді, олар Мегтің құйрығын жұлып алады, ол Бриг о'Дунға жеткенде.

Өмірбаян

Өлең 1790 жылы Фрэнсис Гроуздың «Шотландияның ежелгі ескерткіштері» атты еңбегінің екінші томы үшін жазылған. Бұл 1791 жылы наурыз айында «Эдинбург хабаршысы» мен «Эдинбург журналында» алғаш рет жарияланды. Роберт Ридделл Бернсті Гроузеге таныстырды, ал Гилберт Бернстің айтуынша, ақын антиквариаттан Айрширге келген кезде Алоуэй шіркеуінің суретін салуын сұрады; Гроузе Бернс оған осы суретпен бірге басып шығаратын бір нәрсе берген жағдайда келісті. Бернс 1790 жылғы маусымда Гроузеге жазған хатында Алоуэй шіркеуімен байланысты үш әйел-құбыжық туралы әңгіме айтты, олардың екеуі «нақты», ал үшіншісі «бірдей шын болса да, оқиға орнына қатысты бұрынғы екеуі сияқты анық емес». Екінші әңгіме – Там о’Шантер. Бұл Бернстің Гроузеге жазған прозалық эскизі:

Нарыз күні, Айр қаласында, Каррик шаруасы, демек, Алоуэй шіркеуінің қақпасынан өтетін жолы болған, Дун өзенін ескі көпір арқылы кесіп өту үшін, ол аталған ескі қақпадан шамамен екі-үш жүз метр қашықтықта орналасқан, шаруасымен айналысқандықтан Алоуэйге жеткен кезде қараңғы мен таң арасындағы сиқыршы сағаты болды. Шіркеуден шыққан жалыннан қорқыса да, кері қайтудың осы жағдайларда ең үлкен қауіп екенін жақсы білгендіктен, ол ақылымен жолымен жалғастырды. Шіркеу қақпасына жеткенде, ол таң қалды және көңіл көтерді, әлі де жолға қарап тұрған ескі готикалық терезесінің қабырғалары мен аркалары арқылы, қараңғы, күйдірілген қара күзетшісінің айналасында билеп жүрген әйел-құбыжықтардың биін көрді, ол оларды өз сыбызғысының күшімен тірі ұстап тұрды. Шаруа оларды сәл бақылау үшін атын тоқтатып, көптеген таныс және көрші әйелдердің беттерін анық көре алды. Джентльмен қалай киінген, дәстүрде айтылмаған, бірақ әйелдердің барлығы көйлекте болды, ал олардың бірінің көйлегі осы киімнің барлық мақсатына жеткілікті емес еді, сондықтан шаруа одан қатты күліп, «Жарайды, Мэгги, қысқа көйлекпен!» деді және өзін жинап алып, бірден атын жылдамдыққа итерді. Кез келген шайтан күші ағынның ортасынан сізді қуаламайтыны баршаға мәлім. Кедей шаруа үшін өте жақсы болды, Дун өзені жақын болды, өйткені атының жылдамдығына қарамастан, ол жақсы болды, ол көпірдің аркасының ортасына жеткенде және демек, ағыстың ортасына жеткенде, қуалайтын, кекшіл әйел-құбыжықтар оның өкшесіне соншалықты жақын болды, олардың бірі оны ұстап алуға тіпті секірді: бірақ ол кеш қалды, ағыстың оң жағында тек жылқының құйрығы болды, ол бірден оның тозақтық қысқышына жол берді, найзағаймен соққандай, бірақ шаруа оның қолынан шығып кетті. Алайда, күшті жылқының құйрықсыз жағдайы асыл жаратылыстың өмірінің соңғы сағаттарына дейін Каррик шаруаларына, Айр нарықтарында тым көп күтпеу үшін қорқынышты ескерту болды. Осылайша Бернстің ең тұрақты поэзиялық еңбектерінің бірі басталды. Өлең бір күнде жазылды деген әңгімені Джон Гибсон Локхарт, оған Аллан Каннингхем көмектесті. Оның темпінің, қарқынының және дыбысының нәзік нюанстары Бернстің 1791 жылғы 11 сәуірде миссис Данлопқа айтқандай, «мен ешқашан жақсырақ жасай алмайтын соңғы жылтырату» берілгенін көрсетеді. Бернс Там о’Шантер кейіпкерін Дуглас Грэмге (1739-1811) негіздеді, ол Киркосвальд маңындағы Оңтүстік Айрширдегі Мейденс балықшы ауылынан жарты миль (0,8 км) қашықтықта орналасқан Шантер фермасында тұратын досы. Киркосвальдтық аяқ киім жасаушы Джон Дэвидсон Бернске саут Джонни кейіпкерін жасауға шабыт берді. 1785 жылы Дэвидсон өзінің үйін сонда тұрғызды, отбасын және бизнесін орналастырды, ал артында шеберханасы болды. Ол 1806 жылы қайтыс болды. Оның отбасы 1932 жылы үйді Шотландияның Ұлттық қорына тапсырды. Ол сабанмен жабылған шатырлы тұрғын үй сәулетінің сирек мысалы ретінде сақталған және мұражай мен көркемсурет галереясын құрайды.

Мәдени суреттер

Бұл өлеңде бұл есім алғаш рет кездеседі. Там о'Шантер бас киімі осы есіммен аталады. Леди Ада Лавлейс өзінің сүйікті, "өте жабайы және өте қатыгез" айғырына Том О'Шентер деген есім қойды. Джордж Метивие 1855 жылы «Гернези газетінде» Бернстің «Там ау Саббат» поэмасының гернезилік нұсқасын жариялады. Бұл нұсқа 1866 жылы оның «Fantaisies guernesiaises» жинағына енгізілді. 1899 жылы Вермонт штатының Барр қаласы Бернсқа арнап жергілікті граниттен ескерткіш орнатты, онда өлеңнен бір көрініс бейнеленген панель бар. 1915 жылы американдық композитор Джордж Уайтфилд Чадвик поэмадан шабыттанған симфониялық поэмасын аяқтады. 1955 жылы британдық композитор Малкольм Арнольдтың «Овертюра» Op. 51a шығармасы Бернстің өлеңінің құрметіне «Там О'Шантер» деп аталды. 1990 жылдары шотланд суретшісі Александр Гуди Роберт Бернстің өлеңдеріне арналған 54 үлкен форматтағы картинадан тұратын цикл жұмысын жасады, қазір бұл картиналар Бернстің туған жеріне жақын орналасқан Розель үйінің галереясында қойылған. Мерсисайдтың Вирал аймағындағы Бидстон төбесіндегі Там О'Шантер қалалық коттеджі 1837 жылы, ырымшыларды қуып шығаратын арнадан тысқары салынғаннан кейін, өлеңнің атымен аталады. Ол Роберт Бернстің жанкүйерлерін, жергілікті ырымшыларды және Викка тарихшыларын тартады. Лос-Анджелестегі «Там О'Шантер» мейрамханасы Роберт Бернстің өлеңінің құрметіне аталған және 1922 жылы Ван де Камп нан пісірушілер отбасымен құрылған. 2017 жылғы мәліметтер бойынша, бұл Лос-Анджелестегі бір отбасы басқаратын ең көне мейрамхана, ол сол жерде орналасқан. Бұл Уолт Диснейдің сүйікті мейрамханасы еді. Iron Maiden тобының «The Number of the Beast» әні поэмаға негізделген. Айрдағы Тамфест, Там О'Шантерді құрметтейтін фестиваль, Бернстің досы Дуглас Грэмге арналған Ұлыбританиядағы ең ірі фестивальдердің бірі. Фестиваль 2015 жылы музыкант және іс-шараларды ұйымдастырушы Мередит МакКриндл құрды және Айр қаласының орталығында отбасылық бағдарламалармен, сондай-ақ өнер, қолөнер және драма бойынша интерактивті сессиялармен өтеді. Әдетте фестиваль Хэллоуинмен байланысты, өлеңнің атмосферасы мен басты кейіпкерінің тағдыры ескеріледі. Өткен шараларға актриса Карен Данбардың өнер көрсетуі, Айрдағы Гаити театрында BAFTA жүлдесінің иегері Иэн Робертсонның қатысуымен Бернстің пьесасының премьерасы және Айр қаласының орталығына 8000-ге жуық адамды тартқан танымал шеру кірді.