Кіріспе

Халықаралық қатынастар мен соғысқа қатысты теория. Билік ауысу теориясы – халықаралық қатынастардағы билікпен байланысты соғыстың мәні туралы теория. Теорияны алғаш рет 1958 жылы оның авторы А. Ф. К. Органский өзінің «Дүниежүзілік саясат» (1958) атты оқулығында жариялаған. Органскидің пікірінше: Саяси, экономикалық және әскери қабілеттерді таласатын мемлекеттер топтары арасындағы тең бөлу соғыс ықтималдығын арттыруы мүмкін; бейбітшілік, кемтар және артықшылықты мемлекеттер арасындағы ұлттық қабілеттердің теңгерімсіздігі болғанда жақсы сақталады; агрессор қанағаттанбаған күшті елдердің шағын тобынан шығады; және күшті емес, әлсіз күш агрессор болуы мүмкін.

Иерархиялық жүйе

Органскидің иерархиясы бастапқыда бүкіл халықаралық жүйеге ғана қатысты болғанмен, Дуглас Лемке кейіннен иерархиялық модельді кеңейтіп, өңірлік иерархияларды да қамтыды. Ол әр өңірде өзінің үстем, күшті және шағын державалары бар екенін айтты. Осылайша, өңірлік иерархиялар жалқы халықаралық иерархияның ішінде қалыптасады.

Тарихи қолданылуы

Билік ауысу теориясы, гегемонияның ұзақ цикл теориясының алғы күші, соңғы 500 жылдағы соғысқан мемлекеттер арасындағы үрдістерді түсіндіруге бағытталған. Ол жалпы тенденцияны анықтайды: бір ел гегемониялық билікке ие болады, содан кейін оған үлкен держава күш сынап, қарсы тұрады. Бұл соғысқа алып келеді, бұрынғы тарихта мұндай соғыстар екі держава арасындағы биліктің ауысуына себеп болған. Юджин Р. Витткопф 1997 жылғы «Әлемдік саясат: үрдістер мен өзгерістер» кітабында өткен соғыстарды және олардың билік ауысу теориясымен байланысын зерттейді. Ол бұл өзара әрекеттесулерді Джордж Модельскинің теңіз күшінің шоғырлану индексі арқылы түсіндіреді. Майкл Бекли 2023 жылы жазған еңбегінде, билік ауысуы болуы мүмкін емес сияқты көрінсе де, үлкен державалар арасында қақтығыс туындауы мүмкін екенін айтады. Ол дамып келе жатқан елдердің тарихи түрде «бәсекелестерін жете алмайтындарын және үлкен мақсаттарына қол жеткізе алмайтындарын түсінгенде, қатаң шаралар қолданбаса, соғысқа бет кесетінін» көрсетеді. Осы билік динамикасы соңғы 150 жылдағы ең маңызды геосаяси оқиғаларды түсіндіруге көмектеседі, соның ішінде XIX ғасырдың соңындағы АҚШ империализмінің күшеюі, Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуы, сондай-ақ 2014 жылы Ресейдің Қырымды аннексиялауы және Украинаның шығысына араласуы.