Цин империясының заң кодексі (1644–1912)

Кіріспе

Ұлы Цин заң кодексі (немесе Ұлы Цин заң кодексі), сондай-ақ Цин кодексі (Цин кодексі) деп аталады, ал Гонконг заңдарында Та Цин Лью Ли (大清律例) деп белгіленген. Бұл кодекс Мин заң кодексі – Ұлы Мин кодексіне негізделген, ол көбінесе өзгеріссіз сақталған. Мин кодексінде бірнеше жүз ғана ереже мен қосалқы ереже болғанмен, Цин кодексі 1644 және 1912 жылдар аралығында жасалған 30-нан астам түзетуде 1907 ережені қамтыды. Осы түзетулердің алғашқыларының бірі 1660 жылы Цин шенеунігі Вэй Чжоудзо және ақсүйек Бахана тарапынан аяқталды. Цин кодексі – Қытай империясының соңғы заң кодексі. Цин династиясының соңына қарай, ол Қытайда шамамен 270 жыл бойы қолданылған жалғыз заң кодексі болды. 1912 жылы императорлық Цин құлағаннан кейін де Цин кодексінде бекітілген конфуцийлік әлеуметтік бақылау философиясы Қытай Республикасының кейінгі неміс заңнамасына негізделген құқықтық жүйесіне, содан кейін Қытай Халық Республикасының кеңестік жүйесіне ықпал етті. Цин кодексінің бір бөлігі 1971 жылға дейін Британдық Гонконгта да қолданылды. Кодекс күрделі құқықтық мәдениеттің нәтижесі болып табылады және Цин заң жүйесінде орталық орынды иеленді. Ол кем дегенде мың жыл бойы бар болған Императорлық қытай бюрократиясының жоғары деңгейіндегі белсенді құқықтық дәстүрді көрсететін, Тан заң кодексімен үлкен сабақтастық көрсетеді.

Құрылымы

Ұлы Цин кодексі 436 баптан тұрады, ол жеті бөлімге бөлінген, олар өз кезегінде тарауларға бөлінеді. Бірінші бөлім (Атаулар мен жалпы ережелер) – Германияның Bürgerliches Gesetzbuch-ке ұқсас жалпы бөлім, онда Кодекстің қалған бөлігіне қолданылатын жалпы құқықтық ережелер, қағидалар мен ұғымдар қамтылған. Қалған алты бөлім үкіметтің Алты министрлігінің атымен аталады, және әр бөлімде тиісінше әр министрлікке қатысты заңдар бар. Бірінші бөлім (Атаулар мен жалпы ережелер), 1–46 баптар – Бес жаза туралы заңдарды (1-бап) және Он үлкен қылмыс туралы заңдарды (2-бап) қамтиды. Екінші бөлім (Кадрлық кеңеске қатысты заңдар), 47–74 баптар – Кеңселер жүйесі (1-тарау) және Мемлекеттік басқаруды жүзеге асырудың ресми ережелері (2-тарау) туралы заңдарды қамтиды. Үшінші бөлім (Салық кеңесіне қатысты заңдар), 75–156 баптар – Неке (3–4 тарау; 101–107 баптар) және Салықтар (7-тарау; 141–148 баптар) туралы заңдарды қамтиды. Төртінші бөлім (Ритуалдар кеңесіне қатысты заңдар), 157–182 баптар – Құрбандықтар (1-тарау) және Әдеп-тәртіп ережелері (2-тарау) туралы заңдарды қамтиды. Бесінші бөлім (Соғыс кеңесіне қатысты заңдар), 183–253 баптар – Сарайды күзету (1-тарау; 183–198 баптар) және Әскери істер (2-тарау; 199–219 баптар) туралы заңдарды қамтиды. Алтыншы бөлім (Жазалау кеңесіне қатысты заңдар), 254–423 баптар – Кісі өлтіру (8–10 тарау; 282–301 баптар) туралы заңдарды қамтиды. Жетінші бөлім (Жұмыс жөніндегі кеңеске қатысты заңдар), 424–436 баптар – Құрылыс (1-тарау) және Бөгеттер (2-тарау) туралы заңдарды қамтиды.

Кодекстің сипаты

Қытайдың дәстүрлі құқықтық жүйесі Цинь әулеті тұсында негізгі құрылымын қалыптастырды. Конфуцийлік көзқарас пен заң кодексінің бірігуі Тан кодексінде (624 ж.) аяқталды деп есептелді, ол құрастыру және құрылым жағынан нақтылық пен айқындықтың үлгісі ретінде қарастырылды. Неоконфуциандық идеология Сун, Мин және Цин әулеттері кезеңінде мемлекеттік доктрина болып сақталды. Тан кодексінің конфуцийлік негіздері ғасырлар бойы сақталды, ал кейбір аспектілері күшейтілді. Цин әулеті кезінде қылмыстық әділет өте толық қылмыстық кодекске негізделді. Қытайдың дәстүрлі қылмыстық әділет жүйесінің маңызды элементі – қылмыстық заңның моральдық мақсаты бар деген ұғым: кінәлі адамды өкінуге және қатесін түсінуге жетелеу. Дәстүрлі қытай заң жүйесінде, адам кінәсін мойындамаса, қылмыстық жауапкершілікке тартылмады. Осы себепті, қажетті мойындауды алу үшін жиі азаптау қолданылды. Азаптаудың қолданылуы мен жалған мойындау қаупіне мысал ретінде 1768 жылғы «Қытай сиқыршылығының қорқынышы» оқиғасын келтіруге болады. Бұл факторлар қазіргі қытайлықтардың құқыққа қатысты көзқарасына әлі де әсер етеді. Барлық өлім жазалары астанаға хабарланып, императордың жеке бекітуін қажет етті. Қылмыстық кодекс пен азаматтық кодекс арасында ешқандай айырма болмады, бұл дәстүрлі қытай заңында азаматтық құқық жоқ деген қате пікірге әкелді. Жақында жүргізілген зерттеулер сот судьяларының жұмысының көп бөлігі азаматтық дауларды қараумен байланысты екенін және күрделі азаматтық құқық жүйесінің бар екенін көрсетті. Цин кодексі тек қылмыстық кодекс түрінде болды. Оның ережелерінде тыйымдар мен шектеулер жазылған, оларды бұзу заң үстемдігіне негізделген мемлекет тарапынан түрлі жазаларға әкелді. Бірақ іс жүзінде кодекс пен оның қосымша ережелерінің көп бөлігі азаматтық құқыққа жататын мәселелерді қарастырды. Халық жергілікті судьяларға жиі (істердің шамамен үштен бірі) Цин кодексінде «ұсақ мәселелер» деп сипатталған азаматтық даулар бойынша шағымдануға немесе сотқа беруге мәжбүрледі. Сонымен қатар, судьялар іс жүзінде кодекстің қолданылуын жиі реттеді, шешімдерінде жергілікті әдет-ғұрыптарды ескерді. Шағымдар көбінесе сот отырысына дейін тараптар арасында келісіммен шешілді, кейде соттың қаулысының ықтималдығына байланысты.

A traditional Chinese legal system was largely in place during the Qin dynasty. Amalgamation of a Confucian worldview and a legal code was considered complete by the Tang Code (624 CE), which was regarded as a model of precision and clarity in terms of drafting and structure. Neo Confucianism continued to be the state orthodoxy under the Song, Ming, and Qing dynasties. The Confucian foundations of the Tang Code were retained throughout the centuries, with some aspects strengthened. During the Qing dynasty, criminal justice was based on a highly detailed criminal code. One element of the traditional Chinese criminal justice system is the notion that criminal law has a moral purpose: to get the convicted to repent and see the error of his ways. In the traditional Chinese legal system, a person could not be convicted of a crime unless confessed. This often led to using torture, to extract the necessary confession. An example of the use of torture and the risk of false confession was seen in The Chinese Sorcery Scare of 1768. These elements still influence modern Chinese views toward law. All death sentences were reported to the capital and required the personal approval of the emperor. There was no civil code separate from the criminal code, which led to the now discredited belief that traditional Chinese law had no civil law. More recent studies have demonstrated that most of the magistrates' legal work was in civil disputes and that there was an elaborate system of civil law which used the Qing Code to establish torts. The Qing Code was in the form of exclusively a criminal code. Its statutes throughout stated prohibitions and restrictions, violations of which were subject to a range of punishments by a legalist state. In practice, however, large sections of the code and its sub statutes dealt with matters that would properly be characterized as civil law. The populace made extensive use (perhaps a third of all cases) of the local magistrate courts to bring suits or threaten to sue on a whole range of civil disputes, characterized as "minor matters" in the Qing Code. Moreover, in practice, magistrates frequently tempered the application of the code by taking prevalent local customs into account in their decisions. Filed complaints were often settled among the parties before they received a formal court hearing, sometimes under the influence of probable action by the court.

Цин кодексі мен Батыс

Ұлы Цин заң кодексі – ағылшын тіліне тікелей аударылған алғашқы қытай еңбегі. «Қытайдың негізгі заңдары» деп аталған аударманы 1810 жылы ағылшын саяхатшысы сэр Джордж Стаунтон аяқтады. Бұл Цин кодексінің еуропа тіліне алғаш рет аударылғаны еді. Француз тіліне аудармасы 1812 жылы жарияланды. Цин әулеті мен бірнеше батыс елдері арасындағы бірінші және екінші апиын соғыстары Қытай үкіметін бірнеше тең емес шарттарға қол қоюға мәжбүр етті, олар шетелдік елдердің азаматтарына Қытайда экстерриториялдық құқық берді, соның ішінде Ұлы Цин заң кодексінен босатылуды да қамтыды. Тарихшы Рональд Поның сөзіне сүйенсек, шетелдіктердің қытай заңдарынан босатылуы тең емес шарттардың нәтижесінде қытайдың теңіз шекарасы үстінен бақылауын күрт әлсіретті. Цин әулетінің соңғы кезеңінде Еуропалық үлгілерге негізделген заң кодекстерін құруға күшті күш салынып, бұл Өзін-өзі күшейту қозғалысының бір бөлігі болды. Германияның Франко-прусс соғысындағы жеңісіне және саяси және құқықтық реформалар үшін Жапония империясы үлгі ретінде пайдаланылғандықтан, қабылданған заң кодексі Германияның заң кодексіне өте жақын болды.

Цин кодексі мен оның мұрасының соңы

ХХ ғасырдың басында "Конституциялық қозғалыстың" басталуымен императорлық үкімет түрлі қысымдарға көніп, құқықтық жүйесін жылдам жаңғыртуға мәжбүр болды. Цин кодексі заң күшінде болғанымен, 1908 жылғы Императорлық Конституцияның жобасы және 1911 жылғы Он тоғыз маңызды конституциялық міндеттемелер, сондай-ақ 1910 жылғы Ұлы Цин авторлық құқығы кодексі сияқты арнайы заңдармен үстемеленді және толықтырылды. 1912 жылы Цин әулетінің құлауы олардың Қытайдағы 268 жылдық императорлық билігіне, сондай-ақ 2000 жылдық қытай императорлық тарихына нүкте қойды. Цин сарайы Қытай Республикасы үкіметімен алмастырылды. Цин кодексінің және Циннің басқа да заңдарының кейбір бөлімдері Қытай Республикасының Бейяң үкіметі тарапынан "уақытша қолдану" үшін қабылданғанымен, Цин мемлекетінің таратылуына байланысты Цин кодексінің заңдық күші жойылды.

Қытай Республикасы

Жаңа құрылған Қытай Республикасы Цин дәуіріндегі неміс негізіндегі заң кодекстерін қабылдады, бірақ олар бірден қолданысқа енгізілмеді. 1912 жылы Цин әулетінің құлауынан кейін Қытай бәсекелес әскери лидерлердің билігіне көшті және Цин кодексін алмастыратын заң кодексін қалыптастыра алатын күшті үкімет болмады. Соңында, 1927 жылы Чан Кайшының Гоминьдан үкіметі Батыс үлгісіндегі құқықтық және қылмыстық жүйелерді дамытуға тырысты. Алайда, Гоминьдан кодекстерінің азабы бөлігі бүкіл елде іске асырылды. Үкімет басшылары Батысқа еліктеген кодификацияланған заң жүйесін құруға ұмтылса да, дәстүрлі қытайлық тәсілде жеке заңгерлік емес, ұжымдық әлеуметтік санкцияларға басымдық беруі конституциялық және құқықтық дамуға кедергі келтірді. Жаңа ережелердің мәні халыққа жетпеді және күтілген тұрақтылықты қамтамасыз етпеді. Заң алдында барлық адам тең болуы тиіс еді, бірақ бұл қағида сөзден гөрі іс жүзінде көрініс таппады. Бүгінгі күні Тайваньдағы Қытай Республикасының заңдары Гоминьдан әкелген неміс негізіндегі құқықтық жүйеге негізделген. Цин кодексінің ықпалы өте егжей-тегжейлі қылмыстық кодекс түрінде көрінеді, онда көптеген қылмыстар өлім жазасына кесіледі. Мысалы, пираттықтан басқа, "денеге ауыр зиян келтіретін пираттық" (Қытай Республикасының Қылмыстық кодексінің 333-бабының 3-тармағы бойынша өлім жазасы немесе өмір бойына бас бостандығынан айыру), сондай-ақ "өлімге әкеп соқтыратын пираттық" және "өрт қою, зорлау, ұрлау немесе кісі өлтірумен жасалған пираттық" (екеуі де Қылмыстық кодекстің 333-бабының 3-тармағы және 334-бабы бойынша міндетті түрде өлім жазасын көздейді) бар. Осы өткен дәуірден қалған мұраның бірі – "туған туысты өлтіру" (мысалы, әкесін немесе анасын өлтіру) қылмысы, ол Қылмыстық кодекстің 272-бабының 1-тармағы бойынша өмір бойына бас бостандығынан айыруға немесе өлім жазасына кесіледі. Бұл ереже 18 жасқа толмағандарға да қатысты, 2006 жылдың 1 шілдесінде Қылмыстық кодекстің 63-бабының 2-тармағы жойылғанға дейін, онда 272-бабының 1-тармағы бойынша қылмыс жасаған кәмелетке толмағандарға өмір бойына бас бостандығынан айыру немесе өлім жазасы қарастырылған еді.

The newly founded Republic of China adopted the existing German based legal codes from the Qing era, but these codes were not immediately put into practice. Following the overthrow of the Qing dynasty in 1912, China came under the control of rival warlords and had no government strong enough to establish a legal code to replace the Qing Code. Finally, in 1927, Chiang Kai shek's Kuomintang government attempted to develop Western style legal and penal systems. Few of the Kuomintang codes, however, were implemented nationwide. Although government leaders strove for a Western inspired codified law system, the traditional Chinese preference for collective social sanctions over impersonal legalism hindered constitutional and legal development. The spirit of the new rules never penetrated to the grass roots level or provided hoped for stability. Ideally, individuals were to be equal before the law, but this premise proved more rhetorical than substantive. Law in the Republic of China on Taiwan today is based on the German based legal system brought by the Kuomintang. The influence of the Qing Code manifests itself in the form of an exceptionally detailed penal code, with many offenses punishable by death. For example, in addition to the offense of piracy, there are also "piracy causing grievous bodily harm" (punishable by death or life imprisonment under Section 3 of Article 333 of the Criminal Code of the Republic of China (中華民國刑法)), as well as "piracy causing death" and "piracy with arson, rape, kidnapping or murder" (both entail mandatory death penalty under Section 3 of Article 333 and Article 334 of the Criminal Code). One legacy from that bygone era is the offense of "murder of a family member" (e. g. patricide and matricide), which entails life imprisonment or death under Section 1 of Article 272 of the Criminal Code. This applied even to minors under 18 years old, until the abolition of Section 2 of Article 63 of the Criminal Code—which allowed for life imprisonment or the death penalty against minors committing crimes under Section 1 of Article 272—on July 1, 2006.

Қытай Халық Республикасы

Қытай Халық Республикасының құқықтық жүйесі социалистік заңға негізделгенімен, оның ішінде Цин кодексінің кейбір ерекшеліктері де бар, ең бастысы – қылмыскерлерді өкінішке келтіру үшін жазалау қағидасы. Бұл 1927 жылдан (Аграрлық революциялық соғыстың басталуынан) 1988 жылға дейін айыпталған қылмыскерлерді жұрт алдында көрсету түрінде жүзеге асты, содан кейін «Жоғары Халық Соты, Жоғарғы Халық Прокуратурасы және Қоғамдық қауіпсіздік министрлігінің сотталған және сотталмаған қылмыскерлерді көшеде көрсетуді тоқтату туралы» декларациясы жарияланды.

Гонконг

Гонконгта 1841 жылы британдық билік орнағаннан кейін, Ұлы Цин заң кодексі жергілікті қытай халқы үшін күшінде болды. XIX ғасырдың соңына дейін қытайлық қылмыскерлер бас кесу арқылы өлім жазасына кесілген, ал британдықтар асылып өлтірілген. ХХ ғасырдың басында және Қытайдағы Цин әулетінің құлдырауынан кейін де Гонконгтағы қытай еркектері Цин кодексі бойынша көп әйел алуды жалғастыра берді – бұл жағдай 1970 жылғы Неке реформасы туралы жарлықтың (Cap. 178) 1971 жылғы 7 қазанда күшіне енуімен аяқталды. Осыған дейін Ұлы Цин заң кодексі 327 жыл бойы (1644 жылдан 1971 жылға дейін) қандай да бір нысанда қолданылып келді. Неке реформасы туралы жарлыққа (тарау 178) дейін үйленген әлі тірі отыратын әйелдердің құқықтары (мұрагерлік және олардың ұлдары мен қыздарының мұрагерлік құқықтары) Гонконгтың заң жүйесінде құрметтеледі (1997 жылғы өткізілгеннен кейін де), сондықтан Ұлы Цин заң кодексі 1971 жылға дейінгі оқиғаларға қатысты сот істерін қарау кезінде дәлел ретінде қабылдануы мүмкін.