Кіріспе

2003 жылы шыққан Азари Нафисидің кітабы "Тегеранда Лолитаны оқу: Кітаптар арқылы естеліктер" – ирандық автор және профессор Азари Нафисидің кітабы. 2003 жылы жарық көрген бұл кітап "Нью-Йорк Таймс" газетінің бестселлер тізімінде 100 аптадан астам уақыт болды және 32 тілге аударылды.

Сюжет

Кітап автордың 1978-1981 жылдардағы революция кезінде Иранға оралуы және 1997 жылы кеткенге дейін Иран Ислам Республикасы үкіметінің билігінде өмір сүрген тәжірибесі туралы естеліктерден тұрады. Онда 1979 жылдан кейін Тегеран университетінде оқытушы болып жұмыс істеуі, хиджап кию қағидасын қабылдаудан бас тартуы және одан кейін университеттен қуылғандығы, Иран-Ирак соғысы кезеңіндегі өмірі, 1981 жылы Алламех Табатебаи университетіндегі оқытушылық қызметіне қайта оралуы, 1987 жылы қызметтен кеткені, 1995-97 жылдардағы кітап клубының құрылуы және эмиграцияға көшу туралы шешімі баяндалады. Оқиғалар жеті студент қызынан құралған кітап клубы мүшелерінің тарихтарымен байланыстырылған. Олар Нафисидің үйінде апта сайын жиналып, Батыс әдебиетінің, соның ішінде «Лолита» сияқты көңілге күдік тудыратын туындыларын талқылайды, ал оқылған кітаптар арқылы мәтіндерді түсіндіреді.

Құрылымы

Кітап төрт бөлімнен тұрады: «Лолита», «Гэтсби», «Джеймс» және «Остин». «Лолита» – Нафисидің Әлламе Табатебей университетінен кетіп, Махшид, Ясси, Митра, Насрин, Азин, Саназ және Манна студенттермен жеке әдебиет сабағын бастауы. Олар «Лолита» туралы ғана емес, «Мың бір түн» және «Бас кесуге шақыру» туралы да әңгімелейді. Басты тақырыптар – қысым, түрме күзетшілерінің революциялық гвардия ретінде өз билігін орнатуға тырысуы, мысалы, дұрыс өтпеген демалыс немесе қашқан сотталған адам сияқты жағдайлар арқылы. «Гэтсби» «Лолитадан» он бір жыл бұрын, Иран революциясының басталу кезінде өрбуімен байланысты. Оқырман ирандықтардың, соның ішінде автордың армандарының үкіметтің жаңа ережелер енгізуінен кейін қалай құлағанын біледі. Нафисидің шәкірті, мырза Ньязи, романды сотқа беріп, оның неке адалдығын бұзуға ынталандыратынын айтады. Бұл – Нафисидің өмірбаянының алғашқы бөлігі. Осы бөлімде «Ұлы Гэтсби» және Майк Голдтың шығармалары талқыланады. Оқырман Насринмен танысады. Нафиси «Гэтсби» бөлімі американдық арман, ирандық революциялық арман және оның оған қалай бұзылғаны туралы екенін, «Джеймс» бөлімі белгісіздік және тоталитарлық сананың белгісіздікті жек көруі туралы, ал «Остин» бөлімі әйелдің таңдауы туралы, романның басты кейіпкері ата-анасы мен қоғамның билігіне бас иіп, өз таңдауы үшін кедейлікке ұшырауға дайын екенін айтады. «Джеймс» «Гэтсбиден» кейін, Иран-Ирак соғысы басталғанда және Нафиси бірнеше профессормен бірге Тегеран университетінен қуылғанда орын алады. Ол хиджап кию міндетті болғанын және үкіметтің либералды профессорларды бақылауға тырысқанын айтады. Нафиси өзі «сыйқыры» деп атаған бір адаммен танысады, ол революция кезінде қоғамдық өмірден зейнеткерлікке шыққан әдеби академик сияқты көрінеді. «Дейзи Миллер» және «Вашингтон сквері» – негізгі мәтіндер. Насрин бірнеше жыл түрмеде отырғаннан кейін қайтадан пайда болады. «Остин» «Лолитадан» кейін келеді, Нафиси Ираннан кетуді жоспарлап, қыздар неке, ерлер және сексті талқылайды. Тарихи аянысты есептемегенде, жалғыз нақты ойға оралу – қыздар мен Нафисидің «Жейн ханымға хат» қоғамын құру туралы оймен ойнауы. Азин зорлық-зомбылық көрсететін күйеуімен күрессе, Насрин Англияға кетуді жоспарласа, Нафисидің «сыйқыры» оған барлық проблемаларын Ислам Республикасына жүктемеу керектігін еске салады. «Мақтаныш пен әділдік» басты тақырып болғанымен, соқырлық және жанашырлық тақырыбын күшейту үшін де қолданылады. Кітаптың бойында Нафиси әдебиеттегі батыр мен зұлымның кім екендігі туралы мәселені қарастырады. Кітаптың әр бөлімі батырлық және зұлымдық ұғымдарын зерттейді, «Бас кесуге шақыру» немесе «Ұлы Гэтсби» сияқты кітаптардағы кейіпкерлерді байланыстырады. Оның батырлық және зұлымдық туралы анықтамасының негізі – «басқалардың проблемаларына немқұрайлы» кейіпкерлер арасындағы байланыс, мысалы, «Лолитадағы» Хамберт Хамберт және жанашырлық таныта алатын кейіпкерлер. Бұл тақырып қанаушылық және соқырлық тақырыбымен тығыз байланысты.

Атау

Атауы Владимир Набоковтың "Лолита" романына сілтеме жасайды. Бұл романда орта жастағы ер адам 12 жасар қызбен жыныстық қатынаста болады. Автор "Лолита" кітабын Иран Ислам Республикасындағы өмірдің метафорасы ретінде қолданады. Кітапта метафораның аллегориялық емес екендігі айтылса да (35-бет), Нафиси "жәбірленуші мен түрме бастығы" арасында параллельділік орнатуды қалайды (37-бет). Автордың айтуынша, "Лолита" романындағы басты кейіпкер сияқты, Ирандағы жаңадан құрылған ислам үкіметі өз "ұянын біздің шынайы өмірімізге таңдайды, бізді оның қиялындағы туындыға айналдырады". Екі жағдайда да кейіпкер "басқа адамның өмірін қирату қылмысын" жасайды. Кітапта Иран революциясы кезінде және одан кейін Иран мен Ирак арасындағы соғысқа қатысты және жалпы Иран халқына қатысты мәселелер талқыланады. Мысалы, Нафисидің оқушылары Иран мен Ирак соғысында қызмет етіп, қаза тапқан ирандық сарбаздарды мазақтайды. Ол былай деп жазады: "Оқушылар өлген оқушыны мазақтап, күлді. Олар оның өліміне көкте жасалған неке деп әзілдеді. Ол және оның серіктері олардың жалғыз сүйіктілері Құдай емес пе еді?" Нафиси өзінің бостандығы қалай шектелгені және 1981 жылы Тегеран университетінен неге кетуге мәжбүр болғаны туралы былай дейді: "Мен оған сыныпта перде кигісі келмейтінін айттым. "Мен сыртқа шыққанда орамал кимедім бе?" деп сұрады. Мен оны дүкенде және көшеде жүргенде киген жоқпын ба? Университет азық-түлік дүкені емес екенін адамдарға үнемі естеріне салып отыратын сияқтымын". Кейіннен келісімге келіп, пардасын қабылдады, Нафиси академиялық өмірге оралды және 1995 жылға дейін Иран университеттерінде өз мансабын жалғастырды. Нафисидің сөздері бойынша: "Менің үнемі орамалмен мазалануым маған кимоноға ұқсас, кең және ұзын жеңдері бар өте кең қара көйлек сатып алуға мәжбүр етті. Мен қолдарымды жеңге тығып, қолым жоқ сияқты болып жүрдім". 1979 жылы 7 наурызда аятолла Хомейни Иран әйелдерінің исламдық киім үлгісін ұстануын бұйырды. Нафисидің пікірінше, бас киім революциядан кейінгі қысымның нышаны болды. Хомейнидің жерлеу рәсімі туралы сөз қозғаған ол: "Халық алдында шапанды кимеген күн оның өлімінің және революциясының ақыры болатын күн болады" деп жазады. Аятүла Хомейни 1979 жылы 30-31 наурыздағы референдумнан кейін жаңа режимді құрды, онда Иран халқының 98% -дан астамы республика құру үшін дауыс берді. Осы революциядан бұрын, Иран әйелдері шамамен 60 жыл бойы парда киюге міндетті емес еді; керісінше, бас киім киген әйелдерге көпшілік университеттерден тыйым салынды және мемлекеттік қызметкер ретінде жұмыс істей алмады. Нафиси Иран үкіметін сынға алса да, өзін-өзі сынға алуға шақырады. 2004 жылғы Ұлттық кітап фестивалінде сөйлеген сөзінде ол "барлық кінә ислам режиміне немесе ислам фундаменталистеріне жүктеу қате. Бұл жағдайды тудыру үшін қандай қателік жасағаныңызды анықтау маңызды". "Нью-Йорк таймс" газетіне Нафиси "Менің елдегі адамдар кітаптың сәтті шығуына сионисттік заговор мен АҚШ империализмі себеп болды деп айтты, ал басқалары мені жау алдында кір жуу үшін сынға алды" деп мәлімдеді.

Туынды шығармалар

2011 жылдың ақпан айында Мэриленд университетінің музыка мектебінде Назарин Нафисидің "Тегеранда Лолитаны оқу" романы негізінде жазылған операның тұңғыш қойылымы өтті. Музыкасын докторлық студент Элизабет Мель Грин, ал либреттосын иран-американдық ақын Митра Мотлах бірлесіп жазды. Азари Нафиси жобаның дамуына белсенді қатысып, премьерадан кейін көрермендермен сұрақ-жауап сессиясында өнер көрсетті.

Сын

Нафисидің революция кезіндегі және одан кейінгі жылдардағы өмірі туралы естеліктері түрлі көзқарастағы көптеген пікір тудырды – либертариандық Reason журналынан бастап, консервативті American Enterprise және либералды Nation журналына дейін. Көптеген сыншылар Нафисидің қанаушы үкімет нормаларына қарсы тұруын жоғары бағалады. Ал басқалары қазіргі Ирандағы әйелдердің жағдайы мен қиындықтарына назар аударды. Неоконсервативті Commentary журналында бірнеше жағымсыз пікірлер жарияланды. Оқырмандар арасындағы оң пікірлер көбінесе кітаптағы көрнекті әдебиеттің бейнеленуін қамтиды. Мысалы, Маргарет Атвуд Amnesty журналындағы рецензиясында кітапты «ұлысқан» деп сипаттаса, Christian Science Monitor журналынан Хизер Хьюетт кітаптың «әдебиетті құштарлықпен қорғауын» атап өтті, бұл «кітапты жақсы көретін немесе кітаптың маңыздылығын еске түсіруді қажет ететін кез келген адамға әсер етеді». Көптеген пікірлер мен рецензиялар әдебиеттің тирандық пен қанаушылықтан паналау құралы ретіндегі маңыздылығын, сондай-ақ жеке адамның дауысына сенімділік сыйлайтынын атап көрсетеді. Олардың сөзіне қарағанда, кітаптың екі түрлі әсері бар. Біріншіден, ол қиын жағдайдағы оқырмандарға демеу болады. Екіншіден, кітап әдебиеттің оқырмандардың жағдайы мен орналасқан жерінің ерекшеліктеріне қарай қалай сөйлейтінін көрсетеді. Мэриленд университетінің парсы зерттеулері орталығының директоры және «Иранға терезелер» жобасының авторы Фатеме Кешаварз, Нафисидің кітабындағы жүйелі шығыстанушылыққа қарсылық ретінде Иран мәдениеті туралы талдауын «Жасмин мен жұлдыздар: Тегеранда Лолитадан гөрі көп оқу» деп атады. Нафисидің ең белсенді және кешірімсіз сыншыларының бірі – Колумбия университетінің профессоры Хамид Дабаши, басқа сыншылармен бірге Нафисидің неоконсервативті көзқарастарды білдіргенін мәлімдеді. Олар оның кітабының АҚШ-тың Иранға қатысты саясатына және жалпы алғанда, президент Буштың сыртқы саясатының мақсаттарына әсер еткенін айтты. 2006 жылғы 1 маусымда египеттік Al Ahram журналында жарияланған «Жергілікті хабар берушілер және американдық империяның құрылуы» атты сын мақаласында Дабаши: «Ағылшын әдебиетінің кофейнялық нұсқасын американдық империяның идеологиялық негізі ретінде қайта өңдеу арқылы Тегеранда Лолитаны оқу ағылшынның ең зиянды отаршылдық жобаларын еске салады. Мысалы, 1835 жылы Томас Маколей сияқты отаршылдық шенеунік: «Біз басқаратын миллиондаған адамдар арасында бізбен аудармашы бола алатын сыныпты қалыптастыру үшін бар күшімізді салуымыз керек, олардың қаны мен түсі үнді болса да, дәмі, пікірлері, сөздері мен ақылы ағылшынша болуы тиіс». Азар Нафиси – дәл сол жобаның американдық нұсқасына қызмет ету үшін өзінің қызметін жетілдіріп жатқан жергілікті хабаршы және отаршылдық агенттің бейнесі». Z Magazine журналына берген сұхбатында Дабаши Нафисиді Абу-Грейбте ирактық тұтқындарды зорлағандығы үшін айыпталған бұрынғы американдық сарбаз Линди Инглендпен салыстырды.

"Дабаши" журналына жауаптар

Нафиси Дабашидің сын-пікірлеріне жауап ретінде, ол Дабаши айтқандай неоконсерватор емес екенін, Ирак соғысына қарсы болғанын және саясаттан гөрі әдебиетке көбірек қызығушылық танытатынын мәлімдеді. Сұхбатында Нафиси Иранға шабуыл жасауды ешқашан қолдамағанын, ал демократия, келген жағдайда, иран халқынан (АҚШ-тың әскери немесе саяси араласуынан емес) тууы керек екенін айтты. Ол "маңызды дебатқа" қатысуға дайын екенін, бірақ "таластың шиеленісуі мен уақытымды ысырап етуге тұрған жоқ" деп қосты. Дабашиге тікелей жауап бермегенін түсіндіре келгенде, "Өзіңді төмендеткіңің және есімдерді атауды бастағың келмейді" деді. Бостон колледжінің Таяу Шығыс зерттеу бағдарламасының ортақ директоры Әли Бануазизи Дабашидің мақаласы "шамадан тыс" болғанын және ол "көрсеткен назарға лайық емес" екенін айтты. The New Republic жазушысы Марти Перец те Дабашидің шабуылдарына қарсы Нафисиді қорғап, риторикалық сұрақ қойды: "[Колумбия университетінің президенті] Ли Боллинджер қандай факультеттің алдында жауап береді?". Бостон Глобус газетінің тілшісі Кристофер Ши Дабаши кітапты "бірнеше мың сөзбен қиратқанын" айтты, бірақ оның басты ойы нақты мәтінге емес, кітаптағы Иранның қара-ақ бейнеленгеніне қатысты екенін атап өтті. Slate.com сайтында жарияланған мақаласында Гидеон Льюис Краус Дабашидің мақаласын "соғысқа қарсы жалпылама көзқарастардың, стратегиялық қателіктердің және балалық жалақорлықтың үйлесімсіз жиынтығы" деп сипаттады. Роберт Фулфорд National Post газетінде Дабашиді қатаң сынап, "Дабашидің ой-санасы Иосиф Сталинден Эдвард Саидқа дейін ауытқуда. Сталиншіл сияқты, ол мәдениетті саясатқа айналдыруға тырысады, бұл тоталитаризмге қарай жасалған алғашқы қадам. Кейінгі Эдвард Саид сияқты, ол ұнатпаған әрбір ойды империализмнің көрінісі деп жариялайды, Батыстың Үшінші әлемнің әлсіз (жанға сыймас бай болса да) елдеріне үстемдік ету ниетін білдіреді. Саидтың көзқарастарын ұстана отырып, Дабаши ауыр сөздерді қолданады".