Кіріспе

Кризисті психикалық тұрғыдан жеңу қабілеті. Психологиялық төзімділік – бұл дағдарысқа психикалық және эмоционалдық тұрғыдан төтеп беру немесе дағдарысқа дейінгі жағдайға жылдам оралу қабілеті. Бұл термин 1970 және 1980 жылдары психолог Эмми Вернердің төмен әлеуметтік-экономикалық жағдайдағы Гавайи балаларының соғысын қырық жыл бойы зерттеуі кезінде танымал болды. Адамның төзімділік деңгейіне көптеген факторлар әсер етеді. Ішкі факторларға өзіне деген сенім, өзін-өзі бақылау және өмірге позитивті көзқарас сияқты жеке қасиеттер жатады. Сыртқы факторларға отбасы, достар және қоғаммен қарым-қатынастарды қоса алғандағы әлеуметтік қолдау жүйелері, сондай-ақ ресурстар мен мүмкіндіктерге қол жеткізу кіреді. Адамдар психологиялық араласулар мен басқа да стратегияларды пайдаланып, өздерінің төзімділігін арттырып, қиындықтармен тиімдірек күресе алады. Мұндайларға когнитивтік-мінездік техникалар, саналылық тәжірибелері, психосоциалдық факторларды дамыту, позитивті эмоцияларды нығайту және өзіне қайырлылық таныту жатады.

Шолу

Теріске төтеп беру қабілеті бар адам "ақыл-ой процестері мен мінез-құлықтарын пайдаланып, жеке құндылықтарын арттырып, стрестің мүмкін болатын жағымсыз әсерлерінен өзін қорғайды". Психологиялық төзімділік – адамның психологиялық ерекшеліктері мен тәжірибесінің бейімделуі, бұл оған дағдарыс немесе хаос кезінде ұзақ мерзімді жағымсыз салдарларсыз денсаулықты психикалық күйде қалуға немесе қайта оралуға мүмкіндік береді. Төзімділіктің әртүрлі жолмен түсіндірілуіне байланысты осы психологиялық құрылымды өлшеу және тексеру қиын. Психологиялық парадигмалардың көпшілігі (биомедициналық, когнитивтік-мінездік, әлеуметтік-мәдени және т.б.) төзімділіктің қандай болатыны, қайдан пайда болатыны және қалай дамытылатыны туралы өз көзқарасына ие. Психологиялық төзімділіктің көптеген анықтамалары бар, олардың көпшілігі екі негізгі ұғымға: қиындықтар мен оң бейімделуге негізделген. Оң эмоциялар, әлеуметтік қолдау және шыдамдылық адамның төзімділігін арттыруға ықпал етеді. Психологиялық тұрғыдан берік адам жағымсыз өмірлік жағдайлармен байланысты болатын жағымсыз психикалық жағдайларға төтеп бере алады. Бұл жарақатты оқиға немесе жеке жоғалту алдындағы психикалық жағдайға оралумен байланысты психологиялық қалпына келуден өзгеше. Психологиялық төзімділік туралы зерттеулер оның психикалық денсаулықты және әл-ауқатты жақсартуда маңызды рөл атқаратынын көрсетті. Төзімді адамдар өмірдің қиындықтарын жеңуге, оң эмоцияларды сақтауға және кері соққылардан қалпына келуге жақсы дайын. Олар жоғары деңгейдегі өзіне-сенімділік, оптимизм және мәселелерді шешу дағдыларын көрсетеді, бұл олардың қиын жағдайларға бейімделу және өркендеу қабілетіне үлес қосады. Адам "күнделікті стресске ұшырағанда, ішкі және сыртқы тепе-теңдігі бұзылады, бұл оған қиындықтармен қатар мүмкіндіктер де ұсынады". Күнделікті өмірдегі стресс факторларының оң әсері төзімділікті арттыруға мүмкіндік береді. Кейбір психологтар стресске төзімділіктің өзі стрестен емес, адамның стреске деген қабылдауы мен өзін-өзі бақылау деңгейінен туындайды деп санайды. Стресс адамдарға төзімділікті дамытуға мүмкіндік береді. Әр адам үшін стрестің дұрыс деңгейі белгісіз. Кейбір адамдар басқаларына қарағанда көбірек стрессті көтере алады. Стресс адамның өмірінде даму және әлеуметтік өзгерістерді қамтитын қиын өмірлік кезеңдерде; қайғы мен жоғалтуды қоса алғанда, өмірдегі жағымсыз оқиғаларда; және кедейлік пен қоғамдық зорлық-зомбылықты қамтитын қоршаған ортаның қысымында сезіледі. Төзімділік – физикалық, психикалық және рухани аспектілердің жағдайларға біріктірілген бейімделуі және өмірдің әртүрлі кезеңдерінде болатын нормативтік даму міндеттерін сақтай алатын өзіндік үйлесімді сезім. Рочестер университетінің балалар институты былай деп түсіндіреді: "Төзімділік туралы зерттеулер ауыр жоғалтуларға қарамастан, өмірді үміт пен күлкімен қарсы алатын адамдарды зерттеуге бағытталған". Төзімділік – тек қатты стрестік жағдайды жеңу ғана емес, сонымен қатар осы жағдайдан "салақтылықпен" шығу. Төзімділік адамға қиындықтардан күштірек және ресурсты адам ретінде қайта оралуға мүмкіндік береді.

Тарих

Алғашқы зерттеу 1973 жылы жарияланды. Зерттеуде эпидемиология – аурудың таралуын зерттеу – қолданылып, қазіргі кездегі төзімділікті анықтауға көмектесетін тәуекелдер мен қорғаушы факторлар анықталды. Бір жылдан кейін сол зерттеушілер тобы төзімділікті дамытуға көмектесетін жүйелерді зерттеу үшін құралдар жасады. Эмми Вернер – төзімділік терминін алғаш қолданған ғалымдардың бірі. Ол Гавайидің Кауаи аймағындағы балаларды зерттеді. Кауаи өте кедей болды және зерттеудегі балалардың көпшілігі алкоголизмнен немесе психикалық аурулардан зардап шеккен ата-аналармен өсті. Көптеген ата-аналар жұмыссыз болды. Вернер атап көрсеткендей, осындай қиын жағдайда өскен балалардың үштен екісі жасөспірім шағындағы жағымсыз мінез-құлықтарды көрсетті, мысалы, созылмалы жұмыссыздық, есірткіге тәуелділік және некеден тыс туған балалар (қыздарда). Дегенмен, осы жастардың үштен бірі жағымсыз мінез-құлықтарды көрсетпеді. Вернер соңғы топты төзімді деп атады. 1989 жылғы зерттеу көрсеткендей, шизофрениямен ауыратын ата-анасы бар балалар, салауатты ата-анасы бар балаларға қарағанда, жеткілікті демеу көңілін алмайды және мұндай жағдайлар балалардың дамуына кері әсер етеді. Екінші жағынан, кейбір науқас ата-аналардың балалары табысты оқып, үлгерімді болды, бұл зерттеушілерді қиын жағдайларға жауап беруді түсінуге бағытталған зерттеулер жасауға итермеледі. Төзімділік туралы зерттеулер басталғаннан бері зерттеушілер адамдардың жағымсыз жағдайларға бейімделуін түсіндіретін қорғаушы факторларды анықтауға тырысады, мысалы, зорлық-зомбылық, өмірдегі ауыр оқиғалар немесе қалалық кедейлік. Зерттеушілер кейбір факторлардың (мысалы, отбасымен байланыс) оң нәтижелерге қалай әсер ететінін анықтауға ұмтылады. Төзімділікке үш темпераменттік жүйе әсер етеді: игілікке ұмтылу жүйесі, қорғаныс жүйесі және назар жүйесі. Төзімділік белгілері невротизм және теріс эмоционалдылық белгілерімен кері байланысты, олар әлемді қауіпті, проблемалы және қиын деп қарауға және өзін әлсіз сезінуге бейімділікті көрсетеді. Төзімділік белгілері ашықтық және оң эмоционалдылық белгілерімен оң байланысты, олар әлеммен сенімділікпен және өзін-өзі басқарумен қарым-қатынас жасауға және оған қарсы тұруға бейімділікті көрсетеді. Төзімділік белгілері – адамдардың жағымсыз деп санайтын оқиғаларға қалай қарап, оларға қалай ден қоятынын көрсететін жеке ерекшеліктер. Төзімділік белгілері әдетте екі жолмен қарастырылады: төзімділік өлшемдері арқылы белгілерді тікелей бағалау және төзімді нәтижелерді түсіндіру үшін қолданылатын ұқсас психологиялық конструкцияларды пайдалану арқылы төзімділікті бағалау. Әдетте, төзімділік белгілерін өлшеу адамдардың жағымсыз оқиғаларға қалай жауап беретінін және олармен қалай күресетінін зерттейді. Төзімділіктің прокси-бағалаулары, кейде буферлік тәсіл деп аталады, төзімділікті тәуекелдің керісі ретінде қарастырады, психологиялық процестердің жағымсыз оқиғалармен қалай байланысатынына және олардың әсерін қалай азайтатынына назар аударады. Мүмкін, табандылық және төзімділікпен байланысты жеке табандылық белгісін, сондай-ақ қиын, ауыр немесе жағымсыз міндеттер арқылы мінез-құлықпен өлшеуге болады.

Оң эмоциялар

Жақсы эмоциялар мен төзімділік арасындағы байланыс жан-жақты зерттелген. Қиындықтарға тап болғанда жағымды эмоцияларын сақтай білетін адамдар ойлау және мәселелерді шешу жағынан икемдірек болады. Жақсы эмоциялар адамдарға стрестік жағдайлардан жазылуға көмектеседі. Оң эмоцияларын сақтайтын адамдар теріс эмоциялардың физиологиялық әсерінен жақсы қорғалады, сондай-ақ бейімделіп күресуге, берік әлеуметтік ресурстар құруға және өзін-өзінің әл-ауқатын арттыруға қабілетті. Көңіл-күйге әсер ететін факторларды саналы түрде бақылау қабілеті жағымды эмоциялық күймен байланысты. Бұл жағымды эмоциялар төзімділіктің жай ғана салдары дегенді білдірмейді, керісінше, стрестік жағдайларда жағымды эмоцияларды сезінудің бейімделу процесінде пайдалы болуы мүмкін. Жағымды эмоцияларды тудыратын стратегияларды – мысалы, пайдалы жақтарын табу, танымдық қайта бағалау, юмор, оптимизм және мақсатқа бағытталған мәселелерді шешуді – қолдана білетін төзімді адамдар осы жағымды эмоциялық ресурстарға қол жеткізу арқылы стреске қарсы тұру қабілетін арттыра алады. Қамқор ересектердің көрсеткен әлеуметтік қолдауы қатысушылардың төзімділігін арттырып, оларға дәстүрлі іс-шараларға қатысуға мүмкіндік берді. Жақсы эмоциялар физиологиялық салдарға ие. Мысалы, юмор иммундық жүйенің жұмысын жақсартады және тыныс алу ауруларына қарсы организмнің бірінші қорғаныс шебі болып табылатын сілекейдегі иммуноглобулин А деңгейін арттырады. Басқа да денсаулыққа пайдалы әсерлеріне жарақаттан жылдам жазылу, қарт адамдардың ауруханаға қайта түсу көрсеткіштерінің төмендеуі және ауруханада жату мерзімінің қысқаруы жатады. Бір зерттеуде психологиялық төзімділігі жоғары егде жастағы адамдардың жамбас сүйегі сынығынан кейін қайтыс болу немесе қалыпты жүру қабілетін жоғалту ықтималдығы төмен екені анықталды. Тағы бір зерттеуде, жағымды эмоцияларды сезінген төзімді адамдар теріс эмоциялық жағдайдан туындаған жүрек-қан тамырларының қызбалауынан тез қалпына келді. Әлеуметтік қолдаудың көптеген әртүрлі анықтамалары бар, бірақ олардың барлығы дерлік өзіңізге ұқсас адамдармен тығыз байланысқа түсу және осы байланыстарды пайдалану деңгейіне қатысты. Әлеуметтік қолдауға бірлік пен сенім, жақын қарым-қатынас және отбасы ішінде де, сыртында да өзара жауапкершілік қажет. Соғыс ардагерлерінің әлеуметтік қолдауы жоғары болған жағдайда посттравматикалық стресс бұзылысына шалдығу ықтималдығы төмендеді.

Когнитивтік мінез-құлық терапиясы

Тездікті арттыруға бағытталған бірнеше өзін-өзі қолдау әдістері әзірленді, олар негізінен когнитивті-мінездік терапия (КМТ) және рационалды-эмоционалдық мінездік терапия (РЭМТ) негізінде құрылған. Мысалы, Penn Resiliency Program (PRP) деп аталатын топтық когнитивті-мінездік араласуы төзімділіктің түрлі аспектілерін дамытады. 17 PRP зерттеуінің мета-талдауы көрсеткендей, бұл араласу уақыт өте келе депрессиялық белгілерді айтарлықтай төмендетеді. КМТ-да төзімділікті нығайту – мінез-құлық пен ойлау үлгілерін саналы түрде өзгерту мәселесі. Бірінші қадам – адамның өзін-өзі бағалауы мен өзіне сенуіне қатысты сенімдерін нығайтатын ішкі монологты өзгерту. Тездікке қол жеткізу үшін, адам "Мен мұны істей алмаймын" және "Мен бұны көтере алмаймын" сияқты теріс ойларды оң пікірлермен алмастыруы керек. Бұл адам қиын жағдайға тап болғанда психологиялық стресті азайтуға көмектеседі. Екінші қадам – қиындықтарға, дағдарыстарға және төтенше жағдайларға дайындық. Кәсіпорындар төтенше жағдайларға жауап беру жоспарларын, бизнес жалғастыру жоспарларын және сақтық жоспарларын жасау арқылы дайындалады. Сол сияқты, жеке адам экономикалық стреске төтеп беру үшін қаржылық резерв құруға, қолдау көрсететін әлеуметтік байланыстарды сақтауға және төтенше жағдайларға жауап беру жоспарларын әзірлеуге болады.

Тілдерді үйрену және қарым-қатынас

Тілдерді үйрену және қарым-қатынас саяхаттаған, шетелде оқыған, халықаралық деңгейде жұмыс істеген немесе өз тілдері сөйленбейтін елдерде босқын ретінде жүрген адамдардың төзімділігін дамытуға көмектеседі. Британдық Кеңестің жүргізген зерттеулері тіл мен босқындардың төзімділігі арасындағы тығыз байланысты анықтады. Сириялық босқындарға тиісті ағылшын тілін оқыту бағдарламаларын және қолдау көрсету тек жеке тұлғалардың ғана емес, сонымен қатар қабылдаушы қоғамның төзімділігін арттырады. Тіл төзімділікті бес жолмен арттырады: Отбасы мен достарынан көбірек оқиға естіген адамдар өмірдің қиындықтарына көбірек бейімделеді, әсіресе шетел тілдерімен қарым-қатынас жасағанда немесе жаңа тіл үйренуге тырысқанда. Бұл "Үлкен ағалар-Үлкен апалар" бағдарламасы, "Орталықтандырылған кеңес беру және оқыту", "Абецедарлық ерте араласу жобасы" және эмоционалдық немесе мінез-құлық қиындықтары бар жастарға арналған әлеуметтік бағдарламалар сияқты дамыту жолдарымен ұштасады. "Позитивті мінез-құлықты қолдау және араласу" бағдарламасы – бастауыш сынып оқушылары үшін травмаға негізделген, төзімділікке бағытталған бағдарлама. Оның төрт құрамы бар: жағымды кері байланыс сияқты ынталандыру; мінез-құлықтың қанағаттандырылмаған қажеттіліктерге жауап немесе тірі қалу реакциясы екенін түсіну; жаттыстыру, тәуелсіздік және қатысу сезімін нығайту; және сенсорлық құралдар, психологиялық демалыс және ойын арқылы оқушыны қолдау үшін орта жасау. Tuesday's Children отбасылық қызмет көрсету ұйымы, "Менторлық" және "Бірыңғай байланыс жобасы" сияқты бағдарламалар арқылы, терроризмге тікелей қатысы бар, әлемнің түкпір-түкпірінен келген 15-20 жас аралығындағы адамдар үшін сегіз күндік бейбітшілік құру және көшбасшылық инициативасы арқылы психологиялық төзімділікті арттыруға жұмыс істейді. Әскери ұйымдар қызметкерлердің стрестік жағдайларда жұмыс істеу қабілетін оқу кезінде оларды әдейі стресске ұшырату арқылы тексереді. Қажетті төзімділікті көрсетпеген студенттер оқудан шығарылуы мүмкін. Қалғандарына стресске төзімділікке үйрету бойынша жаттығулар жүргізіледі. Бұл процесс арнайы күштер сияқты жоғары талаптарға ие лауазымдарға үміткерлерге қатысты қайталанады.

Нейрокогнитивтік төзімділік

Травма – бұл ауыр оқиғаға эмоционалдық реакция, ал ПТСР – адам қауіпті жағдайға тап болғаннан кейін, мысалы, көлік апаты немесе табиғи апаттан кейін дамитын психикалық ауру. Травманы бастан өткерген 226 адамға жасалған зерттеу нәтижелері, төзімділік пен жақсартылған бейвербальды есте сақтау, сондай-ақ эмоционалдық үйрену деңгейі арасындағы байланысты көрсетті. Зерттеу нәтижелеріне сәйкес, төзімділік танытқан адамдарда депрессия және посттравматикалық стресс бұзылысы (ПТСР) симптомдарының көрінуі азайған. Керісінше, төзімділігі жетіспейтін адамдарда жұмыссыздыққа ұшырау және бұрын өмірге қол көтеру әрекеттері жасау ықтималдығы жоғары болды. Зерттеу сонымен қатар, балалық шақтағы қатыгездікке ұшырау немесе травмалық оқиғалардың төзімділіктің төмендеуімен байланысты екенін анықтады. Нәтижелер төзімділікті эмоционалдық үйренудің балама өлшемі ретінде қолдануға болатынын көрсетеді, ал бұл процесс стресске байланысты психикалық ауруларда көбінесе бұзылады. Бұл жаңалық төзімділікті түсінуімізді кеңейтуге мүмкіндік береді.

Жас адамдар

Спорт әлеуметтік қолдау көрсету сияқты пайдалы, сондай-ақ өзіне сенімділікті арттырады. Спорттық ми шатырлары (СМШ) алған жасөспірімдер мен жас ересектердегі төзімділік пен симптомдардың жоғалуы арасындағы байланысты зерттеген зерттеу нәтижелері, бастапқы төзімділік көрсеткіштері төмен адамдарда ми шатырларынан кейінгі симптомдардың (МШКС) саны мен ауырлығының артуын, мазасыздық пен депрессия деңгейінің жоғарылауын, сондай-ақ СМШ-дан кейін қалпына келу процесінің кешігуін көрсетеді. Бұған қоса, зерттеу көрсеткендей, төзімділік бағалауларында бастапқыда төмен ұпал жинаған адамдар жарақат алғанға дейінгі жағдайларына оралып келгенін сезінуге көбірек бейім емес және спортты немесе физикалық белсенділікті қайта бастағаннан кейін де физикалық және когнитивтік жүктемелерден туындаған симптомдардың күшеюін бастан өткерді. Бұл жағдай физикалық және психикалық жазылу процесінде төзімділіктің маңызды рөлін көрсетеді.

Мектептің рөлі

Сабақ ортасындағы төзімді балалар жақсы жұмыс істейді және ойнайды, жоғары үміттерге ие, өзіне бақылауды жүзеге асырады, өздерін-өздері бағалайды, өзінің тиімділігіне сенімді және дербес болады. Бұл қасиеттер үйренген әлсіздікке байланысты зиянды мінез-құлықтардың алдын алу үшін бірігіп жұмыс істейді. Мексикалық-америкалық орта мектеп оқушыларына жасалған зерттеуде мектепке жататындығының сезімі ғана академиялық төзімділіктің маңызды көрсеткіші екені анықталды, бірақ отбасы, достар және мәдениетке деген сезім академиялық төзімділіктің жоғары деңгейіне әкеледі. "Мәдени адалдық жалпы алғанда төзімділіктің маңызды көрсеткіші болмаса да, отбасылық байланыс, мәдени мақтаныш және сана сияқты белгілі бір мәдени факторлар төзімді нәтижелерге үлес қосады". Зерттеу нәтижелері "мәдени мақтаныш пен мектептің этникалық біртектілігі арасында кері байланыс бар екенін көрсетеді". Зерттеушілер "этникалық ерекшелік этникалық құрамы әртүрлі ортада маңызды рөл атқарады" деген гипотезаны ұсынады.

Қоғамның рөлі

Қоғамдар тұрақтылықты дамытуға көмектеседі. Бірлескен және қолдау көрсететін қоғамның ең анық белгісі – адамның дені сау дамуын қамтамасыз ететін әлеуметтік ұйымдардың болуы. Осы қызметтер туралы жақсы хабарланбаса, олардан пайдалану қиын. Үнемі көшіріліп жүретін балалар осы мүмкіндіктерден айырылады, себебі әр көшіру олардың тұрақтылықты арттыруға және қоғамға қатысуға бағытталған әрекеттерін тоқтатады.

Ересектегі нәтижелер

Балалық шақтағы қиын жағдайларға төзімділік танытқан науқастар ересек өмірінде нашар қалпына ие болуы мүмкін. Американдық психиатрия журналында 1420 бала мен жасөспірімге 8 ретке дейін балалық шақта психиатриялық бағалау жүргізілді. Олардың 1266-сы ересек күйінде сұхбатқа тартылды, және бұл топта мазасыздық, депрессия және жұмыс немесе білім алудағы қиындықтардың тәуекелі жоғары болды. Бұған физикалық денсаулықтың нашарлауы да ілесіп келді. Зерттеу авторларының пікірінше, халық денсаулығын сақтаудың мақсаты балалық шақтағы жарақаттарды азайту болуы керек, төзімділікті дамыту емес.

Ажырасу

Ажырасуға қатысты барлық тараптар үшін төзімділікті дамыту пайдалы болуы мүмкін. Ата-анасы ажырасқаннан кейін баланың қаншалықты төзімді болатыны ішкі және сыртқы факторларға байланысты. Осы факторлардың арасында баланың психологиялық және физикалық жағдайы, сондай-ақ мектептерінен, достарынан және туыстарынан алатын қолдауы бар. Осыған қарамастан, осы балалардың шамамен 75-80% "ұзаққа соқпайтын психологиялық немесе мінез-құлық проблемалары жоқ, жақсы бейімделген ересектерге айналады". Бұл көптеген балалардың ата-аналарының ажырасуын бастан кешіруге қажетті төзімділікке ие екенін көрсетеді. Ажырасудың әсері ата-ананың ажырасуымен шектелмейді. Ата-аналар арасындағы қалдық қақтығыстар, қаржылық қиындықтар және ата-аналардың қайтадан қосылуы немесе қайта үйленуі стресс тудыруы мүмкін.

Қиындықтар

Бұлдауды болдырмаудан басқа, бұлдану орын алған кезде эмоционалдық интеллектке негізделген шараларды қарастыру да маңызды. Эмоционалдық интеллект құрбандардың төзімділігін арттыруға көмектеседі. Адам стресс пен қиындықтарға, әсіресе қайталанатын жағдайларда тап болғанда, олардың бейімделу қабілеті оң немесе теріс нәтижеге ие болуына маңызды фактор болып табылады. Бір зерттеуде бұлдануға төзімді жасөспірімдерде қыздарда мінез-құлық жағынан, ал ұлдарда эмоциялық жағынан төзімділік деңгейі жоғары екені анықталды. Зерттеу авторлары психоәлеуметтік дағдыларды араласудың бір түрі ретінде қарастыруды ұсынды. Эмоционалдық интеллект стресске төзімділікті арттырады және стресс пен басқа да жағымсыз эмоцияларды басқару қабілеті құрбанды агрессияны жалғастырудан тоқтатуға мүмкіндік береді. Эмоцияны реттеу – төзімділіктің маңызды факторы. UNESCAP қаржылаған зерттеуде табиғи апаттардан кейін қауымдастықтардың төзімділік таныту жолдары зерттелді, нәтижесінде қауымдастық мүшелері бірігіп, төзімділікті ұжымдық күшпен жасаса, қауымдастықтар физикалық тұрғыдан да төзімді болатыны анықталды. Әлеуметтік қолдау, әсіресе ресурстарды біріктіру мүмкіндігі, төзімділіктің кілті болып табылады. 2014 жылға дейін бұл мәселе терең зерттелмеген, бірақ осы форумда талқыланған идеялар қолданыстағы зерттеулермен үлкен сәйкестік танытты.

Отбасы мүшесінің қайтыс болуы

2006 жылға дейін отбасы мүшесінің қайтысынан кейін отбасылық төзімділік тақырыбында аз зерттеулер жасалған. Қайғы-қасіретке қатысты клиникалық назар жеке адамның қайғыру процесіне, отбасының тұтас бірлігіне емес, баса назар аударды. Осы контексте төзімділік – тепе-теңдікке, үйлесімділікке және қалпына келуге қолайлы "тұрақты тепе-теңдікті сақтау қабілеті". Отбасылар қайтыс болған отбасы мүшесінің салдарынан туындаған отбасылық бұрмалануларды қарым-қатынастарды қайта ұйымдастыру және жаңа жағдайға бейімделу үшін қызмет ету үлгілерін өзгерту арқылы басқарады. Травмадан кейін төзімділік танытқан адамдар қайғыру процесінен ұзақ мерзімді жағымсыз салдарсыз табысқа жете алады. Өлімнен кейін төзімді отбасылардың танытатын ең пайдалы мінез-құлқы – адал және ашық байланыс. Бұл дағдарысты түсінуге көмектеседі. Өлім туралы тәжірибе бөлісу дереу және ұзақ мерзімді бейімделуді ынталандырады. Эмпатия – отбасылық төзімділіктің маңызды құрамдас бөлігі, себебі ол қайғыдағы адамдарға басқа пікірлерді түсінуге, қақтығыстарға төзімді болуға және туындауы мүмкін дауларды шешуге мүмкіндік береді. Төзімділіктің тағы бір маңызды аспектісі – отбасыны тұрақты байланыс пен тәртіп арқылы біріктіретін күнделікті әдеттерді сақтау. Білім беруді жалғастыру және мектептегі әріптестермен және мұғалімдермен байланыс – отбасы мүшесінің қайтысынан күресіп жүрген балаларға қолдау көрсетудің маңызды бөлігі.

Кәсіби орта

Жұмыс орнындағы сәтсіздіктер мен қиындықтар аясында төзімділік зерттелді. Психологиялық төзімділік – ұйымдық оң мінез-құлқының негізгі элементтерінің бірі және ғалымдар мен тәжірибешілердің назарын аударды. Зерттеулерде белгілі бір мінез-қасиеттер, жеке ресурстар (мысалы, өзіне сенім, жұмыс пен өмірдің үйлесімділігі, әлеуметтік дағдылар), жеке көзқарастар (мысалы, өмірлік мақсат сезімі, жұмысқа берілгендік), оң эмоциялар және жұмыс ресурстары (мысалы, әлеуметтік қолдау, жағымды ұйымдық орта) жұмыс орнындағы төзімділіктің ықпалдастырушы факторлары ретінде көрсетілді. Осы ортада сәтсіздіктер мен қиындықтар жиі кездеседі. Бұл жағдайлардың салдарынан адамдардың мотивациясы мен тәуекелге баруға дайындығы төмендеуі мүмкін, сондықтан болашақ инновациялық қызметке жемісті қатысу үшін олардың төзімділігі маңызды. Инноваторлардың төзімділігін диагностикалау және дамыту үшін инновациялық аяның ерекшеліктеріне сай келетін төзімділік тұжырымы қажет болды: Инноватордың төзімділік потенциалы (IRP). Бандураның әлеуметтік-когнитивтік теориясына негізделіп, IRP алты компоненттен тұрады: өзіне сенім, нәтижеге үміттену, оптимизм, үміт, өзін-өзі бағалау және тәуекелге бейімділік.

Мәдениеттік айырмашылықтар

Тұрақтылық зерттеліп жатқанда, әртүрлі мәдениеттер мен жағдайларда жақсы психологиялық және әлеуметтік даму көрсеткіштері туралы пікір қақтығыстары бар. Мысалы, Америкалық Психологиялық Ассоциациясының қара нәсілді балалар мен жасөспірімдердің төзімділігі мен күшін зерттеу жөніндегі Топтары осы жастар мен олардың отбасыларына көмектесетін арнайы дағдылар болуы мүмкін екенін, соның ішінде нәсілдік дискриминацияға қарсы тұру қабілетін атап өтті. Ұлттық денсаулықты зерттеушілер мәдениеттің, тарихтың, қоғамдық құндылықтардың және географиялық ортаның ұлттық қауымдастықтардың төзімділігіне тигізетін әсерін көрсетті. Сондай-ақ, қиын жағдайға бейімделген адамдар қоғамның қалай болу керектігі туралы күтулеріне сәйкес келмеген жағдайда "жасырын төзімділік" көрсете алады (мысалы, кейбір жағдайларда агрессия төзімділікке көмектеседі, ал эмоционалдық қатысудың төмендеуі зәбірлену жағдайларында қорғаныш болып табылуы мүмкін).

Индивидуалистік және коллективистік қоғамдастықтардың төзімділігі

Жеке тұлғалық мәдениеттер, АҚШ, Австрия, Испания және Канада сияқты, жеке мақсаттарға, бастамаларға және жетістіктерге баса назар аударады. Тәуелсіздік, өзін-өзі қамтамасыз ету және жеке құқықтар жеке тұлғалық мәдениеттердің мүшелері үшін жоғары бағаланады. Жеке тұлғалық қоғамдағы идеалды адам – белсенді, күшті және жаңашыл. Бұл мәдениеттегі адамдар өзін ерекше қасиеттерімен сипаттауға бейім: «Мен талдаушы және қызығушымын». Экономикалық, саяси және әлеуметтік саясат мәдениеттің жеке тұлғалыққа деген қызығушылығын көрсетеді. Жапония, Швеция, Түркия және Гватемала сияқты ұжымдық мәдениеттер отбасылық және топтық жұмыс мақсаттарына баса назар аударады. Бұл қоғамдардың ережелері бірлік, бауырластық және өзімшілдікті нығайтады. Отбасылар мен қауымдар бірігу мен ынтымақтастыққа ұмтылады. Ұжымдық қоғамдағы идеалды адам – сенімді, адал, сезімтал және жомарт, ол ішкі тұлғалық дағдыларға баса назар аударады. Ұжымдық мәдениет өкілдері өзін өздерінің рөлдері бойынша сипаттайды: «Мен жақсы күйеу және адал доспын». Мәдениеттің жеке тұлғалық сипатына апаттың салдарының әсерін зерттеудегі зерттеушілер осы мәдениеттерді анықтау үшін қоғам әдебиетіндегі маңызды сөз тіркестерін пайдаланды. Жеке тұлғалық тақырыбын көрсететін сөздер: «қабілетті, жетістікке жетіп, ерекшелену, өз, жеке, қалаулы және ерекше». Ұжымдық мәдениетті көрсететін сөздер: «жататын, міндет, беру, үйлесім, бағыну, бөлісу, бірге».

Табиғи апаттарға қарсы іс-қимылдағы айырмашылықтар

Табиғи апаттар қоғамдарды қиратуға, отбасыларды орынсыздандыруға, мәдени тұтастықты жоюға және жеке адамның функционалдық деңгейін төмендетуге қауіп төндіреді. Табиғи апаттардан кейін жекешіл қоғамдардың реакцияларын ұжымдық қоғамдардың жауаптарымен салыстыру олардың өзгешеліктерін және төзімділіктің құралдары ретіндегі тиісті күшті жақтарын көрсетеді. Кейбір мамандар апаттар басқа адамдарға және әлеуметтік құрылымдарға сену қажеттілігін күшейтетіндіктен, жеке бастаманы және тәуелсіздік сезімін азайтады, сондықтан апаттарға жиі ұшырайтын аймақтар ұжымдық рухта тәрбиелеуі керек деп санайды. Дегенмен, апаттан аман қалғандармен жүргізілген сұхбаттар мен тәжірибелер апаттан туындаған алаңдаушылық пен стресс әлеуметтік контекст туралы ақпаратқа назар аударуды төмендететінін – ұжымдыққа қатысты маңызды факторды – көрсетті. Осылайша, апаттар жекешілдік көзқарасты күшейтуі мүмкін. Әлеуметтік-экологиялық көрсеткіштер мен жекешілдік деңгейіндегі мәдени өзгерістер арасындағы байланысты зерттеуде, әр көрсеткіш бойынша апаттардың жиілігі үлкен (кем емес) жекешілдікпен байланысты болды. Қосымша талдаулар көрсеткендей, апаттардың жиілігі апаттардың масштабына немесе қаза тапқандар санына қарағанда жекешілдікке қатысты өзгерістермен күшті байланысты болды. Балаға ат қою – өзгерістің бір индикаторы. Қалалану балаға есім қоюдағы ерекшелікке ұмтылыспен бір жылдық кешігумен байланысты болды, секуляризм екі кешігуде де қарым-қатынастағы жекешілдік өзгерістермен байланысты болды, ал апаттардың таралуы екі кешігуде де есім қоюдағы ерекшелікпен байланысты болды. Секуляризм және апаттардың таралуы атау рәсімдеріндегі өзгерістерге әсер етті. Апаттан қалпына келтіру зерттеулері психология мен әлеуметтік жүйелерге бағытталған, бірақ жеке қарым-қатынас желілерін немесе қарым-қатынас құру мен оны сақтауды жеткілікті түрде қарастырмайды. Бір теория бойынша, апат кезінде және одан кейін қолда бар байланыс желілерін пайдаланатын адамдар жақсы жағдайға ие болады. Олар сондай-ақ, байланыс желілерін ұйымдастыруға және пайдалануға көмектесу арқылы, сондай-ақ мекемелермен үйлестіру арқылы апаттан қалпына келтіруде маңызды рөл атқара алады. Бір-бірін танитын, бір-бірінің қажеттіліктерін білетін және қолданыстағы байланыс желілерін білетін мықты және өзін-өзі қамтамасыз ететін қоғамдарды құру апаттардағы төзімділіктің маңызды көзі болуы мүмкін. Жекешіл қоғамдар өзін-өзі қамтамасыз етуге жеке жауапкершілікті қадағалайды; ұжымдық мәдениет өзін-өзі қамтамасыз етуді өзара тәуелді қоғамдық контексте анықтайды. Тіпті жекешілдік басым болған жағдайларда, топ мүшелері жеке мақсаттарға қарағанда әлеуметтік мақсаттарды таңдап, үйлесімділікті сақтауға тырысқанда және ұжымдық мінез-құлықты жеке мінез-құлықтан жоғары қойғанда гүлденеді.

Тілдің тұрақтылық ұғымы

Барлық тілдерде "көнекейлік" деген сөзді тікелей аудару мүмкін болмаса да, дерлік әр мәдениетте осыған ұқсас түсінікпен байланысты сөз бар, бұл төзімділіктің мәнін жалпы түсінуді көрсетеді. Тіпті сөз ағылшын тілінде тікелей "көнекейлік" деп аударылмаса да, ол осы ұғымға жақын мағынаны білдіреді және сол тілде осы ретінде қолданылады. Егер тілде төзімділікке арналған нақты сөз болмаса, сол тілдің сөйлеушілері әдетте контекстке байланысты төзімділікті білдіретін ұқсас сөзді таңдайды. Көптеген тілдерде "серпімділік" немесе "қайта секіру" деген сөздер қолданылады, олар төзімділіктің мәнін түсіну үшін қолданылады. Мысалы, қытай тілінде "көнекейлік" деген негізгі сөздің бірі сөзбе-сөз "қайта соғу" деп аударылады, грек тіліндегі "көнекейлік" деген негізгі сөздің бірі "секіру" деп аударылады (басқасы "қуаныш" деп аударылады), ал орыс тіліндегі "көнекейлік" деген негізгі сөздің бірі, неміс тіліндегідей, "серпімділік" деп аударылады. Бірақ бұл барлық тілдерге тән емес. Мысалы, егер испан тілінде сөйлейтін адам "көнекейлік" дегісі келсе, оның екі негізгі нұсқасы "қарсылық" және "қиындыққа қарсы тұру" деп аударылады. Көптеген тілдерде "көнекейлік" емес, "қажырлылық" немесе "қайраттылық" деген сөздер жақсырақ аударылады. Мұндай тілдерде "көнекейлік" дегенді дәл аударуға сөз болмаса да, ағылшын тілінде сөйлейтіндер көбінесе қажырлылық немесе қайраттылық сөздерін қолданады. Араб тілінде төзімділікке арналған жеке сөз бар, сонымен қатар осы ұғымды жеткізу үшін тағы екі жиі қолданылатын тіркес бар, олар тікелей "қысымға төзуге қабілеттілік" немесе "дененің реакциясы" деп аударылады, бірақ тиісінше "соққыға төзімділік" және "дене төзімділігі" деп аударылады. Фин тілі сияқты кейбір тілдерде төзімділікті білдіретін сөздер бар, оларды ағылшын тіліне аудару мүмкін емес. Фин тілінде "сису" сөзі мен ұғымы жақында арнайы "сису шкаласы" арқылы зерттелді, ол сисудың пайдалы және зиянды жақтарын қамтиды. "Сису шкаласы" бойынша өлшенген сису, ағылшын тіліндегі ұқсас түсініктермен байланысты, бірақ сисудың зиянды жағы ағылшын тіліндегі шкалаларда сәйкес келетін ұғымға ие емес сияқты. Кейде сису ағылшын тілінде "қайраттылық" деп аударылады; сису төзімділік, қажырлылық, нық қадамдық, табандылық және батылдық ұғымдарын біріктіретін бір сөз болып, фин мәдениетінің бір бөлігіне айналды.

Аралас үлгі

Тұтастығы бар және проксилік өлшемдер арқылы төзімділіктің аралас үлгісін алуға болады. 61 тікелей және проксилік төзімділік бағалауы арасында жасырын факторларды іздеу төрт негізгі факторды ұсынды: немесе "пластичность", бұл өсуге, қабілеттілікке деген ұмтылысты көрсетеді және жаңа және әртүрлі тәжірибелерді бағалау арқылы, мінез-құлықтың қалыпты үлгілерін азайта отырып, тежелуді азайтады. Бұл зерттеулер бейімделуді өсудің, қабілеттіліктің және тежелудің төмендеуінің толықтырушысы ретінде қарастыруға болатынын көрсетеді. Зерттеушілер арасында психологиялық төзімділік мінез-құлық қасиеті ме, әлде болмыстың жағдайы ма деген мәселеде де келіспеушіліктер бар. Сонымен қатар психологиялық төзімділік туралы айтылды. Алайда, төзімділік – бұл қалыптастырылатын ресурс екендігі туралы жалпы пікір бар. Өзін-өзі бейімдеу қабілеті жоғары жасөспірімдер кейінірек өмірде басқа да психологиялық проблемалармен күресуге бейім келеді. Бұл олардың стресске қарсы реакция жүйелерінің шамадан тыс жүктемесіне байланысты. Төзімділік деңгейі жоғары болған сайын, осалдық төмендейтіні дәлелденген. Брэд Эванс пен Джулиан Рид өздерінің "Түзекшіл өмір" атты кітабында төзімділік туралы дискурсты және оның танымалдылығының артуын сынға алады. Авторлар бұл апатқа қарсы іс-қимылдың жауапкершілігін қоғамдық үйлестірілген күш-жігерге қарағанда жеке адамдарға жүктей алады деп мәлімдейді. Неолиберализмнің, климаттың өзгеруіне, үшінші әлемнің дамуына және басқа да дискурстарға байланысты Эванс пен Рид төзімділікті насихаттау үкіметтік жауапкершіліктен, өзін-өзі жауапкершілікке және жарақаттан кейінгі өсу сияқты салауатты психологиялық әсерлерге назар аударады деп айтады.