Кіріспе

Kult (швед тілінде "Cult", KULT) – қазіргі заманғы қорқынышты рөлдік ойын, бастапқыда Гуньилла Йонссон мен Майкл Петерсен жасаған, суреттері Нильс Гулликссон салған, алғаш рет 1991 жылы Швецияда Äventyrsspel (кейіннен Target Games) баспасында жарық көрген. Kult философиялық және діни тереңдігімен, сондай-ақ ересектерге арналған және даулы мазмұнымен ерекшеленеді. Алғашқы ағылшын тіліндегі басылымы 1993 жылы Metropolis Ltd баспасынан шықты. 1995 жылы 7ème Cercle швед тіліндегі екінші басылымын француз тіліне аударды. 2018 жылы қазіргі лицензия иесі Helmgast Робин Лильенберг пен Петтер Налло жасаған Kult: Divinity Lost деп аталатын төртінші басылымын жариялады. Бұл басылым оқиғаны 1990-жылдардан қазіргі 2010-жылдарға көшірді және жаңа суреттермен, макетпен және Powered by the Apocalypse негізіндегі ережелермен толығымен қайта жазылды. Жаңа басылым сыншылар мен жанкүйерлер тарапынан жақсы қабылданды және 2019 жылы «Ең жақсы жазу» және «Ең жақсы мұқаба» номинацияларында екі Ennie жүлдесін жеңіп алды, сондай-ақ «Ең жақсы ішкі көркемдік» номинациясына да ұсынылды.

Шолу

Әдеттегі фон – қазіргі заманғы ірі қалалар. Ойыншылар заманауи көп жанрлы кейіпкерлердің рөлін ойнайды, мысалы, жеке тергеушілер мен фаталь әйелдер, өзінен қорғаушылар мен есірткі сатушылар, суретшілер мен журналистер, немесе құпия агенттер мен ақылсыз ғалымдар. Бірақ ойын барысында, мұның бәрі және көрінетін әлемнің өзі – бір құдайға сену арқылы ұсталып тұрған иллюзия. Бұл иллюзия құлап, қорқынышты монстрлар тығырынан шығатын қараңғыр фонды ашады, ойында бұл "шындық" деп аталады. Бұл иллюзияны Демиург адамзатты тұтқынға алу және олардың бұрынғы құдайлық мәртебесін қайтаруына жол бермеу үшін жаратқан. Демиургтың болмауынан зұлым күштер адамзатты шындықтың мәнін түсінуден алшақтатуға, тіпті әлемді апатты соғысқа жетелеп, адамзаттың білуін және құдайлық тәртіпке сенуін қайта жаңартуға тырысады. Kult ойынында кездесетін кейбір символдар мен жаратылыстарды Kult авторлары мен өндіріс тобы қатысқан басқа швед ойындарында да көруге болады. Mutant Chronicles әлемі (Нильс Гулликссон мен Майкл Стенмарк жасаған) және оның туындылары Нефариттер мен Разидтер сияқты жаратылыстарды бөліседі, олар да ойында кездеседі.

Ережелер

Бастапқы жүйе – 20 жақты текшелерді пайдаланатын, дағдыға негізделген жүйе (Chaosium-ның BRP жүйесімен байланысты, оны Äventyrsspel өздерінің Drakar och Demoner ойындары үшін қолданған), және нүктелік кейіпкерлерді құруға мүмкіндік береді. Ойында табиғи 1 – әдетте қосымша бонуспен үлкен жетістік, ал табиғи 20 – толық сәтсіздік. Кәдімгі кейіпкерлердің дағдылары 3-тен 20-ға дейін ауытқиды; дағдыны пайдалануда табысқа жету үшін ойыншы кейіпкерінің дағдысына тең немесе одан төмен нәтиже алуы керек. Нәтиже дағды санынан төмен болған сайын, жетістік те зор болады. Ерекше кейіпкерлер мен табиғатынан өзгеше жандардың дағдылары қалыпты шектен жоғары болуы мүмкін. Жақында жарық көрген KULT: Divinity Lost Apocalypse World ережелеріне негізделген жүйені қолданады. Екі он жақты текше тастап, мүмкін болатын өзгертулерді қосып, сәтсіздікке ұшырамас үшін кем дегенде 10-ға, ал толық жетістікке жету үшін 15-ке жете алуға тырысасыз. KULT: Divinity Lost-та ойын шебері кампанияны ойыншы кейіпкерлерінің айналасында құрып, шынайы жеке қорқынышқа қол жеткізуге бағытталған жүйе де бар. Жарыс жүргізудің бірнеше ресми ережелер жинағы бар. Екінші және үшінші ағылшын тіліндегі нұсқаларда зақымның әсер ету факторларына (DEF) негізделген жүйе қолданылады. Төртінші басылым, KULT: Divinity Lost, бұрынғы басылымдарға қарағанда жарысқа аз көңіл бөледі. Сиқыршылар бес түрлі Лордың бірінен (немесе сирек жағдайда, бірнешеуінен) сиқыр қолдана алады: Өлім, Арман, Ұңғыл, Қажыр-ыза және Уақыт пен Кеңістік. Осы сиқырларды орындау үшін (өте) ұзақ уақыт (бірнеше күнге дейін), өте нақты және қатаң сөздік, материалдық және денелік талаптар қажет, және оларды тек сиқыршының киелі ғибадатханасында ғана орындауға болады. Сондықтан бұл сиқырлар көбінесе діни рәсімдерге ұқсайды. Бұл ережелер Герметикалық дәстүрлермен сырттай ұқсастық тудырады, мүмкін ойын оқиғасының қазіргі заманғы нақты әлемге жақындығын күшейту үшін.

Ақыл-ой тепе-теңдігі

Ойынның алғашқы нұсқалары ойыншы кейіпкерлерінің саналылығын бағалау үшін "ақыл-ой тепе-теңдігін" пайдаланады. Жоғары немесе төмен (+25/ 25) ақыл-ой тепе-теңдігі қалыпты адамдар мен жануарлардың кейіпкерге қалай қатысатынына әсер етеді. Өте жоғары немесе төмен ақыл-ой тепе-теңдігіне ие кейіпкерлер иллюзиядан асып, ояну арқылы жоғалтқан құдайлық статусын қайта алады. Бұл ақыл-ой тепе-теңдігі +500 немесе -500-ге жеткенде болады. Кейіпкердің ақыл-ой тепе-теңдігі жарақат, жандар немесе орындардың ықпалынан, сондай-ақ таланттар мен қасиеттерден туындайтын артықшылықтар мен кемшіліктердің әсерінен оң немесе теріс бағытта өзгеруі мүмкін, мысалы (оң жағынан) жануарлармен достық, суретшілік дағдысы, денеге сезімталдық, ар-ұяты, немесе (теріс жағынан) қоғаммен қарым-қатынас жасау қиындығы, тәуелділік, паранойя, немесе мистикалық қарғыс. Кейіпкер нөлдік нүктеден қаншалықты алыс кетсе, соғұрлым социопатиялық, ерекше немесе эксцентрикалық бола бастайды. Ақыл-ой тепе-теңдігі өте жоғары немесе өте төмен кейіпкерлерде сыртқы физикалық белгілер еріксіз пайда болады. Kult ойынының төртінші нұсқасында ақыл-ой тепе-теңдігі жүйесі алынып тасталды, себебі әзірлеушілер оны ойын барысында тиімсіз деп тапты. Оның орнына кейіпкерлер ояну жолында әртүрлі архетиптерді қабылдайды: Ұйықтаған, Оянған және Нұрлы.

Жариялану тарихы

Kult тұңғыш рет 1991 жылы Target Games компаниясы швед тілінде рольдік ойын ретінде жарық көрген, кейіннен бірнеше басқа тілдерге аударылған. Kult швед, неміс, ағылшын, итальян, испан, поляк және француз тілдерінде жарық көрді. Америкалық Metropolis Ltd. компаниясы ағылшын тіліндегі ойынды үш басылымда және жаңа қосымшалармен шығарды, сондай-ақ жаңа АҚШ фондық материалымен және Терри К. Амтор басқарған жаңартылған бет дизайны мен редакциясымен жабдықтады. 1992 жылы Iron Crown Enterprises компаниясынан толық жұмыс уақытынан босағаннан кейін Амтор Kult ағылшын тіліндегі нұсқасын өндіру үшін Metropolis Ltd. компаниясын құрды. 1992–1994 жылдары Амтор бірнеше кітапты редакциялады, авторлық құрамына қосылды және көркемдік жетекшілік жасады. Kult-тың үшінші ағылшын тіліндегі басылымында екі кітап басылып шықты: 2001 жылы "Kult Rumours" ойыншы нұсқаулығы және 2004 жылы "Beyond The Veil" тақырыбымен негізгі ереже кітабы. Екеуі де қазірде басылмайды, бірақ көшірмелерін екінші және мамандандырылған нарықтардан сатып алуға болады. Алдыңғы баспагерлер 7ème Cercle (француз тілінде) және Raven Distribution (итальян тілінде) болды. Лицензия алғаш Target Games, содан кейін Paradox Entertainment компанияларына тиесілі болды, ал 2015 жылы Cabinet Holdings компаниясына өтті.

Қазіргі жариялаушылар

Қазіргі уақытта Kult лицензиясы Helmgast компаниясына тиесілі. 2016 жылы Kickstarter науқаны «Kult: Divinity Lost» атты ойынның жаңа басылымын қаржыландырды. Бұл басылымдағы ережелер жүйесі бұрынғы басылымдардан өзгеше, ол Apocalypse World және оның Powered by the Apocalypse ережелеріне негізделген. Ол 1991 жылдың орнына 2016 жылы шығарылғанда Kult қалай болар еді деген сұраққа жауап беру үшін ойын әлемін жаңартады. Ойын 2018 жылы жарық көрді. 2017 жылы Free League Publishing Андерс Фагердің Kult әлемінде өтетін «För Gudinnan» (Құдайшаға деген махаббат үшін) романын жариялады. Фагер сондай-ақ Kult-тің Tarroticum шытырман оқиғасындағы «Faraday» атты аудиодрамасын жазды. 2018 және 2020 жылдары Free League Publishing Kult ойынының түпнұсқа авторлары Гунилла Юнссон мен Майкл Петерсеннің жазған екі романын шығарды. Олардың екеуі де Kult әлемінде өтеді: «Döden är bara början» (Өлім – тек бастамасы, 2018) және «De levande döda» (Тірі өлілер, 2020).

Дау

1980 жылдары АҚШ-тағы Dungeons & Dragons ойынына байланысты туған моральдық дау-жанжалға ұқсас, Kult 1990 жылдардағы шведтік пікір қақтығыстарының тақырыбы болды. Ойынның алғаш рет жарық көрген кезде Швецияда рөлдік ойындар көбінесе кітап дүкендері мен мамандандырылған хобби дүкендері емес, ойыншық дүкендері арқылы сатылатын. Kult ойыны алғаш жарияланғаннан кейінгі он жылдық ішінде бірнеше рет жалпы баспасөз назарына ілікті, ал 1997 жылы Kult ойынының негізгі ережелері Швеция Парламентіндегі ұсыныста тікелей аталып өтті. Бұл ұсыныс рөлдік ойындармен айналысатын жастар ұйымдарын салық төлеушілердің қаражатымен қаржыландыруды тоқтатуға бағытталған. Ұсыныста Бювте болған қылмысқа сілтеме жасалды, онда Оңтүстік Швециядағы Бюв деген шағын қалада 15 жастағы жігітті 16 және 17 жастағы екі досы өлтірген, олардың (заңдық ұсыныс бойынша) Kult ойынының ықпалында болғаны айтылды. Жазушы Диди Орнштедт пен суретші Бьёрн Сёстедт «De Övergivnas Armé» («Тасталып қалғандардың әскері») атты кітап жазды, онда олар рөлдік ойын хоббиіне қарсы ескертіп, әсіресе Kult ойынына назар аударды. Кітап атауы ата-аналарынан көмек күтпеген және сондықтан рөлдік ойындардың радикалды идеяларына бейім балалар туралы. Рөлдік ойындарды сынаушылар Kult ойынын 1996 жылдың қараша айында өзіне-өзі қол жұмсаған 16 жастағы швед жігітімен байланыстыруға тырысты. Норвегияның Тенсберг қаласындағы жергілікті «Tønsbergs Blad» газеті де 1994 жылдың 1 шілдесінде Андреас Хаммер есімді баланың жоғалуына қатысты Kult ойыны туралы жазды. Андреас Хаммер жоғалуынан бір апта бұрын Kult ойынында ойнаған деген мәлімет бар. Ол әлі табылған жоқ.

Қабылдау

Джефф Кок Kult ойынын «Пирамида» журналының 3-ші нөмірінде (қыркүйек/қазан, 1993 ж.) қарап, «Жалпы алғанда, Kult – шынымен қараңғы рөлдік ойындарға бойлауға дайын жетілген ойыншылар үшін өте жақсы жүйе және әлем. Көңіл көтеруге келгенде мұңды, үмітсіз әлемдерге енуді ұнатпайтын ойыншылар үшін де, оның әлемінде қараңғы суреттер мен қорқынышты көріністер жетерлік, сондықтан тек Метрополистің суреттерін көру үшін ғана төленген ақшаңыз ақталады» деді.

Бөлек кәсіпорындар

Култ (карта ойыны) Брайан Винтердің авторлығында. 2011 жылдың тамыз-қараша айлары аралығында Dark Horse Comics RPG негізінде 4 бөлімдік мини-серияны жариялады.