Кіріспе

Джон Стейнбек романы "Жолға батып кеткен автобус" - американдық жазушы Джон Стейнбектің 1947 жылы жарық көрген романы. Романның эпиграфы - 15 ғасырдағы ағылшын пьесасы "Everyman" (әрбір адам) пьесасынан алынған үзінді, оның көне ағылшын тілі толығымен сақталған; бұл цитата адам өмірінің өткіншілігін көрсетеді. Алғаш жарық көрген кезде Стейнбектің нашар романдарының бірі саналғанмен, "Жолға батып кеткен автобус" оның бұрынғы туындыларынан әлдеқайда табысты болды. Стейнбек бұл романын "Гвинге" арнады, бұл оның екінші әйелі Гвиндолин Конгерге жасаған сілтеме деп есептеледі. Кітап жарық көргеннен кейін бір жылдың ішінде олар ажырасып кетті.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

"Жолдан жаңысқан автобус" кітабында ешбір кейіпкер басымдық танытпайды. Көрініс бір кейіпкерден екіншісіне жиі ауысады, көбінесе ішкі монолог түрінде, сондықтан біз сол кейіпкердің ойларын сезінеміз. Романның көп бөлігі әртүрлі кейіпкерлерді қалыптастыруға және оларды ерекшелеуге арналған. Бұл оқиға Калифорнияның Салинас аңғарының "Стейнбек елінде" орын алады (дегенмен, сипатталған үш негізгі орын ойдан шығарылған): баяндаудың көп бөлігі Ребель бұрыштарында өтеді, бұл Сан-Исдродан оңтүстікке қарай 42 миль жерде орналасқан, ал Калифорниядағы Лос-Анджелестің солтүстігінде деп сипатталады. Хуан Чикой (жартылай мексикалық, жартылай ирланд) "Сүйікті" деп аталған шағын автобустың иесі. Ол механик болып жұмыс істейді және Ребель-Корнер мен Сан-Хуан-де-ла-Крус арасында жолаушыларды тасымалдаумен айналысады. Үлкен Greyhound Bus Company осы екі жерге жеке маршруттармен қызмет көрсетеді, бірақ оларды байланыстыратын қызмет жоқ. Хуан мен оның әйелі Элис Ребель бұрыштарында шағын түскі асхананы иеленеді. Чикойлар автобуспен өтетін адамдарға тамақ, кофе және тәтті сату арқылы табыстарын арттырады. Ребель бұрыштары соншалықты беймәлім жер, онда тек Чикойлар мен олардың уақытша қызметкерлері ғана тұрады. Элис некесіне адал, бірақ басқа жағынан басқа әйелдерді жек көреді және оларға сенімсіздікпен қарайды. Чикойлардың екі қызметкері бар: бірі - Эд Карсон есімді жасөспірім, ол Хуанның механик көмекшісі және жалпы жұмыстың орындаушысы. Карсон өзінің атақты шекарашыл Кит Карсонның ұрпағы екенін айтады және оны "Кит" деп атауын қалайды, бірақ бетіндегі күшті акнесінің салдарынан көбінесе "Пимплс" деп атайды. Карсон (оның романдағы аты) үнемі тамақ үстелінен торт немесе тәтті алып, Элиске оны жалақысынан шегеруге кеңес береді. Элис күйеуінен басқа барлық адамдарға күдікпен қарайды, Карсонның тамақ пен тәттілерге арналған "есебі" күйеуінің төлейтінінен асып кеткенін айтады; сондай-ақ ол Карсонды тамақ ұрлауда айыптайды. Түскі асхананың басқа қызметкері - Норма, жас қыз. Элиссің жаман мінезі мен әйелдерге деген жек көрушілігінің салдарынан қызметшілер "Ребель бұрыштарында" ұзақ тұра алмайды: Норма - осы қызметшілердің соңғысы. Норма киножұлдызы Кларк Гейблге құмар. Ол Гейблге Metro Goldwyn Mayer студиясына жіберген ұзын хаттар жазады, бірақ оларға ешқашан жауап берілмейді. Норма MGM-де оның хаттарын қасақана ұстап алатын қызметкер бар деп ойлайды, сондықтан Гейбл оған ғашық екенін ешқашан білмейді. Бір кезде Норма Гейблдің туысы екенін айтады. Үш адамнан тұратын отбасы демалыс кезінде "Сүйікті" деп аталатын автобусқа жөндеу жұмыстары жүргізіліп жатқандықтан, түнгісін Ребель-Корнерде өткізуге мәжбүр болады. Хуан, Элис, Норма және Пимплс өз төсектерін саяхатшыларға беріп, түнді асханада өткізеді. Отбасы енді Сан-Хуанға Хуан Чикойдың автобусымен баруды үміттенеді: бұл өзін-өзі маңызды бизнесмен Эллиотт Притчард, оның әйелі Бернис және олардың қызы Милдред, колледж студенті. Романнан Мистер Притчард туралы сипаттама - Штайнбектің қысқаша кейіпкерді бейнелеуінің мысалы: "Аптасына бір түнде ол өзіне ұқсас адамдармен покер ойнайтын, сондықтан ойын тең болар еді, және осы фактіге олардың тобы өте жақсы покер ойыншылары екеніне сендіретін". Тағы екі жолаушы автобусты күтіп тұр. Солардың бірі - Эрнест Хортон, жаңалықтар шығаратын компанияның саяхатшы сатушысы. Хортон бұл романда өте жарқын түрде кіреді: ол жол апатында аяғын жарақаттағанын айтып, түскі ас үстеліне кіреді. Содан кейін ол аяқкиімін шешіп, қанға малған шұлықты көрсетеді. Ол шұлықты алып тастап, аяғының қатты зардап шеккенін көрсетеді. Бұл күтілетін реакцияны алғаннан кейін, Хортон "жарақатты" алып тастайды: бұл оның компаниясы жасаған жаңалықтардың бірі. Хортон - көптеген бай идеяларын іске асыруға үміттенеді, бірақ оларды жүзеге асыру үшін қаржысы жетпейтін, көңілі толмаған адам. Оның сүйікті жобасы - ресми киім кие алмайтын ерлерге арналған жиынтық: қара бизнес костюмді смокингке айналдыратын атлас жағалар мен атлас шалбар жолақтары жиынтығы. Екінші жолаушы - жас сары түсті әйел, оның бет-әлпеті мен әдемі келбеті ер адамдардың назарын аударады. Бұл әйелдің шын аты ешқашан ашылмайды: ол әрқашан басқа жерге бара жатқанда бір жерден өтіп кетеді, сондықтан ол ешқашан кездеспейтін ер адамдармен кездесуде әртүрлі есімдерді пайдаланады. Ребель-Корнерге келгеннен кейін, ол емен ағасының жанында Camel темекісіне жарнаманы көреді, сондықтан ол өзін Камилла Окс деп таныстырады. (Ол осы атпен романның қалған бөлігінде танылады.) Кейін, "Chesterfields: Олар қанағаттандырады" деген жарнаманы көргеннен кейін, ол доктор Т. С. Честерфилдтің тіс емшісі екенін айтады. Шындығында, ол стриптизер, ол еркектерге арналған кештерде өнер көрсетеді. Камилла ер адамдарды аз бағалайды, мүмкін ол кездесетін ер адамдардың салдарынан. Ол өте сирек адал болғандықтан, оған бірден жыныстық ұсыныс жасайтын ер адамдарға құрмет көрсетеді, бірақ онымен "дос болуға" тырысып, одан кейін ғана ниеттерін ашатын ер адамдарға шыдамы жоқ. Романның бір бөлімі - Джордж туралы, Greyhound автобус паркінде "жұмысшы" болып жұмыс істейтін, автобустарды тазалап, жоғалған мүлікті іздейтін, аз жалақы алатын қара нәсілді адам туралы. Джордж 100 долларлық әмияны табады, оның стандарты бойынша үлкен табыс. Ол осы ақшаны өзіне қалдыруды жоспарлайды, бірақ әмиянымен айналысып тұрғанын басқа қызметкер көреді. Луи, ақ автобус жүргізушісі, әмияны иесіне қайтарады, егер сыйлық ақшасы болса, оны Джорджпен тең бөлісуге уәде береді. Луи жақсы сыйлық алады, бірақ Джорджті алдап, иесінің сыйлығы бір доллар ғана екенін айтады, соның бәрін "көңілділікпен" Джорджқа береді. Джордж Ребель-Корнердегі кейіпкерлермен қарым-қатынас жасамайды, сондықтан Штайнбек осы оқиғаға орын бергені қызық, өйткені ол негізгі оқиғаға қатысы жоқ. "Жолдан жаңысқан автобуста" өте аз нәрсе болады. Норма Элиссің Кларк Гейблге жазған хатын оқып жатқанын көреді және өмірі бойына келген зұлымдықтан кейін, картонды чемоданын тынышша жинап, өзіне қарсы тұрады. Элиссің қарсылығына қарамастан, Норма кассадан ақша алып, Сан-Хуанға келесі сапарға Sweetheart-қа мінеді. Хуан осы автобусты көп рет жүргізіп, жалықтырған, көңілі толмаған. Бірақ бұл жолы, жауған күшті жаңбыр көпірді қауіпті етеді, сондықтан ол жолаушылардан Ребель-Корнерге қайтуға немесе ескі топырақ жолмен баруға шешім қабылдауын сұрайды. Олар жолды таңдайды. Жолда Хуан автобусты әдейі орға құлатады, бұл апат болғанын айтады. Мұндағы символизм Штайнбектің стандарты бойынша тым күшті: өмірі метафоралық тұңғиыққа түсіп қалған Хуан, нақты тұңғиыққа түсіп, одан құтылады. "Апат" Хуан мен оның жолаушыларын шалқарыған жерде уақытша тоқтатады. Олар Хуанның көмек іздеу үшін бес шақырымдық саяхатына дейін күтіп отырғанда, Притчард Камилламен сөйлесіп, оның "карьерасына" көмектесуге ниетті екенін білдіреді, ол оның ұсынысын жек көрумен қабылдайды. Притчард әйеліне шабуыл жасайды, жартылай оған деген ашудан, жартылай Камилланың қабылдамауынан кейін өзінің маңыздылығын қайтару үшін. Хуан автобусқа қайтуға ниеті жоқ, өмірінен және некесінен қашу үшін Мексикаға қайтуды жоспарлайды. Ол жолдан шығып, тасталып қалған шаруашылыққа барып, амбарда ұйықтап қалады. Притчардтың қызы Милдред, оған қатты тартылып, оны іздеп келіп, олар жыныстық қатынас жасайды. Олар құлаған автобусқа келгенде Хуан оны ордан шығарады. Ақырында Хуан мен Милдред қайта оралады, автобус ордан шығарылады және барлығы қайтадан автобусқа отырады. Роман Сан-Хуан-де-ла-Крустың көрінісімен аяқталады...

Бейімделулер

1957 жылы «Жолдан жаңылысқан автобус» фильмінің нұсқасы жарық көрді, оның құрамында Джейн Мэнсфилд, Джоан Коллинз, Дэн Дейли және Рик Джейсон болды. Штайнбек романындағы көптеген драмалық оқиғалар ішкі ой-толғамдардан тұрады, бірақ фильмде олар көрсетілмейді. Фильм 1957 жылғы мамыр айында Мэнсфилд ең танымал болған кезде шықты және сын-пикирлер орташа болғанына қарамастан, кассада сәтті болды.