Кіріспе
Марк Снайдер 1970 жылдары енгізген ұғым. Өзін-өзі бақылау теориясы – 1970 жылдары Марк Снайдер енгізген ұғым, адамдардың өздерін қалай таныстыруын, мінез-құлқының экспрессивті жағын және сөзсіз эмоциялық білдірілімдерін қаншалықты бақылайтынын сипаттайды. Снайдер адамдардың экспрессивті мінез-құлқын басқару қабілеттері мен оған деген құштарлығы жағынан айқын ерекшеленетінін айтты (драматургияны қараңыз). Өзін-өзі бақылау – бұл әлеуметтік жағдайға бейімделу үшін мінез-құлқын реттеуге қабілеттілікке байланысты жеке тұлғалық қасиет. Өздерін қалай көрсетуге мүдделі адамдар (әсерді басқаруды қараңыз) тиісті немесе қажетті қоғамдық бейне жасау үшін өз аудиториясын жақыннан бақылайды. Өзін-өзі бақылайтындар жеке адамдар мен топтардың олардың әрекеттерін қалай қабылдайтынын түсінуге тырысады. Кейбір жеке тұлғалар көбінесе ойсырап, спонтанды түрде әрекет етеді (төмен өзін-өзі бақылайтындар), ал басқалары өз мінез-құлқына әдейі бақылау жасап, саналы түрде өзгертуге бейім (жоғары өзін-өзі бақылайтындар). Жақындағы зерттеулер метатрайттармен өзара әрекеттесу ерекшеліктеріне байланысты өзін-өзі бақылаудың иелену және қорғау түрлерін ажырату қажеттігін көрсетеді. Бұл өзін-өзі бақылау мінез-құлқының түйсігін ажыратады: басқалардан бағалау алу мақсатымен (иелену) немесе әлеуметтік сыннан қорғану үшін (қорғау).
the theory
Self monitoring, a concept introduced in the 1970s by Mark Snyder, describes the extent to which people monitor their self presentations, expressive behavior, and nonverbal affective displays. Snyder held that human beings generally differ in substantial ways in their abilities and desires to engage in expressive controls (see dramaturgy). Self monitoring is defined as a personality trait that refers to an ability to regulate behavior to accommodate social situations. People concerned with their expressive self presentation (see impression management) tend to closely monitor their audience in order to ensure appropriate or desired public appearances. Self monitors try to understand how individuals and groups will perceive their actions. Some personality types commonly act spontaneously (low self monitors) and others are more apt to purposely control and consciously adjust their behavior (high self monitors). Recent studies suggest that a distinction should be made between acquisitive and protective self monitoring due to their different interactions with metatraits. This differentiates the motive behind self monitoring behaviours: for the purpose of acquiring appraisal from others (acquisitive) or protecting oneself from social disapproval (protective).
Төмен және жоғары автомониторингтер
Өзін-өзі бақылау деңгейі жоғары адамдар өз ойлары, сезімдері және мінез-құлқымен серіктестерінің ой-пікірлерін, сезімдерін және мінез-құлқын үйлестіруге бейім. Өзін-өзі бақылау деңгейі төмен адамдармен салыстырғанда, өзін-өзі бақылау деңгейі жоғары адамдар көбірек эмоциялық бақылауды жүзеге асырады және жағдайға сәйкес болуға көбірек мән береді. Өзін-өзі бақылайтын адамдар "әлеуметтік хамелеондар" сияқты болуы мүмкін: олар кіммен бірге болса, соған қарай өздерін таныстыру әдісін өзгертеді. Жоғары өзін-өзі бақылайтын адамдардың кейбір ерекшеліктеріне жағдайдың талаптарына жауап ретінде өз мінез-құлқын оңай және жылдам өзгерту кіреді, ал өзін-өзі бақылау деңгейі төмен адамдар жағдайға жауап ретінде өз мінез-құлқын өзгертуге аз көңіл бөледі және жағдайға қарамастан, бірдей пікірлер мен көзқарастарды ұстануға бейім. Өзін-өзі бақылайтын адамдар өзінің мінез-құлқын жағдайға қарай өзгертуді, өзін-өзі бақылау деңгейі төмен адамдарға қарағанда әлдеқайда оңай көреді. Өзін-өзі бақылайтын адамдар кіммен сөйлесіп тұрғанына байланысты өздерінің сенімдері мен пікірлерін өзгертуге бейім, ал өзін-өзі бақылау деңгейі төмен адамдар барлық жағдайларда тұрақты болады. Бұл көбінесе қарым-қатынастар аясында зерттелген. Өзін-өзі бақылау деңгейі төмен адамдармен салыстырғанда, өзін-өзі бақылау деңгейі жоғары адамдардың танысу және жыныстық серіктестері көбірек, олар махаббатсыз адамдармен жыныстық қатынасқа түсуге көбірек қызығушылық танытады, сондай-ақ біреумен бір рет қана жыныстық қатынасқа түсу және болашақ романтикалық серіктерін алдау ықтималдығы жоғары. Өзін-өзі бақылайтын адамдар өзін-өзі бақылай алмайтын адамдарға қарағанда көшбасшылық лауазымдарға ие болуға бейім. Өзін-өзі бақылауға бейімділіктің айырмашылықтарының генетикалық компоненті бар. Өзін-өзі бақылау шкаласындағы төмен көрсеткіш 0-ден 8-ге дейін, ал жоғары көрсеткіш 15-тен 22-ге дейін болуы мүмкін. Индивидуализмге бағытталған мәдениеттер өзіне, емес басқаларға назар аударады. Индивидуалистік мәдениеттерде басқалардың мінез-құлқын болжау үшін жағдайды білудің қажеті жоқ; сондықтан индивидуалистік мәдениеттердегі адамдардың өзін-өзі бақылау деңгейі төмен болуы мүмкін. Жеке тұлғалық мәдениеттерде (яғни, ұжымдық мәдениеттерде) керісінше, топқа және топ мүшелігіне сәйкестікке баға беріледі. Ұжымдық мәдениеттерде адамның әлеуметтік статусын және жағдайын білу оның мінез-құлқын болжау үшін маңызды. Осылайша, ұжымдық мәдениеттегі адамдар өзін-өзі бақылауға көбірек бейім.
Жұмыстағы нәтижелер
Адамның жұмыстағы өнімділігі мен өзін-өзі қалыптастыруын жағдайға сәйкес өзгерту қабілеті арасындағы байланыс анықталды. Өзін-өзі бақылау, жұмысқа орналасқан алғашқы кезеңде ең маңызды болып көрінді. Жеке айырмашылықтарды жұмыстың нәтижелерімен байланыстыруға жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды. Жұмыстың нәтижелерін болжау үшін жеке айырмашылықтарды пайдалану қиындықтарының себептерінің бірі – ақпараттық ықпал мен сәйкестікке ұмтылыс сияқты контексттік факторларды ескермеу. Тағы бір қиындық – жұмыстың мәні мен адамның осы жұмстағы дамуын толық түсінбестен жеке тұлғалық өлшемдерді қолдануға тырысу. Бұл жеке айырмашылықтарды олардың жұмыстың нәтижелеріне тікелей қалай әсер ететінін немесе тәжірибе арқылы жинаған біліміне байланысты қалай өзгеріп, нәтижеге әсер ететінін толық түсінбей бағалауға алып келеді. Жеке бейімділіктердің табысқа қалай байланысты болатынын көрсететін мысал – ұйымдардағы шекаралық позицияларды иеленушілер. Шекаралық байланыс жасаушылардың мақсаты – ұйымдық шекаралардан ақпаратты сүзіп, тарату. Осы ақпаратты таратуға жауапты адамдар ұйымның ішінде де, сыртында да болуы мүмкін. Сондықтан олар ұйымның ішінде де, сыртында да әлеуметтік және ақпараттық сигналдарға жауап бере білуі керек. Бұл жұмыстың сипаты адамның осы рөлдегі өнімділігіне оның түрлі әлеуметтік жағдайларды қабылдау, түсіну және оларға бейімделу деңгейінің әсер етуі мүмкін екенін көрсетеді. Яғни, жоғары деңгейде өзін-өзі бақылайтын адам түрлі әлеуметтік сигналдарға жақсы жауап береді, сондықтан ұйымдық шекаралардан ақпаратты тиімді таратуға жақсы дайындықпен келеді және нәтижесінде жоғары өнімділікке жетеді. Жоғары және төмен деңгейде өзін-өзі бақылайтын адамдардың қарым-қатынастарға және әлеуметтік жағдайларға қатынасу әдісінің айырмашылығы олардың әлеуметтік өмірден не іздеуі және өзін-өзі қалай түсінуінен туындайды. Жоғары деңгейде өзін-өзі бақылайтындар өздерін әлеуметтік өзара әрекеттесудің және түрлі әлеуметтік ортаға бейімделу қабілетінің өнімі деп қарастырады. Ал төмен деңгейде өзін-өзі бақылайтындар өздерін жеке мінез-құлықтарының және олардың әлеуметтік жағдайларға тигізетін әсерінің нәтижесі деп есептейді. Жоғары деңгейде өзін-өзі бақылайтындар ұқсас қызығушылықтары бар достарды іздейді, ал төмен деңгейде өзін-өзі бақылайтындар ұқсас көзқарастары бар достарды іздейді. Сондай-ақ, жоғары деңгейде өзін-өзі бақылайтындар көбінесе басқа жоғары деңгейде өзін-өзі бақылайтындармен жақын болады, және төмен деңгейде өзін-өзі бақылайтындар да солай.
Қарым-қатынастар
Жоғары өзін-өзі бақылайтын адамдар әлеуметтік жағдайды іздеп, оларға икемділік пен бейімделуге мүмкіндік береді, соның арқасында рөлдердің қақтығысынсыз көптеген рөлдерді ойнай алады. Жоғары өзін-өзі бақылайтын адамдар бірнеше адамды сүюге болады деген ойға көбірек сенеді және физикалық тартымдылық сияқты қасиеттерге назар аударады. Ал төмен өзін-өзі бақылайтын адамдар, керісінше, эмоциялары мен мінез-құлқын еркін білдіруге еркіндік пен қауіпсіздік беретін әлеуметтік ортаны іздейді, сондай-ақ қарым-қатынастағы жанжалдарды болдырмайды. Олар "бір ғана нағыз махаббат" идеясына көбірек сенеді және жеке тұлғаның ұнамды қасиеттеріне мән береді. Бұл студенттер өзін-өзі бақылау қолданбасын пайдаланып оқытылды және оларға тапсырмалар берілді. Нәтижелер көрсеткендей, әрбір адамның өзін-өзі бақылау деңгейі артқан сайын олардың жұмыстағы мінез-құлқы оң және тұрақты түрде жақсарды. Жұмыс орнында өзін-өзі бақылаудың теориялық және эмпирикалық дәлелдерін қарастырғанда, зерттеулер жоғары өзін-өзі бақылайтын адамдар әлеуметтік күтулерді орындауда және басшылық қабілеттерін арттыруда шебер екенін көрсетеді. Дей мен Шлейхердің зерттеу нәтижелері көрсеткендей, адамның бағасы неғұрлым жоғары болса, соғұрлым табысты болады, бұл игілікке ұмтылу, мансаптық өсу және дұрыс шешімдер қабылдау критерийлері бойынша анықталады. Өзін-өзі бақылау мен мансаптық мобильділік арасындағы байланыс, әсіресе, Бизнес-әкімшілік магистрінің диплом алған түлектерінен құралған зерттеу тобымен зерттелді. Жоғары өзін-өзі бақылайтын адамдар жұмыс берушілерін ауыстыруға, жұмыс орнын өзгертуге және төмен өзін-өзі бақылайтын адамдарға қарағанда жоғары лауазымдарға тағайындалуға бейім екені анықталды.
Қайшылықтар мен шатасулар
Өзін-өзі бақылау, оның артындағы барлық зерттеулер мен теорияларға қарамастан, оның нақты болуына қатысты пікір таласы мен шатасулар тудырды. Бастапқы шатасу факторлық талдаулардың нәтижесінде пайда болды, олар өзін-өзі бақылау шкаласының көптеген сұрақтарының құрылымы көпфакторлы екенін көрсетті. Өлшемдегі сұрақтар арасындағы байланыстарды түсіндіру үшін үш фактор қажет болды: актерлік қабілет (мысалы, "Мен, мүмкін, жақсы актер болар едім"), экстраверсия (мысалы, "Адамдар тобында мен көбінесе назар орталығында болмаймын") және басқаларға бағытталғандық (мысалы, "Мен басқаларды ойын-сауыққа немесе әсер етуге шақыру үшін өзімді көрсетіп жүремін деп ойлаймын"). 100 адамнан тұратын тәжірибе барысында жоғары өзін-өзі бақылайтындардың, әсерге қатысты сөздерге тап болғаннан кейін оң қасиеттерін өздерімен тез байланыстыратыны анықталды, бұл жоғары өзін-өзі бақылайтындардың өзін-өзі таныстыру туралы ақпаратты танымдық түрде өңдеу қабілетінің жоғары екенін дәлелдейді. Жоғары өзін-өзі бақылайтындар өздерін таныстыруларын әртүрлі әлеуметтік сигналдарға байланысты өзгертетіндіктен, олар өздерін таныстыруларын басқару үшін әлеуметтік ақпаратқа сенеді. Сонымен қатар, олар төмен өзін-өзі бақылайтындарға қарағанда, алдағы әрекеттес туралы жеке ақпаратты еске түсіруге, эмоционалдық мінез-құлықты жақсы бағалауға, сөзсіз хабарларды түсіндіруге, қарым-қатынас қабылдау тапсырмаларында жақсы нәтижелер көрсетуге, әрекеттес серіктеріне көбірек назар аударуға және белгілі бір бейне жасауға тырысқанда аудитория туралы көбірек ақпарат іздеуге және қарастыруға бейім. Негізінен, Тайлер, Кернс және МакИнтайр жоғары өзін-өзі бақылайтын адамдардың қарым-қатынас арқылы әлеуметтік сигналдар мен ақпаратты іздеуге бейім екенін, содан кейін олар осы ақпаратты өз мінез-құлқында қолданатынын, осылайша қалаған өзін-өзі таныстыру немесе бейне жасауға ұмтылатынын айтады. Бұған қоса, олар әлеуметтік сигналдар мен ақпаратқа сезімтал. Алайда, өзін-өзі бақылау деңгейі төмен адамдар көп жағдайда өздерінің табиғатына сай әрекет етеді, сондықтан олар ұсынатын өзін-өзі таныстыруда таңдау жасамайды, сондай-ақ оларды қоршаған әлеуметтік ақпаратқа сезімталдықтары төмен болады.
Әлеуметтік психология теориясы
Әлеуметтік психологияда өзін-өзі бақылау құрылымымен тығыз байланысты бірнеше теориялар бар. Ицек Айзен ақылға қонымды әрекет теориясында/жоспарланған мінез-құлық теориясында мінез-құлық ниетін анықтауда субъективті нормалар маңызды алғышарт екенін айтады. Жоғары өзін-өзі бақылайтындар субъективті нормаларды төмен өзін-өзі бақылайтындарға қарағанда ауыррақ бағалайды. Жеке пікірлер мен қоғамдық іс-әрекеттерді бағалайтын зерттеулерге Ajzen, Timko және White, 1982; DeBono және Omoto, 1993 кіреді. Ақпараттық каскадтар теориясы Бақыхандани, С.; Хиршлейфер, Д. және Уэлч, И. (1992) еңбектерінде дамытылған, басқалардың іс-әрекеттерін кейде соқырлықпен қалай еліктейтінін сипаттайды. Өзін-өзі бақылау құрылымы жоғары өзін-өзі бақылайтындардың ақпараттық каскадтар мен біріккен ойлауға бейімделуі мүмкін екенін көрсетеді. Егер ұйымның шешім қабылдау процесінде топтық ойлау мәдениеті қалыптасса, бұл мәселе тудыруы мүмкін. Жоғары өзін-өзі бақылайтындар төменгі деңгейдегілерге қарағанда жоғары әлеуметтік мәртебеге қол жеткізуге көбірек ұмтылады. Элаборация ықтималдылығы моделіне сүйенген зерттеулер жоғары өзін-өзі бақылайтындардың жоғары әлеуметтік мәртебемен сәйкес жарнамалық бейнелерді шеткері өңдеуге төменгі деңгейдегілерге қарағанда жағымдырақ реакция білдіретінін көрсетеді.