Құдайдың құтқару ісіндегі толық ықпалы туралы теологиялық көзқарас

Кіріспе

Монергизм – христиан теологиясындағы, Құдайдың Киелі Рух арқылы адамның рухани жаңаруы арқылы құтқарылуын іске асырады деген көзқарас. Адамның өзінің қатысуына қарамастан, құтқарылу Құдайдың ісі екенін білдіреді. Бұл көзқарас көбінесе лютерандықпен, сондай-ақ реформациялық дәстүрмен (пресвитериандық, төменгі шіркеу англиканизмі, пуритандық, голланд реформациялық шіркеуі, реформациялық баптисттер және т.б.) байланысты. Ол қарсы тұра алмайтын құдай рақымының доктринасымен және әсіресе кальвинизм мен арминианизм арасындағы тарихи доктриналық айырмашылықтармен тығыз байланысты. Бұл позиция, арминийлік синергизм деп кемсіте айтылатын, Құдай мен адамдардың бірлесіп адамды құтқаруға жұмыс істейтіні деген сенімге қарсы келеді.

Дәрісінің мазмұны

Монергизм адамның қайта жаралуының тек Киелі Рух арқылы Құдайдың ғана жұмысы екенін айтады, ал синергизм, ең қарапайым түрінде, адамның еркінің Құдайдың рақымымен ынтымақтасып, қайта жаралуға қол жеткізе алатынын көрсетеді. Көптеген синергистер үшін қайта жаралу – адамның Құдайдың шақыруына жауап бергенде, тәубе еткенде және Құдайды және жақынын сүю еңбегін бастағанда басталатын үдеріс. Монергистер регенерацияның Құдайдың адамды еттік жағдайынан жаңарту сияқты бір акті арқылы жүзеге асатынына сенеді, соның нәтижесінде адам енді сенуге қабілетті және ол міндетті түрде солай істейді. Синергистердің көпшілігі Құдайдың құтқарылу жұмысының барлығын бастайтынына, бірақ құтқарылу үшін «еркін ерік» қажет екенін айтады, ал монергистер Құдайдың ғана құтқарылу жұмысының барлығын бастайтыны және аяқтайтынына сендіреді. Монергист үшін адам қайта жаралу алдында адамдық бостандыққа ие (егер бостандық дегеніміз – адамның қалағанын таңдау мүмкіндігі болса). Дегенмен, қайта туылмаған адам, оның бұзылған табиғатының нәтижесінде, күнәға құл болып табылады (яғни адам күнәні таңдайды, себебі ол соны қалайды); ол Құдайдың регенерациясынан бұрын күнәда өлгендіктен, бұл жағдайда ол Құдайды таңдай алмайды (себебі Құдай қаланбайды; адам Құдайдан сыйларды қалауы мүмкін, бірақ Құдайды емес). Синергистер, керісінше, Құдайға жауап беру бостандығына қатысты әртүрлі пікірлерде болады. Монергизмге сәйкес, Мәсіхке сенім тек Құдай жаңартып алған жүректен ғана туындайды. Әр түрлі аргументтердің арасында, жақтастары Исаны Киелі Рухтың итермелеуінен және жүректің шынайы сенімінен басқа ешкімнің Исаны Раббы деп мойындауы мүмкін емес деп санайды. Монергистердің пікірінше, барлық адамдар қайта туылмаған адамдық табиғатпен дүниеге келеді және сенуге қабілеттілік осы қайта туылмаған адамдық табиғаттың күшінен тыс. Құдай жүректі сүндеттейді. Кейбір монергистер апостол Жоханның Исаның біз қараңғылықты жақсы көреміз, жарықты жек көреміз және жарыққа келмейміз дегенін жазғанын түсінеді; монергистер «ақиқатты істеу» және «жарықты сүю» – Құдайдың қарсы тұра алмайтын рақымының нәтижесі екенін, ол рақым арқылы сүйіспеншілік пен сенімді сыйлайды деп санайды. Табиғи адам, Киелі Рухтың жандандыру жұмысынан тыс, Мәсіхке өздігінен келмейді; себебі адам Құдаймен жауласқан; сондықтан рухани нәрселерді түсінбейді (яғни Құдайды сүю тәжірибесін білдіреді; яғни Құдайдың сұлулығын көру). Құдайдың сөзін оқу немесе есту ғана оқырманның құтқарылу сенімін тудыра алмайды. Монергист ізгі хабарды кемсітусіз жариялауға сенеді, ал Киелі Рух өзінің егемендік рақымына сәйкес кімді қаласа, соны қайта жаратады. Монергистер «көздер сау болғаннан кейін» адамның Құдайды сөзсіз іздейтініне сенеді; себебі шексіз нәрсе шексіздің қалауынша әсер етеді. «Сондықтан, сүйікті достарым, сендер әрдайым маған бағынып келдіңдер – тек қана менің қасымда ғана емес, енді менің қасымда болмағанда да одан да көп бағыныңыздар, құтқарылуыңызды қорқынышпен және дірілмен істеңдер, 13 себебі Құдай сіздерде қалау мен іс-әрекет ету үшін жұмыс істейді, Оның жақсы мақсатын орындау үшін». Піліппіліктерге 2:12–13. Құдай әрдайым Өзінің жақсы қалауына сәйкес әрекет етеді және ешбір нәрсе Оның егемендік еркін жүзеге асыруға кедергі келтіре алмайды.

Monergism states that the regeneration of an individual is the work of God through the Holy Spirit alone, as opposed to synergism, which, in its simplest form, argues that the human will cooperates with God's grace in order to be regenerated. To most synergists, regeneration is a process that begins when a person responds to God's initiative, repents, and begins the labor of loving God and his neighbor. Monergists believe that regeneration takes place as a single act in which God regenerates a person from a fleshly state and, thus now enabled, a person can believe, and that he/she inevitably and invariably will do so. While most synergists hold that God initiates all the work but that the work of salvation requires "free will," monergists maintain that God alone initiates and completes all the work of salvation. To a monergist, a person possesses human freedom before regeneration (if by freedom is meant the ability to choose what one wants). Yet, an unregenerate person, because of his fallen nature, is in slavery to sin (i. e. the person chooses sin because that is what he/she wants); because he/she is dead in sin before God's regeneration, in this state he/she is unable to choose God (because God is not desired; the person may want the gifts from God, but not God). Synergists, on the other hand, have varying beliefs regarding freedom to respond to God. According to monergism, faith in Christ only springs from a heart first renewed by God. Among various arguments, proponents believe to mean that no one can possibly confess Jesus as Lord apart from the Holy Spirit's prompting and being a true conviction of the heart. According to monergists, all persons are conceived and born with an unregenerated human nature, and faith to believe is beyond the power of this unregenerated human nature. God circumcises the heart. The apostle John is understood by some monergists as having recorded Jesus saying that we love darkness, hate the light and will not come into the light (; monergists assume that "doing the truth" and "loving the light" in consequence are the results of God's irresistible grace which brings a love and faith enabled by grace. The natural person, apart from the quickening work of the Holy Spirit, will not come to Christ on his/her own; since the person is at enmity with God; and so, will not understand spiritual things (meaning the experience of loving God; i. e. seeing God's loveliness) Reading or hearing the word of God alone cannot elicit saving faith in the reader The monergist believes in heralding the gospel indiscriminately, and the Holy Spirit regenerates whom He will, according to its sovereign grace. Monergists believe that once the "eyes have been made healthy" a person will inevitably follow God; because the Infinite is effective to what the Infinite wills to effect. "Therefore, my dear friends, as you have always obeyed—not only in my presence, but now much more in my absence—continue to work out your salvation with fear and trembling, 13 for it is God who works in you to will and to act in order to fulfill his good purpose." Philippians 2:12–13. God always does according to His good pleasure; and no thing can stop God's sovereign will.

Монергистік құтқарылу, синергистік тозақ

Лютерандық және реформацияланған протестантизм, соның ішінде Келісім теологиясын ұстанатындар, Кальвиннің моногергистік тозақты және Арминийдің синергистік құтқарылуын қабылдамай, моногергистік құтқарылу мен синергистік тозақтың сотериологиялық ұстанымын ұстанады. Лютерандық ілімде Құдай кейбір адамдарды алдын ала білуі арқылы құтқарылуға алдын ала белгілейді, бірақ ешкімді тозаққа алдын ала белгілемейді, себебі Құдай барлық адамның құтқарылуын қалайды (1 Тим. 2:3-6, Рим. 11:32 және т.б.). Адамның тек сенім арқылы ғана ақталуының Киелі кітаптағы негізі «Келісімнің формуласы» тұжырымындағы «Еркін ерік және Құдай алдындағы сенімнің әділдігі» бөлімінде қысқаша баяндалған. «Сенімнің әділдігі» туралы мәселе «Келісімнің формуласының» берік декларациясындағы «Еркін ерік және Құдай алдындағы сенімнің әділдігі» бөлімінде толыққанды талқыланады. Сондай-ақ, Аугсбургтік ілімді қорғау кітабы адамның ақталуының Киелі кітаптағы негізін талқылайды. Осылайша, лютерандар құтқарылудың моногергистік екенін мойындайды, құтқаратын сенім – тек Киелі Рухтың жұмысы, ал адам әлі де Құдайға қарсы тұратын дұшпан (Рим. 5:8,10), бірақ адамның тозаққа іркілуі синергистік болып табылады: Киелі кітапта адам құтқарылудың тегін, ешқандай мәжбүрлеусіз сыйына қарсы тұрып, оған жауапкершілік тартатыны бірнеше рет айтылған (мысалы: Мат. 23:37, Евр. 12:25, Елшілердің істері 7:51, Жохан 16:9, Евр. 12:15 және т.б.). Сондықтан кальвинистер лютерандарды арминиандыққа, ал арминиандар лютерандарды кальвинизмге кінәлайды. Лютерандар өз ұстанымын кальвинизм мен арминиандық арасында екі аяқпен тұру емес, екі аяғымен де Киелі кітапқа берік тіреу деп қарастырады. Бұл көзқарас Августиншіл бағыттардың кейбіреулерімен, мысалы, Құтқарушы шіркеуімен де ортақ. Реформацияланған баптистер 1689 жылғы Лондон баптистерінің ілімді мойындайды.

Монергизмге қарсылық

Синергистердің әртүрлі наным-сенімдері бар. Көптегендер жоғарыда аталғандай, Құдай адамның көзін және құлағын ашып, оған құтқарылуды көруге және естуге мүмкіндік береді, тіпті оның сенімі туғанға дейін де солай етеді деп санайды. Алайда, олар адамның осы аянды қабылдамай, өз күйінде қалуға ниеттенуін де атап өтеді. Олар Құдайдың барлық адамдарды Өзіне іздеушілікке шақыратынын, бірақ әрбір адамның жауап беруіне байланысты "еркін еркіне" рұхсат ететініне сенімді. Көптеген синергистер адамның өзінен жақсылық жасай алмайтынына сенеді, бірақ Құдай барлық адамдарға Мәсіхке сенуге қабілеттілік беретін рақым сыйлаған (алдын ала берілген рақымды қараңыз). Синергистер құтқарылудың адам мен Құдайдың бірлескен ісі екеніне, тек Құдайдың адамның ынтымақтастығынсыз жасаған таңдауы емес екеніне сенеді. Кейбір синергистер монергизмді фаталистік деп есептейді, себебі олар оны Құдайдың шақыруына адамның қарсы тұруға құқығы жоқ деп түсіндіреді. Алайда, көптеген монергистер жүрек жаңарғаннан кейін адамның Құдайдың ішкі шақыруын еркін қабылдайтынын және олардың христиандығы "еркін ерікке" тікелей байланысты болмаса да, олардың еркіндігін қамтитынын айтады. Монергизмге қарсылар осы еркіндікті жалғыз мүмкіндікті таңдауға болатын жағдаймен салыстырады. Бұл пікірлердің екеуі де монергизмнің Құдай адамды ешқандай шартсыз таңдайды деген жалпы аргументтің екі жағын көрсетеді. Сондықтан, монергизмге сәйкес, бір адамның құтқарылуының, ал екіншісінің құтқарылмауының жалғыз себебі – Құдайдың егемендік шешімі, ешқандай шарттарсыз. Осыған орай, адамдардың құтқарылмауының себебі – Құдайдың кейбір адамдарды құтқармауды таңдауы. Осы себепті монергизм Құдайдың барлық адамды сүймейтіні және әрбір адамды құтқаруға ниеттенбейтініне алып келеді деген тұжырым жасалады. Ал синергистер Құдайдың кейбір адамдарды құтқармауының себебі – олардың құтқарылуға ниеттенбегендігі деп санайды. Екі көзқарас бойынша да, Құдай Өзінің еркін немесе кешірімін оларға қаламайтын адамдарға таңдамайды. Робин Филлипс монергизм мен моноэнергизмнің, соңғысы патристикалық дәуірде дінсіздік деп танылған, тығыз байланысты екенін дәлелдеді.

Synergists have a variety of beliefs. Many would hold the same views listed above in describing how God opens the eyes and ears of a person to both see and hear the Salvation of God before he has faith. They would make the distinction, however, that a person can reject this revelation and maintain their desire to remain as they are. They would maintain that God, in his grace, calls all human beings to follow him, but he allows the "free will" of the individual to not respond to him. Most synergists believe man is unable to do good but God has extended grace to all people which gives them the ability to have faith in Christ (see prevenient grace). Synergists believe salvation is a matter of human and divine synergy, not divine choice alone without human cooperation. Some synergists believe that monergism is fatalistic; because they interpret it to believe that a man is not free to resist God's (outward) call. Many monergists, however, would counter that when the heart has been regenerated, man accepts God's (inward) call freely and so would defend that their Christianity, while not predicated on "free will," does, in fact, involve their freedom. Opponents of monergism would argue that this type of freedom is akin to being free to take the one and only choice available. These arguments are both aspects of the general argument that monergism means that God chooses individuals without any condition provided by the individual (See unconditional election). Therefore, according to monergism, the only reason that one person is saved and another is not is because God sovereignly decided, without any conditions provided by the two individuals, to save one of them. It follows that the only reason people are not saved is because God sovereignly chooses not to save some individuals. Therefore, monergism is said to lead to the conclusion that God does not in fact love every human being nor want to save every person. By contrast, synergists maintain that God does not save certain individuals because they do not desire to be saved. According to both monergism and synergism, God will not force His will or His forgiveness on those who do not desire it. Robin Phillips has argued that monergism and monoenergism, the latter of which was condemned as heretical during the patristic era, are closely related.