Кіріспе

Үнді діндеріндегі атрибут

Лотос, Nelumbo nucifera – су өсімдігі. Ол индуизм, буддизм, джайнизм және сикхизм сияқты үнді діндерінің өнерінде орталық рөл атқарады. Азия өнерінде лотос тағы – бейнеленген лотос гүлі, ол фигураның отыру орны немесе негізі ретінде қолданылады. Бұл буддалық және индуистік өнердегі қасиетті тұлғалардың әдеттегі тұғыры және джайнистік өнерде жиі кездеседі. Лотос өнері Үндістанда пайда болды және Үнді діндерімен бірге, әсіресе Шығыс Азияға таралды.

Буддизм

Аңгуттара Никаяда Будда өзін лотосқа (санскритте падма, пали тілінде падума) теңейді. Ол лотос гүлінің лайлы судан таза күйінде көтерілгеніндей, өзі де осы әлемнен, сол сутта айтылған жамандықтардан құтылып, көтерілгенін айтады. Буддизмде лотос дене, сөз және ойдың тазалығын көрсетеді, материалдық байланыстар мен денелік құштарлықтың тұманды суларынан жоғары көтерілгендей. Дәстүрлі өмірбаян бойынша, Гаутама Будданың алғашқы жеті қадамы лотос гүлдерін пайда еткен. Лотос тақтары буддалық өнердегі және басқа да үнді діндеріндегі маңызды тұлғалардың негізгі тұғыры болып табылады. Тибетте Падмасамбхава, Лотос туған, екінші Будда саналады, ол жергілікті құдайларды бағындырып немесе оларды буддизмге өткізіп, сол елге буддизмді әкелді; ол көбінесе гүл ұстаған күйінде бейнеленеді. Оның тууы туралы бір әңгімеде ол лотос гүлінің ішінде пайда болған делінеді.

Джайнизм

Джайнизмнің негізін қалаушылары (тиртханкаралар) лотос тағында отырған немесе тұрған күйде бейнеленеді. Атынан көрініп тұрғандай, джайнизмнің тиртханкарасы Падмапрабха да лотос символымен көрсетіледі. Падмапрабха атауы санскрит тілінде "қызыл лотос сияқты жарқыраған" деген мағынаны білдіреді. Шветамбара мәліметтерінде оның анасы, ол жатырда болғанда, қызыл лотостардан жасалған диван – падма – тілегендігі айтылады.

Манихеизм

Қытай манихейшілігі қытай буддизмінің иконографиясын қабылдады, діни өнерінде манихейшілдікте құрметтелген діни тұлғаларды жиі лотос тақтарында отырған күйінде бейнеледі.

Христиандық

Христиан дінінің Үндістанға таралғаннан бастап, Сент-Томас христиандарының иконографиясында Сент-Томас христиандары кресті, сондай-ақ парсы кресі деп те аталатын крест, стильделген лотос гүлінің үстіндегі лотос тағында бейнеленген. Сол сияқты, Шығыс шіркеуі Қытайға христиан дінін әкелгеннен кейін, несториандық крест қытайлық христиандық иконографиясында лотос гүлінде жиі көрсетілген.

Бахаи діні

Бахаи дінінің халықаралық қауымдастығы Үндістанның Нью-Дели қаласындағы Лотос ғибадатханасының дизайнында лотос символикасын пайдаланды.

Мәдениет

Көптеген Азия мәдениеттерінің классикалық жазба және ауызша әдебиетінде лотос бейнелі түрде кездеседі, ол сәнділік, сұлулық, кемелділік, тазалық және әдемілік символы болып табылады. Ол көбінесе өлеңдер мен әндерде идеалды әйелдік қасиеттердің аллегориясы ретінде қолданылады. Санскрит тілінде лотос сөзі (पद्म padma) көптеген синонимдерге ие: лотос судың ішінде өсетіндіктен, "туылғанды" білдіретін "джа" (ja) сөзі су туралы сөздерге қосылып, лотостың синонимдерін тудырады, мысалы, раджив, амбуджа (амбу – су + джа – туған), нирджа (нира – су + джа – туған), панкадж, панкаджа (панка – лай + джа – туған), камал, камала, кунала, аравинд, арвинд, налин, налини және сароджа. Сондай-ақ, лотостан туындаған есімдер де бар, мысалы, Падмавати (лотосқа ие) немесе Падмини (лотосқа толы). Бұл есімдер мен олардан алынған түрлері көбінесе Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азияда қыздарға, аздау дәрежеде ұлдарға қойылады. Лотос гүлі Үндістанның бірнеше штаттарының, соның ішінде Карнатака, Харьяна және Андхра-Прадеш штаттарының мемлекеттік гүлі болып табылады. Лотос гүлі – Үндістандағы ірі саяси партиялардың бірі – Бхаратия Джаната партиясының сайлау таңбасы.

Символизм

Ол сұлулықтың, абсолютті тазалықтың, адалдықтың, қайта жаралудың, өзін-өзі жаңартудың, рухани оянудың символы саналады. Ежегипеттіктер оны хош иісті, түрлендіретін иісі үшін ең құнды өсімдік деп санаған, ол су астында да, үстінде де өмір сүрген. Ежегипеттіктер оны сананың өзгерген күйіне ену және басқа да әлемдермен байланыс орнату үшін де пайдаланған. Көк лотос – түннен туған күннің символы ретінде қарастырылған. Үнді философиясында лотос – жаратылыстың алғашқы тууы және ғалам мен құдайлардың сиқырлы жатыры саналады. Оны сондай-ақ ұзақ өмір, шаттық, байлық және біліммен байланыстырған. Будда дәстүрінде ол – құштарлықтан, материалдық байланыстардан азаттықтың символы, сонымен қатар сананың, сөздің және іс-қимылдың тазалығын шақырушы. Мыналар да байланыстырылған:
• Көк лотос – интеллект, білім және даналыққа қарсы рухтың жеңісінің символы.
• "Ақ лотос" – Бодхидің оянуын, сананың тазалығына және рухани кемелдікке қадам басуын бейнелейді. Бұл сондай-ақ адамның рухани жетілуін және табиғатының тыныштандырылуын көрсетеді.
• "Қызғылт лотос" – Будданың нағыз лотосы және бәрінен жоғарысы деп есептеледі.