Кіріспе

Азаптау қазығы

Crux simplex терминін Юст Липсиус (1547–1606) құрбанды оған бекіту арқылы немесе оған шаншу арқылы жазалауға қолданылатын қарапайым, бір бөліктен жасалған ағаш қазықты көрсету үшін ойлап тапты (Simplex [ ] voco, cum in uno simplicique ligno fit affixio, aut infixio). Осылайша ол crux simplex-тің екі түрін ажыратты: crux simplex ad affixionem және crux simplex ad infixionem. Липсиус crux simplex (екі түрі де) екі ағаштан құралған конструкциямен, оны crux compacta деп атады (Compacta Crux est, quae manu facta, idque e duplici ligno), және оны үш түрге бөлді: crux decussata (X тәрізді), crux commissa (T тәрізді) және crux immissa († тәрізді). Бұл терминдердің бәрі Липсиус өнертапқандары және ежелгі Рим дәуірінде қолданылмаған.

Қарапайым және нақтыланған

Юст Липсиус өзінің "De Cruce" атты кітабының І кітабының V тарауын crux simplex ad affixionem деп атады, бұл адамды оған байлап өлтіруге қалдырылатын қарапайым айқыш түрі. Аузонийдің бір өлеңінде суреттелгендей, құрбанды қолдары бұтақтарға байланған ағаш діңгегіне бекітуге болады. Тіпті, ағаш діңі өзі де осы мақсатқа қолданылуы мүмкін. Липсиус Тертуллианның Сатурн дінінің жұпаларын өздерінің ғибадатханаларындағы ағаштарға айқышқа шегелеу туралы баяндамасын келтіріп, олардың, әсіресе жаппай айқышқа шегелеу кезінде, осы мақсатта пайдаланылғанын айтады. Израильдегі Эйн Керемдегі музейде, Киелі кітаптар бағы деп аталатын мұражайда, айқышқа шегелеу үшін дайындалғандай етіп орнатылған зәйтүн ағашы бар. 1594 жылы Липсиус crux simplex ad affixionem-нен бүгінде көрінетін кресттің дамығанын айтты. Израильдің Ескіліктер басқармасының 1972 жылдан 1997 жылға дейін археология-антропология бөлімінің меңгерушісі болған Джозеф Зиасқа göre, ең жылдам және тиімді жазалау тәсілі – "жәбірленушіні ағашқа немесе айқышқа байлап, қолын тікелей басына көтеру еді. Егер аяқтары байланбаса немесе шегеленбесе, өлім бірнеше минуттан, тіпті бір сағаттан кейін болатын". Көлденең бөрене қосылғанда, құрбанның азаптау уақыты Юст Липсиус суретіндегідей, қолымен басынан жоғары асып тасталғандағыдан ұзарады. Доктор Фредерик Зугибеге сәйкес, тік айқышқа шегелеу стилі қысқа мерзімде, бірнеше сағаттан немесе тіпті минуттарда тұншығуға алып келеді, бұл аяқтарына сүйеніп отырып, дем алу мүмкіндігіне байланысты. XIX ғасырда профессор Герман Фулда римдіктердің жаппай жазалаулары туралы былай деп жазды: "Көпшілік жазалау үшін таңдалған жерлердің барлығында ағаш болмағандықтан, қарапайым бөрене жерге көмілген. Оған қолдары жоғары көтерілген, көбінесе аяқтары да байланған немесе заңбұзушылар шегеленген". 1904 жылы Пол Вильгельм Шмидт былай деп жазды: "Жаппай жазалау әдісі жиі қолданылған: Варус 2000 адамды бірден (Ant. Josh. XVII 10. 10), Квадрат (Иудейлер соғысы II 12. 6), прокуратор Феликс (Иудейлер соғысы II 15. 2 [13. 2]), Тит (Иудейлер соғысы VII. 1 [V 11. 1])". 90 жыл өткен соң Реймонд Браун былай деп түсіндірді: "Кейде тек тік бағана қолданылған, ал сотталғанның қолы тік көтеріліп, басынан жоғары созылған. (Бұл Исаның жағдайында болған жоқ, өйткені ол жазалау орнына крестті (көлденең бөренені) алып барды.)"; ал XXI ғасырда "көптеген тарихшылар құрбандардың жазалау орнына тек көлденең бөренені (патибулум) алып баратынына сенеді. Бөрене содан кейін жерге орнатылған тік бағанаға (стипске) бекітілетін".

Crux simplex ad infixionem (жағымсыз және жағымсыз)

Юст Липсидің "De Cruce" кітабының І кітабының VI тарауында crux simplex-тің тағы бір түрі қарастырылады, атап айтқанда, нақапқа шаншу үшін қолданылатын crux simplex ad infixionem. Ол кітап жас Сенека, Александриялық Гесихий, Гай Маценас және Плиний Егдеге сүйенеді. Липсий кейіннен crux simplex ad infixionem деп атаған нәрсе туралы айтқанда, Сенека (шамамен б.з.д. 4 – б.з. 65) stipitem терминін қолданады, бұл термин күрделі кресттің (crux compacta) тік бөлігін атау үшін де қолданылады. "Эпистула Моралес ад Луцилиум" атты еңбегінде Сенека adactum per medium hominem qui per os emergat stipitem (адамның денесінен мойнынан шығып тұратын қазық) деп сипаттайды; ал "De Consolatione ad Marciam" еңбегінде alii per obscena stipitem egerunt (кейбіреулер оның ішкі жағынан қазықты жоғары итереді) дейді. Римдік кезеңге дейін және одан кейін мыңдаған жылдар бойы бағанаға шаншу арқылы өлім жазасы қолданылып келді (мысалы, қаныпек). Бұл шамамен б.з.д. 1754 жылғы Хаммурапи кодексінің 153-ші заңында жазылған. Неоассирия империясы (б.з.д. 911–612) ұзын тік қазықтарға шаншып, осы тәжірибені бейнелейтін суреттерді жазуларына қосты. Шаншу Персияның бірінші империясында да (б.з.д. 550–330) қолданылған, бұл туралы Еврей Киелі кітабында (Ескі өсиет) да айтылады, онда Дарий I б.з.д. 519 шамасындағы жарлығымен Иерусалимдегі ғибадатхананы қайта жаңартуға рұқсат берген және жұмысқа кедері келтіргендердің өлімімен жазалануын бұйырған. Бехистун жазуында Дарий өзінің жауларын бағанаға шаншқанын мақтан тұтады, ал Геродот Дарийдің Вавилонның көтерілісіне жауап ретінде үш мың жетекші азаматын бағанаға шаншқанын айтады. 15 ғасырда Румынияда бағанаға шаншу кеңінен таралған, оны ерекше қатыгездігімен көзге түскен Влад "Қаныпек" Тепеш жиі қолданған, ол әдеби туындының – Дракуланың тарихи прототипіне айналды. Ол жазасыздықпен әрекет етті және оны қабылдамаған қалаларда, мысалы, Трансильванияның Кронштадт (Брашов) және Германштадт (Сибиу) қалаларында ерлер, әйелдер және балаларды бағанаға шаншу жазасы қолданылды. Екі қалада да неміс қоныс аударушылары тұрды, олар онымен сауда жасағысы келмеді немесе оған салық төлегісі келмеді. 1459 жылы ол 30 000 неміс қоныс аударушысын (саксон) және шенеуніктерін бағанаға шаншты, осылайша оның қатыгез қырғыншылықтарға толы мансабы басталды, оның ішінде 1456 және 1462 жылдар аралығында 40 000 мен 100 000 адамды өлтіргені айтылады, бұл фактілер сол кездегі құжаттар мен гравюраларда егжей-тегжейлі сипатталған, олар оның қанға және бағанаға шаншуға құштарлығын көрсетті, сондықтан оны Țepeș деп атауға бастады, бұл румын тілінде "қаныпек" дегенді білдіреді.