Кіріспе

Яһуди халқының өнері

Яһуди өнері немесе яһуди халқының өнері – ежелгі яһуди өнерінен бастап қазіргі Израиль өнеріне дейінгі алуан түрлі шығармашылық еңбектерді қамтиды. Яһуди өнері көркем пластика, мүсін, сурет салу және басқа да салаларды қамтиды, олардың барлығы яһуди мәдениетіне, тарихына және діни сенімдеріне байланысты дамыған. Бұл көркемдік өркендеудің бастауы ерте израильдіктердің өнерінде, Израиль жерінде жатыр, ол Екінші Храм дәуірінде әртүрлі империялардың ықпалымен пайда болып, дамыды. Бұл көркемдік дәстүр Мишна және Талмуд дәуірлерінде яһуди қауымдастықтарындағы мәдени және діни өзгерістерді көрсете отырып, одан әрі дамыды. Яһудилердің бүкіл әлемге таралуы, яғни яһуди диаспорасы кезінде, көркемдік өндіріс мыңжылдықтар бойы жалғасып, әртүрлі мәдени ортаға бейімделі, бірақ ерекше яһуди тақырыптары мен мотивтерін сақтап келді. Эмансипацияға дейін яһуди өнері көбінесе діни амалдар мен рәсімдерге бағытталған еді. Ерте заманауи кезеңдегі эмансипациядан кейін, еврей суретшілері, әсіресе Еуропада, діни өнермен әртүрлі байланыстарда әртүрлі тақырыптарды зерттей бастады. Айта кетерлігі, Франциядағы яһудилер, олардың кейбіреуі Шығыс Еуропадан қашып келгендер, кейде мүлдем секулярлық сипаттағы модернистік өнер тудырды. XX ғасырдың бірінші жартысында, негізінен қуғын-сүргіннен қашып келген Шығыс Еуропалық яһудилерден құралған топ Париж мектебі деп аталды. ХХ ғасырдың соңынан ортасына дейін Холокост және еврейлердің қазіргі Израильге көшіп келуінен кейін Израиль яһуди өнерінің орталығы ретінде қайта жанданды, ал Еуропа яһуди мәдениетінің орталығы ретіндегі маңыздылығы азайды.

Екінші ғибадатхана кезеңі және ерте антикалық кезең

Екінші ғибадатхана кезеңінде яһуди өнері Киелі кітаптағы бейнелі суреттерге қарсы тыйымның күшті ықпалында болды, нәтижесінде фигуративтік немесе символдық бейнелерге қарағанда геометриялық, гүлдік және сәулеттік мотивтерге басымдық берілді. Бұл көркемдік шектеу яһуди діни тәжірибелеріне, әсіресе жалған құдайларға табынуға қауіп төндіретін эллинистік мәдени қысымға жауап болды. Менора мен нан үстелі сияқты символдық элементтер көбінесе діни қызметтердегі маңыздылығын көрсететін сирек қолданылды. Бірақ, христиан дінінің Рим империясының басым діні ретінде пайда болуы яһуди өнерінде маңызды өзгеріске алып келді. Бұл кезең, Кейінгі Антикалық дәуір деп аталады, яһуди қауымдарының синагогалық және жерлеу өнеріне символдық мотивтерді біртіндеп енгізуіне куә болды. Бұл символикалық нышандардың менора мен нан үстелінен асып, басқа да ритуалдық заттар мен белгілерді қамтуы яһуди өзіндігінің кеңірек білдірілуін көрсетті. Мәдени бейнелеудегі бұл өзгеріс Жерорта теңізі аймағында христиандық үстемдіктің күшеюінен кейін яһуди діні мен қауымдастығын бекіту мақсатын көздеді, менора сияқты символдық нышандар ұлттық ерекшелік пен діни сенімнің белгісіне айналды.

Ортағасырлық еврей өнері

Орта ғасырлар кезеңінде (шамамен 5-15 ғасырлар) еврей қауымдары еврей өнерінің туындыларын жасауды жалғастырды, мұндағы өнердің көп бөлігі діни өмірге, әсіресе синагогтар мен діни мәтіндерге шоғырланды. Еврей ғалымдарының және мәтіндерінің, соның ішінде Раши мен Маймонид сияқты көрнекті тұлғалардың еңбектерінде, суреттер жиі кездеседі, олардың кейбіреулерін христиан тапсырыс берушілеріне де қызмет еткен суретшілер салған, еврей және христиан суретшілері арасында айқын байланыстар болды. Флоренциялық суретші Мариано дель Буоно және христиан меценаттары үшін жұмыс істегенімен танымал Барбо миссалының авторы да маңызды еврей туындыларын жасады. Ханука шамдары мен кидуш кеселері сияқты діни заттар еврей заңдарымен белгіленгенімен, уақыт өте келе формасы мен әшекейлеуі өзгерді, көбінесе христиан әріптестерінің сәнді заттары мен эстетикалық талғамдарын шағылыстырды. Осы бейімделушілік пен интеграция орта ғасырлық синагогтар архитектурасында одан әрі көрініс тапты, ол заманауи христиан ғимараттарынан элементтерді жиі қабылдады, мысалы, Регенсбург пен Прагадағы синагогтарда готикалық стиль мен мотивтерді қамтиды. Каталонияда жасалған Алтын Хагдада готикалық және итальяндық ықпал байқалады.

Ерте заманауи кезең

Яһуди өнері қасиетті кеңістіктер мен діни өнер арқылы жалғасты. Синагогалардың сыртқы пішіні, әсіресе Польша-Литва одағында, көбінесе қарапайым болды, бай безендірілген интерьерін жасыратын қарапайым қасбеттерімен. Бұл контраст, қасиеттінің күнделікті өмірде жасырынып жатуы туралы яһуди философиялық ұғымын көрсетті, бұл концепция осы діни ғимараттардың сыртқы және ішкі архитектуралық қарама-қайшылығында көрінеді. Бұл синагогалардың егжей-тегжейлі суреттермен және күрделі өрнектермен безендірілген ішкі сұлулығы, олардың қарапайым сыртқы түріне зор контраст жасады, мұндай екіұштылық христиандық наразылық тудырмау және христиандық билік органдарының шектеулерін сақтау ниетімен туды, мысалы, яһуди діни ғимараттарының биіктігіне қойылған шектеулер. Мұндай шектеулер инновациялық архитектуралық шешімдерге әкелді, соның ішінде синагогалардың еденін төмендету арқылы ішкі кеңістіктің биіктігін арттыру, бұл тәжірибе "Раббым, мен сені тереңдіктен шақырамын" (Зәб. 130:1) деген библейлік аятты еске түсіреді. Бұл тәсіл заң талаптарын ғана емес, сонымен қатар синагоганың рухани атмосферасын байытады. Наполеон кодексі Еуропа бойынша еврейлердің эмансипациясына да мүмкіндік берді, еврейлерге, протестанттарға және масондарға діни бостандық сыйлады. Бұл бостандық актісі Бірінші француз империясы бағындырған аумақтарға тарады, онда Наполеон еврейлерді геттоларға қамауды және олардың құқықтарын шектеуді жойды. 1808 жылға қарай ол француз иудаизмін мемлекетке толық интеграциялады, танылған христиан діндерімен қатар Ұлттық Израильдік консисторияны құрды, осылайша француз қоғамындағы еврей қауымдастықтарын ресми түрде мойындады. Осы суретшілер діни мәтіндер мен кеңістіктерден асып, секулярлық өнермен де айналыса бастады. Осы кезеңде еврейлердің өнерге демеушілігі де артты. Дін өнері мен архитектурасы Шығыс Еуропадағы ағаш синагогаларда да көрініс тапты, олар Екінші дүниежүзілік соғыста нацистер тарапынан қиратылды. Шмуэль Хиршенберг және Изидор Кауфманн сияқты суретшілердің туындылары еврейлік әңгімелердің жалпыға ортақ моральдық тілмен өрілуін көрсетті, еврей халқының азап-тозағы мен төзімділігін бейнелеу үшін негізінен христиандық аллегорияларды пайдаланды. Олардың өнері яһуди тәжірибесіне терең байланысқан болса да, сол кездегі өнер және идеологияға жауап ретінде христиандық суреттегі аллегориялық және драмалық стильдерді бейнеледі. Мысалы, Хиршенбергтің "Golus" және "Czarny Sztandar" (Қара ту, 1907, Нью-Йорк еврей мұражайы) сияқты туындылары тұтқындық, азап және құтқарылу туралы кең тақырыптарды жеткізу үшін христиандық аллегорияларды пайдаланды, христиандық бейнелеріне тән өлім мен қайта тірілу арасындағы шиеленісті бейнеледі. Олардың туындылары еврей тақырыптарын бейнеледі және дискриминация, погромдар және орыс революциясының құлтуылдары туралы олардың тәжірибесін көрсететін терең эмоционалдық күштілікке ие болды. Бұл суретшілердің, әсіресе Шығыс Еуропадан шыққандардың өнері еврей халқының ахуалы мен азап-тозағын экспрессионистік туындыларда бейнелегені айтылады. Ксенофобия мен кейбір жақтардан сынға ұшырағанына қарамастан, бұл суретшілер Париждің жанды өнер қауымдастығында орталық рөл атқарды, кафелерге жиі барады, идиш тілінде сөйлеседі және оның өнер әлемінің астанасы ретіндегі мәртебесіне үлкен үлес қосты. Париж мектебі нацистердің Францияны басып алуынан және Холокосттан кейін құлдырады, оның барысында көптеген еврей суретшілері өлтірілді немесе аурудан қайтыс болды. Марк Шагал сияқты бірнеше суретшілер Израильге және АҚШ-қа тарады. Осы кезеңде Тель-Авив және Сафедтегі суретшілер адамгершілік пен эмоцияны бейнелейтін, көбінесе еврейлік тәжірибелерге тән драмалық және қайғылы сипатқа ие туындылар жасады. Сафед, еврей дінінің қасиетті қалаларының бірі, әсіресе 20-ғасырдың ортасы мен соңында Париж мектебінің ықпалымен суретшілердің орталығы болды. Оның мистикалық және романтикалық атмосферасы қаланың рухани мәні мен динамикалық пейзаждарын бейнелеуге тырысқан Моше Кастель және Ицхак Френкель Френел сияқты суретшілерді тартты.

Израиль

ХХ ғасырдың басында Борис Шац 1906 жылы Безалел өнер және қолөнер мектебін құрды, ол еуропалық модерн стилін жергілікті көркемдік дәстүрлермен үйлестірді. Осы кезеңде заманауи өнер бағыттары пайда болды және Безалелдің көркемдік доктринасының дәстүрлі шектеріне қарсы тұрып, өнердегі субъективтілік арта түсті. Париж мектебінің (École de Paris) ықпалымен заманауи өнерге бағытталған студиялар мен көрмелер ашылды, Тель-Авив мәдени орталыққа айналып, бірте-бірте Иерусалимді елдегі маңызды өнер орталығы ретінде ығыстырды. ХХ ғасырдың басында суретшілер Сафедке қоныстанды, нәтижесінде қалада Суретшілер ауданы құрылды, ол 1950-ші жылдардан 1970-ші жылдарға дейінгі кезеңде қаладағы "өнердің алтын ғасыры" деп аталатын өркендеуге ықпал етті. Бұл дәуірде сонымен қатар Қанаандық және Жаңа Көріністер сияқты маңызды өнер қозғалыстары пайда болды, бұл Израиль өнер саласын одан әрі байытты.