Кіріспе
Француз өнер мұрағатшысы және қарсылық қозғалысының мүшесі, канадалық әнші-күйші Роза Антония Мария Валланд (1 қараша 1898 – 18 қыркүйек 1980) – француз өнер мұрағатшысы, француз қарсылық күштерінің мүшесі, француз армиясының капитаны және француз тарихындағы ең көп награда алған әйелдердің бірі. Ол нацистердің Франциядан ұлттық француз және жеке еврейлерге тиесілі өнер туындыларын тонау туралы мәліметтерді құпия түрде жазды; және француз қарсылық қозғалысымен бірге жұмыс істеп, мыңдаған өнер туындыларын сақтап қалды.
the Canadian singer songwriter
Rose Antonia Maria Valland (1 November 1898 – 18 September 1980) was a French art curator, member of the French Resistance, captain in the French military, and one of the most decorated women in French history. She secretly recorded details of the Nazi plundering of National French and private Jewish owned art from France; and, working with the French Resistance, she saved thousands of works of art.
Ерте өмір
Валланд Францияның Сен-Этьен-де-Сен-Жуар, Изер қаласында, теміршінің қызы болып дүниеге келді. Көптеген дарынды, қарапайым отбасылардан шыққан оқушылар сияқты, ол да мұғалімдер мектебіне оқуға стипендия алды. 1918 жылы бітіріп, сурет салу пәнінің мұғалімі болуды жоспарлады. Ол Лион қаласындағы ұлттық көркем өнер мектебінде оқып, 1922 жылы бітірді. Содан кейін Валланд сурет мұғалімдерін даярлау бойынша конкурсқа қатысып жеңіске жетіп, Париждегі Жоғары ұлттық көркем өнер мектебінде екі жылдық оқудан өтті. Кейін ол орта мектепте сурет салу сабақтарын берді, бірақ Лувр мектебінде және Париж университетінде өнер тарихын оқуын жалғастырды. 1933 жылы Лувр мектебінен арнайы диплом алып, Франция колледжінде аспирантурада оқыды. 1932 жылы Валланд Jeu de Paume мұражайында ерікті көмекші куратор болып жұмыс істеді.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1941 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Валланд ақылы қызметке алынып, Францияның неміс оккупациясы тұсында Jeu de Paume мұражайының бақылаушысы болды. Ол тілді ресми түрде ешқашан оқымаған, бірақ 1920-1930 жылдары Германияға жасаған сапарлары сол кезде кеңінен қолданылатын ғылыми тілді жақсы түсінуге көмектескен. Валланд немістердің жүк көліктерінің жүргізушілерімен сөйлесіп, өнер туындыларының тоналанып, тікелей теміржол станцияларына әкетілуін білді. Валланд Ұлттық мұражайлар директоры Жак Жожарды нацистердің өнерді тонау жағдайы туралы үнемі хабардар етіп отырды. Ол Францияның құнды қазыналарымен жүктелген пойздарды қателесіп жарылқамау үшін өнер туындыларының теміржолға жөнелтілуі туралы хабарлады. Мұражайға жоғары дәрежелі нацистік шенеуніктер келіп тұрды, ал Валланд 1941 жылғы 3 мамырда рейхсмаршал Герман Геринг жеке коллекциясына ұрланған суреттерді таңдау үшін келгенде қасында болды. Бақытымызға орай, сол кезде басқа жүк вагондары әлі жүктелмеген, сондықтан пойыз жоспарлы уақытта стансадан шықпады. Валланд Жожарға нацистердің жүк тасымалы туралы бұйрығының көшірмесін берді, онда пойыз бен жүк вагондарының нөмірлері, әр қораптың мазмұны және әр жүк вагонының бағыты (Австриядағы Санк-Георген-им-Аттергаудағы Когль қамалы мен Моравиядағы Никольсбург қоймасы) көрсетілген. Жожар бұл ақпаратты қарсылық күштеріне жеткізді. 10 тамызда пойыз жолға шығуға дайын болды, бірақ француз теміржолшылары ереуілге шықты. Алайда екі күннен кейін жолдар тазаланып, қашып бара жатқан немістер мен олардың жеке заттарын тасымалдайтын басымдық пойыздардың кешігуіне байланысты кешікті. 40044 нөмірімен белгіленген пойыз жалпы 53 вагондарды тасымалдап жолға шықты. Жүк көп салған пойыз механикалық бұзылуға ұшырамай, Ле-Буржеге жетіп келді. 48 сағаттан кейін немістер бұзылған жерін жөндеген кезде француз қарсыласы алдағы жолдағы екі пойыздың рельсін бұзып, пойызды Аулнай-су-Буада тоқтатты. Француз армиясының екінші бронедивизиясы Парижге келгеннен кейін 27 тамызда лейтенант Андре Розенбергтің (көшірілген өнер сатушысы Поль Розенбергтің ұлы) басқаруымен шағын топ пойызды тексеруге және күзетуге жіберілді. 1953 жылы Францияға оралғаннан кейін Валланд француз Ұлттық мұражайларының консерваторы болып тағайындалды және 1954 жылы "Өнер туындыларын қорғау комиссиясының" төрағасы (Chef du Service de protection des oeuvres d'art) атанды. 1961 жылы ол соғыс жылдарындағы тәжірибесі туралы "Le front de l'art" (1997 жылы қайта басылған) атты кітап жазды. Валланд 1968 жылы зейнеткерлікке шықты, бірақ француз архивтері үшін өнер туындыларын қайтару мәселесі бойынша жұмысын жалғастырды. Оның батылдығы мен адалдығы өз және басқа елдерден көптеген марапаттарға ие болды. Француз үкіметінен Валланд Құрмет легионын алды, Өнер және әдебиет орденінің командирі болды және Тәуелсіздік медалімен марапатталды. АҚШ 1948 жылы Валландқа Азаттық медалін табыс етті. Роза Валланд есімін сақтау қауымдастығының бастамасымен 2005 жылғы 25 сәуірде Jeu de Paume мұражайының фасадында Валландқа арналған ескерткіш тақта ашылды. 2018 жылы француз почтасы оның құрметіне марка шығарды. Француз Мәдениет және коммуникация министрлігі (Ministère de la Culture et de la Communication) француз ұлттық мұражайларында сақталған қайтарылған өнер туындыларының тізімін қамтитын Rose Valland Service des musées de France атты веб-порталына ие.
Жеке өмір
Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Валланд Джойс Хелен Хирмен (1917-1977) қарым-қатынас бастады. Хир Ливерпульде туған, АҚШ елшілігінде хатшы-аудармашы болып жұмыс істеген. Екі әйел Париждің 5-ші округіндегі Наварра көшесіндегі бір пәтерде бірге тұрды. Хирдің емшек безінің қатерлі ісігінен қайтыс болуымен бұл қарым-қатынас аяқталды, ол Валландтың отбасылық мазарында жерленді.
Танымал мәдениетте
1964 жылы Джон Франкенхаймердің "Поезд" фильмі оның кітабына шала негізделген, және "Мль Виллард" атты кейіпкерді қамтиды. Валландтың ұрланған өнерді сақтаудағы рөлі 1994 жылғы кітапта және 2006 жылғы "Еуропаны зорлау" деректі фильмінде талқыланды. 2006 жылы Валланд Корин Бушудың "Роза Валланд: Музейдегі қарсылық" атты өмірбаянының тақырыбы болды. Сара Хоутелингтің 2009 жылғы "Көрмедегі суреттер" романында Роза Клемент кейіпкері Роза Валландқа негізделген. 2009 жылы Валланд Роберт М. Эдселдің "Ескерткіштер" кітабының маңызды кейіпкерлерінің бірі болды, ол кейін 2014 жылы осы атпен фильмнің негізіне айналды. Валланд Джордж Клунидің 2014 жылдың ақпан айында шыққан "Ескерткіштер" фильмінде Кейт Бланшетт сомдаған Клэр Симон кейіпкеріне шабыт берді. Парижде, Францияда, оның есімімен екі ескерткіш тақта ашылды: біреуі Тюйлери бағындағы Musée du Jeu de Paume алдында, екіншісі – 5-ші округте Джойс Хирмен бірге тұрған ғимаратта. Оның құрметіне 17-ші округте париждік көше де аталды. Францияның бірнеше қалаларында, мысалы Гренобльде, оның есімімен басқа көшелер де аталған. Франция үкіметі оның есімімен гүл мен почта маркасын шығарды.