Кіріспе

Жүк тасымалдау логистикасын ұйымдастырады

Жүк экспедиторлары

Жүк экспедиторы немесе экспедиторлық агент – жүк жөнелтушінің (жүк жөнелтуді ұйымдастыратын тараптың) атынан, жүк тасымалдаушылармен (тауарды тасымалдайтын тараптармен) байланысып, жүк тасымалын үйлестіретін және ұйымдастыратын жеке тұлға немесе компания. Тасымалдаушылар кемелер, ұшақтар, жүк көліктері және темір жолдарды қоса алғанда, әртүрлі тасымалдау тәсілдерін пайдалана алады және бір жүк тасымалы үшін көбінесе бірнеше тәсілді қолданады. Жүк экспедиторы өзі жүк тасымайды, бірақ логистикалық желіде агент ретінде әрекет етеді және жүк консолидациясы, баға келіссөздері, жөнелтілімді қадағалау, кедендік және басқа да құжаттарды рәсімдеу сияқты көптеген міндеттерді орындайды. FIATA жүк экспедиторын «көліктің сәулетшісі» деп сипаттайды. Халықаралық жүк экспедиторлары көбінесе шекарадан өтетін логистикамен айналысады және кедендік құжаттарды дайындау және өңдеу, сондай-ақ әртүрлі елдердің ережелеріне қатысты іс-шараларды орындауда қосымша тәжірибеге ие. Жүк экспедиторлары әдетте коммерциялық инвойс, жүк жөнелтушінің экспорттық декларациясы, жүк жөнелту қағазы және тасымалдаушы немесе экспорттау, импорттау және/немесе транзит жасау елі қажет ететін басқа құжаттар туралы ақпаратқа ие. Қазіргі заманғы жүк экспедиторлары бастапқы нүктеден соңғы пунктке дейін тауарды тасымалдау процесін ұсынады және қойманы жоспарлау, жүк сақтандыру және кедендік брокерлік сияқты қосымша қызметтерді де ұсына алады. Жүк тасымалын қадағалаумен қатар, экспедиторлар жүк туралы нақты уақыт ақпаратына ие болады. Кейбір экспедиторлар теміржол тасымалы, порт айналасындағы жинау және жеткізу сияқты нақты салаларға маманданған болуы мүмкін.

Тарих

Алғашқы халықаралық жүк экспедиторлары 1800 жылдардың басында Лондондағы қонақүй иелері болды, олар өз қонақтарының жеке заттарын сақтап, қайта жіберумен айналысты. Ең ертегі жүк экспедиторларының бірі – 1836 жылы құрылған Томас Медоуз және Ко. Ltd.

Анықтама және функциялары

Экспедитор – жүк тасымалдаушылармен байланысып, жүк жіберушінің (жүкті жіберуді ұйымдастыратын тараптың) атынан жүк тасымалын үйлестіретін және ұйымдастыратын ұйым. Тасымалдаушы – тауарларды нақты тасымалдайтын және кемелер, ұшақтар, жүк көліктері мен теміржолдарды, соның ішінде бір жүк жіберу үшін бірнеше тасымалдау тәсілдерін пайдалана алатын ұйым. Мысалы, экспедитор жүк зауытынан әуежайға жүк көлігімен, содан кейін ұшақпен баратын қалаға дейін, ал әуежайдан тапсырыс берушінің ғимаратына басқа жүк көлігімен тасымалдауды ұйымдастыруы мүмкін. Экспедитор өзі тауарды жылжытпайды, бірақ логистикалық желідегі агент ретінде әрекет етеді және жүк консолидациясы, тарифтерді келісу, жүк жіберуді қадағалау, кедендік және басқа да құжаттарды рәсімдеу сияқты көптеген міндеттерді орындайды. Халықаралық экспедиторлар қауымдастығы (FIATA) экспедиторды «көліктің сәулетшісі» деп сипаттайды. Экспедитордың бастапқы қызметі – әртүрлі тасымалдаушылармен келісімшарт жасасу арқылы тасымалдауды ұйымдастыру болды. Экспедитордың міндеттеріне баратын елдегі құжаттама мен кедендік талаптар бойынша кеңес беру кірді. Оның шетелдегі өкілі клиенттерінің тауарларына қарайды және тауарлардың қозғалысына әсер ететін мәселелер туралы оны хабардар етеді. Қазіргі заманғы экспедиторлар тауарды бастапқы жерден соңғы пунктке дейін жеткізу процесін ұсынады және қойманы жоспарлау, жүк сақтандыру және кедендік брокерлік сияқты қосымша қызметтер ұсынуы мүмкін. Бір операцияда экспедитор тасымалдаушы (негізгі тұлға) немесе клиенті үшін агент ретінде, немесе екеуінің де ролін атқаруы мүмкін. Жүк жіберуді қадағалаумен қатар экспедиторлар жүк туралы нақты уақыт ақпаратына ие болады. Кейбір экспедиторлар теміржолмен жүк тасымалы, порт маңындағы жинау және жеткізу сияқты нақты салаларға маманданған болуы мүмкін. Халықаралық экспедиторлар көбінесе мемлекеттік шекарадан өтетін логистикамен айналысады және кедендік құжаттарды дайындау мен рәсімдеуде, сондай-ақ әртүрлі елдердің ережелеріне қатысты іс-шараларды орындауда қосымша тәжірибе жинаған. Экспедиторлар әдетте коммерциялық инвойс, жүк жіберушінің экспорттық декларациясы, жүк жөнелту қағазы және тасымалдаушыға немесе экспорттау, импорттау және/немесе транзит жасаушы елге қажетті басқа құжаттар туралы ақпаратқа ие. Экспедиторлар көбінесе қызметтері үшін төлем алады, ол зауыттан және жеткізуге дейінгі тасымалдау шығындары, жүк тасымалы, кедендік және басқа да алымдар мен құжаттарды рәсімдеу шығындарын қамтуы мүмкін.

Ұлттық айырмашылықтар

Австралияда лицензиялы кеден брокерлерінің көпшілігі жүк тасымалдаушылармен жұмыс істейді. Бұл ұйымдар мемлекеттік тіркеуде тұрады және лицензиялары үш жыл сайын жаңарып отырады. Транспорт Канада – халықаралық экспедиторларға әсер ететін көптеген ережелерді іске асыруға жауапты Канаданың Шекаралық қызмет агенттігімен бірге көлік саясаты мен бағдарламаларын жүзеге асыру және қолдану үшін жауапты федералды департамент. Канадалық халықаралық экспедиторлар қауымдастығы (CIFFA) 1948 жылы шетелдік экспедиторлардың беделін, мәртебесін және мүдделерін бірыңғай сауда тәжірибесі мен ережелерін орнату арқылы қолдау және қорғау мақсатымен құрылды. Үндістандағы «Жүк тасымалдаушылар қауымдастығы федерациясы» – бұл елдегі 28 қауымдастықтың бас органы және 110 000-нан астам адамды жұмыспен қамтыған 6500 кеден үйінің агенттерін білдіретін бас ұйым. Өндірілген өнімнің 82%-дан астамы экспортталатындықтан, экспедиторлар Ирландия экономикасына маңызды үлес қосады. Ирландияның халықаралық жүк тасымалдау қауымдастығы сияқты қауымдастықтар білім беру және өкілдік ету арқылы саланың мүдделерін қорғайды. Кения мен Танзанияда жүк тасымалдаушылар көбінесе кедендік рәсімдеу және экспедиторлық агенттер деп аталады. Лицензия алу қажет, оны тиісті салық органдарынан алуға болады. Экспедиторлар жүк жіберілгендерін кедендік рәсімдеуге, тасымалдауды ұйымдастыруға және жіберілген жүкті алушыға жеткізуге жауапты. Нигерияда жүк тасымалдау 1914 жылдан бастап ақша дақылы ретінде экспортталған жер жөңкесінен бастап қолданысқа енді, бірақ бастапқыда жүк тасымалдау ретінде емес, бір елден екінші елге тауарлар мен қызметтерді тасымалдау құралы ретінде пайдаланылды. Британдықтардың тәжірибесін ұстанған агенттер тауарлар мен қызметтерді тасымалдауды жеңілдету үшін қолданылды. ПИФФА-ның мүшесі ретінде 500-ден астам жүк тасымалдау компаниясы бар, ол FIATA-ның жергілікті өкілі және Пәкістан үшін мүшелік қауымдастығы болып табылады. Ұлыбританияда жүк тасымалдаушылар лицензия алмайды, бірақ көптегендері Ұлыбританияның халықаралық жүк тасымалдау қауымдастығының (BIFA) мүшелері болып табылады, бұл Ұлыбританияда тіркелген компаниялар үшін барлық көлік түрлерімен – әуе, автомобиль, теміржол және теңіз арқылы халықаралық жүк тасымалымен айналысатын сауда қауымдастығы. BIFA-ның 1600-нан астам мүшесі бар, олар көбінесе жүк тасымалдаушылар деп белгілі және олар осы әртүрлі көлік түрлерінде кең ауқымды қызметтер ұсынады. АҚШ-та автомобиль жолдарымен ішкі жүк тасымалын жүзеге асыратын компаниялар АҚШ Көлік министрлігінің Федералды автокөлік тасымалдаушыларының қауіпсіздігі басқармасында тіркелуі керек. Мұндай экспедиторлар – жүк тасымалдауға жүк қабылдайтын және өздерінің жүк қағаздары бойынша жүк жеткізілуіне жауапты «тасымалдаушылар». АҚШ-қа және одан жүк жөнелтуді ұйымдастыратын халықаралық теңіз жүк тасымалдаушылары Федералды теңіз комиссиясымен теңіз тасымалдаушылары немесе кемесіз жалпы тасымалдаушылар (NVOCC) ретінде лицензия алуы керек. NVOCC-лер АҚШ-тан жөнелтілімдерді ортақ тасымалдаушылар арқылы жөнелтеді және жөнелтушілердің атынан осы жөнелтілімдерге орын резервтейді немесе ұйымдастырады; теңіз жүк тасымалдаушылары құжаттаманы дайындайды және өңдейді және жөнелтілімдерге қатысты басқа да іс-шараларды орындайды.

Қазіргі заманғы ғаламдық жүк тасымалдаушы ұйымдар.

Қазіргі заманғы халықаралық жүк тасымалдау ұйымдары (ХТҚ) миллиардтаған долларлық кіріске ие, әлемнің көптеген елдерінде тікелей өкілдік ететін ірі компаниялар. Олар жаһандық сауданы жеңілдетуде маңызды рөл атқарады, халықаралық шекаралар арқылы тауарлардың тиімді және нақты қозғалысын ұйымдастырады. Ұйымдар жылдар бойында келісімшарт агенттерінің желілерінен бүкіл әлемде тікелей қатысатын ірі корпорацияларға дейін өрістеді, миллиардтаған долларлық кіріс табады. The Brainy Insights (2023) мәліметінше, «Жүк тасымалдау нарығы: жаһандық перспектива және 2022-2027 жылдарға болжам» бойынша, 2021 жылы жаһандық жүк тасымалдау нарығының құны 201,6 миллиард долларды құрады. 2022-2030 жылдар аралығында күрделі жылдық өсім көрсеткіші (CAGR) 3,9%-ды құрап, 2030 жылға қарай 284 миллиард долларға жетеді деп күтілуде. Халықаралық жүк тасымалдау секторы B2B, B2C және C2C транзакцияларын қамтитын әртүрлі жеткізу тізбегі желілері арқылы сауданы жеңілдетуде маңызды рөл атқарады. Қазіргі экономикалық жағдайда логистикалық компаниялар жер, әуе және су көлігі сияқты мультимодальды көлік түрлерін пайдаланады, нарықтың өзгеретін динамикасына және коммерцияның өсіп келе жатқан цифрландыруына бейімделеді. United Parcel Service Inc, Deutsche Post AG, FedEx Corp, A. P. Moller Maersk AS және Deutsche Bahn AG кіріс бойынша әлемдегі ең ірі 5 логистикалық компания болып табылады. Топ-10 логистикалық компаниялардың жалпы кірісі 538,842 миллион долларды құрады. Бірақ, негізгі бизнеспен қатар, ХТҚ арасында кіріс ағындарын әртараптандыру тенденциясы байқалады, бұл индустрияның динамикалық және бейімделуге қабілетті екенін көрсетеді. Murphy және Daley (2001) сияқты зерттеулер индустрияның эволюциясы туралы түсінік береді, ХТҚ ландшафтында шағын компаниялардың маңызды рөлі бар екенін атап көрсетеді. Индустрия сонымен қатар цифрлық трансформациядан өтті. Riedl және тағы басқалар (2018) жаһандық логистикада маңызды цифрлық трансформация жүзеге асты.