Кез-кеңістік қысылуы – капиталдың кеңеюінен туындайтын, уақыт пен кеңістік арақатынасын өзгертетін құбылыс. Технологиялық инновациялар, нарықтарды жылдамдату, өндіріс циклын қысқарту.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Уақыт-кеңістік қысылуы (сонымен қатар, кеңістік-уақыт қысылуы және уақыт-кеңістік арақашықтығы деп те аталады) – капиталдың кеңеюі салдарынан кеңістік-уақыттың қасиеттерінің өзгеруіне және кеңістік пен уақыт арасындағы қатынастарға қатысты идея. Бұл түсінік Карл Маркстің «уақыттың кеңістікті жоюы» деген ойынан туындаған, ол алғаш рет «Grundrisse» еңбегінде жазылған, ал кейін марксистік географ Дэвид Харви «Постмодернизмнің жағдайы» кітабында оны кеңінен түсіндірген. 1987 жылы PROKLA журналында жарияланған және «Уақыт пен кеңістіктің экологиялық және экономикалық үлгілері» деп аударылған, 1990 жылы «Капитализм, табиғат және социализм» журналында басылған Эльмар Альтватердің мақаласында да осыған ұқсас идея кездеседі. Уақыт-кеңістік қысылуы капиталдың жаһандық кеңеюімен байланысты технологиялық жаңарулардың нәтижесінде туындайды, бұл кеңістіктік және уақыттық қашықтықтарды қысқартады немесе жояды. Мұнда байланыс технологиялары (телеграф, телефон, факс, интернет) және көлік құралдары (теміржол, автомобиль, поезд, ұшақ) кеңістіктік бөгеттерді жеңу, жаңа нарықтарды ашу, өндіріс циклдарын үдету және капиталдың айналым уақытын қысқарту қажеттілігімен тікелей байланысты. Пауль Вирилионың пікірінше, уақыт-кеңістік қысылуы – капиталистік өмірдің маңызды бір бөлігі, ол «біз жылдамдық кеңістігіне еніп жатырмыз. Бұл жаңа уақыт – электрондық хабар алмасудың, жоғары технологиялық машиналардың уақыты, сондықтан адам осы уақытта физикалық қатысуы арқылы емес, бағдарламалау арқылы қатысады» дейді (Decron 71-беттен алынған). «Жылдамдық және саясат» еңбегінде Вирилио «жылдамдық кеңістігін» зерттеуді сипаттау үшін «дромлогия» терминін енгізді. Вирилио жылдамдықты байлық пен биліктің жасырын факторы деп есептейді, онда тарихи кезеңдер мен саяси оқиғалар тиімді түрде жылдамдық көрсеткіштері болып табылады. Оның ойынша, үдеу кеңістікті жояды және уақытты шындықты қабылдау жолдарымен қысады. Теориялық тұрғыдан алғанда, уақыт-кеңістік қысылуы орын алған екі тарихи кезеңді атауға болады: XIX ғасырдың ортасынан Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуына дейінгі кезең және XX ғасырдың соңы. Джон Мей мен Найджел Трифттің сөзіне сүйенсек, екі кезеңде де «уақыт пен кеңістіктің сипаты мен тәжірибесінде радикалды өзгерістер болды. Екі кезеңде де өмірдің қарқыны күрт үдеді, дәстүрлі кеңістіктік координаттардың ыдырауы немесе құлауы байқалды».
Time–space compression (also known as space–time compression and time–space distanciation) is an idea referring to the altering of the qualities of space–time and the relationship between space and time that is a consequence of the expansion of capital. It is rooted in Karl Marx's notion of the "annihilation of space by time" originally elaborated in the Grundrisse, and was later articulated by Marxist geographer David Harvey in his book The Condition of Postmodernity. A similar idea was proposed by Elmar Altvater in an article in PROKLA in 1987, translated into English as "Ecological and Economic Modalities of Time and Space" and published in Capitalism Nature Socialism in 1990. Time–space compression occurs as a result of technological innovations driven by the global expansion of capital that condense or elide spatial and temporal distances, including technologies of communication (telegraph, telephones, fax machines, Internet) and travel (rail, cars, trains, jets), driven by the need to overcome spatial barriers, open up new markets, speed up production cycles, and reduce the turnover time of capital. According to Paul Virilio, time space compression is an essential facet of capitalist life, saying that "we are entering a space which is speed space This new other time is that of electronic transmission, of high tech machines, and therefore, man is present in this sort of time, not via his physical presence, but via programming" (qtd. in Decron 71). In Speed and Politics, Virilio coined the term dromology to describe the study of "speed space". Virilio describes velocity as the hidden factor in wealth and power, where historical eras and political events are effectively speed ratios. In his view, acceleration destroys space and compresses time in ways of perceiving reality. Theorists generally identify two historical periods in which time–space compression occurred; the period from the mid 19th century to the beginnings of the First World War, and the end of the 20th century. In both of these time periods, according to Jon May and Nigel Thrift, "there occurred a radical restructuring in the nature and experience of both time and space both periods saw a significant acceleration in the pace of life concomitant with a dissolution or collapse of traditional spatial co ordinates".
Сын
Дорин Мэйси ғаламдастыру және оның қоғамымызға тигізетін әсері туралы талқылауында уақыт-кеңістік сығылымын идеясын сынап баптады. Ол әлемнің "жылдамдап" және "таралып" бара жатқаны туралы кез келген пікірді жергілікті әлеуметтік контекстке орналастыру қажет екенін айтты. "Уақыт-кеңістік сығылымы", оның пікірінше, "әлеуметтік тұрғыдан дифференциалдалуы керек": "адамдардың 'уақыт-кеңістік сығылымы' ішіндегі орналасуы күрделі және өте алуан түрлі". Шын мәнінде, Мэйси "уақыт-кеңістік сығылымы" ұғымын капиталдың жергіліктілікті жоюға жасаған әрекеті ретінде қарастырып, сынға алады және оның арқасында орындар "кездесу орындары" болып қала беретін динамикалық әлеуметтік жолдарды жасырады. Моише Постон үшін Харвидің уақыт-кеңістік сығылымы мен постмодернистік әртүрлілік туралы пікірлері – капитализмге деген жауап ғана. Сондықтан Харвидің талдауы капитал, құндылық және тауардың терең құрылымдық концепцияларымен "әлеуметтік формаларға сыртқы" болып қалады. Постонның пікірінше, постмодернистік кезең капитализмнің қазіргі түрінің бір жақты әсері ғана емес, егер ол пост-капитализмнің бөлігі болса, эмансипациялық жағынан да қарастырылуы мүмкін. Постмодернизм көбінесе өзінің кіріктірілген контекстін ескермейтіндіктен, капитализмді постмодернизм ретінде ақтауы мүмкін, бірақ терең құрылымдық деңгейде ол шын мәнінде көбірек шоғырланған болуы мүмкін, ірі капиталдармен, жинақталумен, әртүрлілік емес, және сатып алушылары азайған тауарлық нишалардың кеңеюімен. Постон мәлімдейді, капитализмнен шығып, оны таза жамандық немесе бір өлшемді жамандық деп жариялауға болмайды, өйткені тең бөлу немесе әртүрлілік сияқты нәрселердің азат ету мазмұны – капитализмнің өзінің мол және алуан түрлі өндірістік күштерінде жатыр. Бірақ бұл бастапқы көзқарас қателеседі, егер қоғамның модерн және одан кейінгі постмодерн сияқты түрлері капитализмге қарсы болғандықтан өмірдің толыққанды түрі ретінде қарастырылса, шын мәнінде олар оларды жаратқан сол капиталистік қатынастардың қайта өндірілуіне негізделген.
Doreen Massey critiqued the idea of time space compression in her discussion of globalization and its effect on our society. She insisted that any ideas that our world is "speeding up" and "spreading out" should be placed within local social contexts. "Time space compression", she argues, "needs differentiating socially": "how people are placed within 'time space compression' are complicated and extremely varied". In effect, Massey is critical of the notion of "time space compression" as it represents capital's attempts to erase the sense of the local and masks the dynamic social ways through which places remain "meeting places". For Moishe Postone, Harvey's treatment of space time compression and postmodern diversity are merely reactions to capitalism. Hence Harvey's analysis remains "extrinsic to the social forms expressed" by the deep structure concepts of capital, value and the commodity. For Postone, the postmodern moment is not necessarily just a one sided effect of the contemporary form of capitalism but can also be seen as having an emancipatory side if it happened to be part of post capitalism. And because postmodernism usually neglects its own context of embeddedness it can legitimate capitalism as postmodern, whereas at the level of deep structure it may in fact be more concentrated, with large capitals that, accumulate rather than diverge, and with an expansion of commodification niches with fewer buyers. Postone asserts that one cannot step outside capitalism and declare it a pure evil or as a one dimensional badness, since the emancipatory content of such things as equal distribution or diversity are potentials of capitalism itself in its abundant and diverse productive powers. This initial perspective misfires however, when forms of society such as modernity and subsequently postmodernism take itself as the true whole of life for being oppositional to capitalism, when in fact they are grounded in the reproduction of the same capitalist relations that created them.