Кіріспе

Шотландияның ұлттық архивтері

Шотландияның ұлттық архиві (NAS) – Шотландияның ұлттық жазбаларының (NRS) бұрынғы атауы және Эдинбургте орналасқан Шотландияның ұлттық архиві. NAS-тың мәлімдемесіне сәйкес, оның мұрағаттар қоры Еуропадағы ең алуан түрлі мұрағаттардың бірі болып табылады. Бұл Шотландияның тәуелсіз мемлекет ретіндегі тарихының деректерінің негізгі архиві (Шотландия Корольдігі), оның Британ аралдарындағы рөлі және ғасырлар бойы Шотландия мен көптеген басқа елдер арасындағы байланыстарды қамтиды. NAS 1999 жылдың 7 қаңтарында Шотландияның жазба кеңсесінен атын өзгертті және Шотландияның жазбаларын сақтаушы басқаратын Шотландия үкіметінің ведомстволық бөлімі және атқарушы агенттігі болып табылады. Агенттік Шотландияның Еуропа, сыртқы істер және мәдениет министріне бағынышты. Оның тарихы XIII ғасырға дейін жетеді. Ол Шотландияның ұлттық мұрағаттарын іріктеуге, сақтауға, насихаттауға және қолжетімді етуге жауапты. Сонымен қатар, ол жалпы деректерді басқару саласында да рөл атқарады. Шотландияның ұлттық архиві Эдинбургтегі үш мекенжайда орналасқан: Емшельдің Бас тіркелім үйі, Жаңа тіркелім үйімен (халыққа ашық) және қала орталығындағы Батыс тіркелім үйі, сондай-ақ қаланың Сигхилл ауданындағы Томас Томсон үйі – бұл негізгі қойма, онда консервация бөлімі мен басқа да кеңселер де орналасқан. Мұрағаттарға қол жеткізу барлық азаматтарға ашық. 2011 жылдың 1 сәуірінде NAS мемлекеттік орган ретінде Шотландияның Бас тіркелім кеңсесімен бірігіп, Шотландияның ұлттық жазбаларын құрды. «Шотландияның ұлттық архиві» термині кейде мұрағаттардың (жазбалар жинағының) өзіне қатысты қолданыла береді.

Ерте тарих

Шотландияның ұлттық архивтерінің ерте тарихы Шотландияның өзінің күрделі тарихын көрсетеді. Көптеген құжаттар елден шығарылғандықтан жоғалып кетті, біріншіден, 13 ғасырда Тәуелсіздік соғыстары кезінде I Эдуард, ал кейіннен 17 ғасырда Оливер Кромвелл алып кеткендіктен. Осының салдарынан, ең ерте сақталған шотландтық мемлекеттік құжаты – 1189 жылғы Кентерберилік талапнамасы; ең ерте жеке құжат – 1127 жылы Дәуіт I Эдинбургтегі Сент-Кутберт шіркеуіне берген жарғы. Ең ерте сақталған қазыналық тізімі тек 1326 жылға жатады; Ұлы мөрдің құжаттары тек 1315 жылдан сақталған; және 1292 жылдан бастап бірнеше ерте тізімдер болғанымен, Парламенттің толық құжаттары 1466 жылға дейін бастаılmaz. Құжаттарды сақтауға жауапты мемлекеттік лауазым иесі туралы алғашқы мәлімет 1286 жылға дейін жетеді. Вильгельм Думфрис патшалық «капелланың» немесе канцелярияның хатшысы болды. Бұл лауазым кейіннен Лорд-клерк-тіркеушінің лауазымына айналды.

Орта ғасырлардағы архивтер

1296 жылы Шотландия мен Англия арасында соғыс басталғанда және Эдуард I шабуыл жасағанда, ол шотланд ұлтының барлық символдарын – регалияны, ұлттық архивтерді және Тағдыр тасын Лондонға алып кетті. Эдинбург-Нортгемптон шарты 1329 жылы бірінші тәуелсіздік соғысын аяқтады және жазбалардың Шотландияға қайтарылуын қарастырды. Бірақ олар Лондонда қалды, көптегендері жоғалып кетті, ал қалдықтары 1948 жылы Шотландияға қайтарылғанда, шамамен 200 құжат ғана қалды. Роберт I, "Брюс" (1306–1329) билігі тұсында және 1314 жылғы Баннокберн шайқасынан кейін елдің жағдайы тұрақталған соң, ұлттық архивтер көлемі артты. Ғасырлар бойы жиналған жазбалардың саны өсіп, 16 ғасырдың ортасында оларды сақтау үшін Эдинбург қалашығында арнайы "реестр үйі" салу қажет болды.

Азамат соғысы мен Кромвелл

1650 жылдың желтоқсан айында Кромвель әскері қамалға басып алғанға дейін мұрағаттар қамал ішінде сақталып тұрды. Шотландтарға мұрағаттарды алып кетуге рұқсат берілді және олар Стирлинг қамалына жеткізілді. 1651 жылдың тамызында ол да ағылшындардың қолына тиген кезде, кейбір құжаттар гарнизондық әскермен алып кетілді, біріне-бірі клерктер құтқарып алды, ал көбі Лондонға жіберілді. Оларды алып кету өте қиындық тудырды, сондықтан 1657 жылы заңдық тіркемелер Шотландияға қайтарылды. Тек 1660 жылы Карл II таққа қайта отырғаннан кейін ғана қалған құжаттар қайтарылды. Мұрағаттарды тасымалдаған екі кемеден бірі, "Элизабет" аттысы, Нортумбрия жағалауындағы дауылда батып, борттағы барлық қағаздар мен парқменттер жойылды.

Лейк залы

Солтүстікке жасалған сапардан аман қалған құжаттар Эдинбург қамалына қайтадан тапсырылды. Бірақ 1662 жылы заңдық тіркемелер Эдинбургтегі Корольдік жол бойындағы Парламент залының төменгі Лайх залына көшірілді, ал 1689 жылы оларға қамалдан келген парламенттік және басқа да құжаттар қосылды. Бұл көшірудің мақсаты құжаттарға қолжетімділікті арттыру болғанмен, жағдай қанағаттандырмайтын еді және мұрағаттар ылғал мен зиянкестерден зардап шекті. Құжаттар еденге жиналып, шкафтардың арт жақтары ылғалдан көктейтін. 1700 жылы Парламент үйіне қауіп төндірген үлкен өрт құжаттарды уақытша қауіпсіздік үшін Сент-Джайлз шіркеуіне көшіруге мәжбүр етті. 1707 жылғы Одақ шарты мемлекеттік құжаттардың әрқашан Шотландияда қалуын қарастығанмен, оларға лайықты орын және күзет үшін мемлекеттік қаражат табылмады.

Жалпы тіркеу үйі

XVIII ғасырдың ортасына қарай ұлттық архивтерді орналастыру қажеттілігі кеңінен мойындалды. 1765 жылы 1745 жылғы Якобит көтерілісінен кейін тәркіленген Якобиттердің мүліктерінен 12 000 фунт стерлинг көлемінде грант алынып, «тиісті сақтау орны» құрылысына бағытталды. Сол кезде салынып жатқан Солтүстік көпірдің басына қараған жер таңдалды. 1772 жылы көрнекті сәулетші Роберт Адам мен оның інісі Джеймс жобаға таңдалды және 1774 жылы іргетасы қаланды, сол кезде бастапқы жоспарлар өзгертілді. Роберт Адам жергілікті карьерлерден тас, Эдинбург саудагерлерінен жабдықтар, ал жергілікті тас қалаушылар мен шеберлерден қолөнер өнімдерін пайдаланды. 1779 жылы жұмыс тоқтаған кезде ғимарат толық болмаса да, шатыры болды, бұл туралы түбіртектер мен замандас деректері куәлік етеді. «Еуропадағы ең сәнді көгершін үйі» деп сипатталған аяқталмаған ғимарат ұрылар мен қалтақшылардың жиналатын орнына айналды. Құрылыс 1785 жылы жаңартылды және 1788 жылы Роберт Адамның өзгертілген жобасы бойынша Жалпы тіркелім үйі аяқталды. Қаржы қолжетімді болған жағдайда, оның жоспарланған солтүстік жағы да салынуы мүмкін еді. Роберт Рид, сонымен қатар Санкт-Джордж шіркеуінің (қазіргі Батыс тіркелім үйі) және Парламент үйінің фасадының архитекторы, 1820 жылдары Роберт Адамның бастапқы жобасының жеңілдетілген нұсқасында сыртқы жағын, ал ішкі жағын өз жобасы бойынша аяқтады. Рид сондай-ақ 1847 жылы көпшілікке ашылған Антиквар бөлмесін (қазіргі Тарихи іздеу бөлмесі) жобалады. Жалпы тіркелім үйі – әлемдегі үздіксіз пайдаланылып келе жатқан ең көне, арнайы салынған мұрағат ғимараттарының бірі.

Томас Томсон

1806 жылы кеңсе жұмысын күнделікті басқару үшін Клерк-реестрдің орынбасары лауазымы құрылды. Томас Томсонның осы лауазымға тағайындалуы заманауи мұрағаттың негізін қалады. Оның 35 жылдық қызметі барысында ескі құжаттарды тізімдеу және жөндеу жұмыстары жүргізілді, сондай-ақ құжаттарды жариялаудың бірнеше сериясы басталды.

Батыс тіркелім үйі

ХХ ғасырдың басынан бері тіркелген деректердің көлемі де, түрлері де артып келеді. Офистің қызметі мен жиын-жинақтарының өсуі қосымша үй-жайлар мен жақсартылған жабдықтар қажеттігін тудырды. 1971 жылы Шарлотта алаңындағы бұрынғы Әулие Георгий шіркеуі Батыс тіркелім үйіне айналдырылды. General Register House архитекторы Роберт Адам, Шарлотта алаңындағы үйлердің фасадасын жобалаған және 1791 жылы суреттеріне шіркеу жоспарын қосты. Бұл жоспар ешқашан пайдаланылмады, ал 1810 жылы Роберт Рид жаңа эскиз жасады. 1811 жылдың мамыр айында негізі салынған ғимарат 1814 жылы діни қызметке ашылды. Шіркеу 1959 жылы құрғақ шіруді анықтады және жөндеу шығындарының артуына төтеп бере алмай, 1961 жылы жабылды, қауымы Джордж көшесіндегі Әулие Эндрю шіркеуіне көшті. 1968 жылы шіркеуді Шотландияның мемлекеттік архивінің филиалына айналдыру процесі басталды. Сыртқы пішіні өзгертілмеді, бірақ ішкі жағы толығымен бұзылып, кеңселер мен деректерді сақтау үшін бес қабатты темірбетонмен ауыстырылды.

Томас Томсон үйі

1980 жылдары қала орталығындағы екі нысан да толып, тағы бір ғимараттың қажеттігі туды. Бұл заманауи мұрағат ғимаратын жобалауға мүмкіндік берді. 1994 жылы Томас Томсон үйі Эдинбургтің батысындағы Сигхилл өнеркәсіптік аймағында салынды және келесі жылы Корольдік ханшайыммен ашылды. Шотландия Ұлттық мұрағатының 21-ші ғасырдың ортасына дейін сақталуын қамтамасыз ету үшін жобаланған ғимарат, іс жүзінде, біріктірілген екі жеке ғимараттан тұрады. Бір жоғары технологиялық блок 37 шақырымнан астам экологиялық бақылаудағы құжаттарды сақтауға арналған, ал екіншісі құжаттарды қабылдау және сұрыптау аймақтарын, қызметкерлердің кеңселерiн, арнайы салынған консервация бөлімін және цифрлық бейнелеу жабдықтарын қамтиды.

Басқа қызметтер

Шотландияның барлық ұлттық архивтерін іріктеу, сақтау және оларға баршаның қолжетімділігін қамтамасыз етуден өзге, NAS-тің тағы да бірнеше функциялары бар. Бұл қызметтің бір бөлігі – аутрич, яғни мұғалімдерге және басқа да білім беру қызметтеріне арналған білім беру және басқа да ресурстарды ұсыну, сондай-ақ архивтердің шотланд қоғамына қолжетімді болуын қамтамасыз ету. Мұндай аутрич жұмыстарының мысалы – Одақ туралы актіге арналған Шотландия Парламентінде өткен көрме. NAS шотланд министрлеріне жазбалар мен ақпаратты басқару саясаты бойынша кеңес береді және 2002 жылғы (Шотландия) Ақпараттық ашықтық туралы заң бойынша шығарылған белгілі бір нормативтік құжаттарға кеңес беруге міндетті. NAS шотланд мемлекеттік органдарына өздерінің жазбаларын құру және басқару туралы кеңес береді, ал мемлекеттік және жеке меншік иелеріне тарихи жазбалары туралы ақпаратты ұсынады, сонымен қатар ұлттық архивтердің барлық саласы бойынша халыққа анықтамалық қызмет көрсетеді. Ол Шотландияның Ұлттық архивтер тізімін ұсынады, ол Шотландиядағы архивтік дереккөздердің дерекқоры болып табылады және онлайн режимінде қолжетімді. NAS Шотландиядағы жазбаларды басқару және архив саясатын дамытуда жетекшілік етеді.

Шотландия мұрағат желісі (SCAN)

1990 жылдардың соңында NAS, Шотландия мұрағат желісі (SCAN) жобасының аясында, тарихи жазбаларды кең көлемде цифрландыру және оларды онлайн қолжетімді етуде алғашқы қадам жасады. SCAN жобасының серіктестері – Шотландияның Ұлттық мұрағаттары (NAS), Heritage Lottery Fund (HLF) және Ютаның генеалогиялық қоғамы (қазіргі Family Search) болды. SCAN жобасы 50-ден астам шотландиялық мұрағаттың қорларын бірыңғай электрондық каталогқа біріктірді және жоғары сапалы бір реттік түсіруге арналған цифрлық камераларды пайдалана отырып, көшіру бағдарламасын құрды. SCAN-ның ең маңызды жетістігі – 1513 жылдан 1901 жылға дейінгі кезеңде Комиссарлық сот пен Шериф сотының тіркеу кітаптарында сақталған жарты миллион өсиет және өсиетнаманы цифрлық форматқа көшіру, оларды бірыңғай индекспен байланыстыру және оларды онлайн режимінде қолжетімді ету болды. 2004 жылы жоба аяқталғаннан кейін NAS SCAN өнімдерін және веб-сайттарды қолдауды жалғастырды.

Цифрландыру

NAS SCAN жобасы аясында басталган цифрландыру бағдарламасын кеңейтті. Қазіргі уақытта ол сасиндер тізілімін (Шотландияның жылжымайтын мүлік тізілімі) және шіркеу соттарының құжаттарын (шіркеу сессиялары, пресвитерилер, синодтар және Шотландия шіркеуінің Бас Ассамблеясы) цифрландырумен айналысады. Шіркеу соттарының құжаттары шамамен бес миллион беттен тұрады және NAS, 2008 жылғы жағдай бойынша, NAS-тің "виртуалды томдар" деп аталатын ашық қолжеткізу залдарындағы тегін қолжеткізумен қатар, үлкен көлемдегі, индекстелмеген тарихи дереккөздерге онлайн қолжеткізу жүйесін әзірлеп жатыр.

ScotlandsPeople веб-сайты

Шотландияның Бас тіркелім кеңсесімен (GROS) бірлесе жұмыс істей отырып, NAS ScotlandsPeople веб-сайтына мазмұнмен қамтамасыз етеді, бұл 1855 жылға дейінгі ескі приходтық тіркелімдерді (OPR); 1855 жылдан бастап туу, неке және қайтыс туралы мемлекеттік тіркелімдерді; 1841–1911 жылдарға арналған халық санағының нәтижелерін; және SCAN жобасымен цифрлық түрде сақталған өсиеттерді іздеуге мүмкіндік береді.

ScotlandsPeople Centre (Шотландияның халық орталығы)

ScotlandsPeople Centre – әулет тарихын зерттеуге қызығушыларға арналған. Ол 2008 жылдың шілдесінен бастап жартылай ашылып, 2009 жылдың 12 қаңтарында толыққанды ашылды. Орталық HM General Register House және New Register House ғимараттарында орналасқан. Бұл орталық Ұлттық архивтер қызметі, Шотландияның Бас тіркелім кеңсесі және Лорд Лион соты арасындағы серіктестік болып табылады, Шотландиядағы әулет тарихын зерттеу үшін бірыңғай орталықты ұсынады. Ұлттық архивтерден өзгеше, ScotlandsPeople Centre-дегі көптеген мүмкіндіктерді пайдалану ақысыз емес.

Шотландияның мемлекеттік дерекқорын қарау

Шотландияның Ұлттық мұрағаты 2008 жылы Шотландия министрлерінің тапсырмасымен Шотландиядағы мемлекеттік тіркеулер заңнамасының қазіргі жай-күйін қарап, бағалауға кірісті, олардың бір бөлігі 1930 жылдарға дейін жетеді. Сараптамалық топ өз есебін жариялады.