Кіріспе
Мария Альтманн (туған аты Мария Виктория Блох, кейін Блох Бауэр; 18 ақпан 1916 - 7 ақпан 2011) – Австриядан шыққан, үшінші рейхке қосылғаннан кейін туған елінен қашқан австриялық-американдық еврей босқыны. Ол екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистер ұрлаған суретші Густав Климттің бес отбасылық суретін Австрия үкіметінен қайтарып алу үшін жүргізген, нәтижесінде сәтті аяқталған заңгерлік күресімен танымал.
Maria Altmann (née Maria Victoria Bloch, later Bloch Bauer; February 18, 1916 – February 7, 2011) was an Austrian American Jewish refugee from Austria, who fled her home country after it was annexed to the Third Reich. She is noted for her ultimately successful legal campaign to reclaim from the Government of Austria five family owned paintings by the artist Gustav Klimt that were stolen by the Nazis during World War II.
Ерте өмір
Мария Альтман 1916 жылдың 18 ақпанында Австрия-Венгрияның Вена қаласында Мария Виктория Блох болып дүниеге келді. Ол Мария Терезаның (құрметті есімі Бауэр, 1874–1961) және Густав Блохтың (1862–1938) қызы еді. Келесі жылы отбасының тегі Блох Бауэр деп өзгертілді. Ол Климттың ең танымал картиналарының кейбіреулеріне модель болған және Гюстав Малер, Рихард Штраус, Артур Шницлер, Йоханнес Брамс, Франц Верфель, Альма Малер, Лео Слезак, Отто Вагнер, Жорж Минне, Карл Реннер, Юлиус Тандлер және Климт сияқты сол заманғы ең белгілі суретшілерді жиі шақыратын Веналық салонды ұйымдастырған бай еврей меценаты Адель Блох Бауэрдің немересі болды. Оның жүрегі елжіреген туысы – канадалық кәсіпкер және өнерді қолдаушы Питер Бентли. 1937 жылы Мария Фредерик "Фриц" Альтманға үйленді. Олардың Парижге жасаған бал айынан көп өтпей, 1938 жылғы Аншлюс Австрияны нацистік Германияның құрамына қосты. Нацистер билігінде Фредерик Австрияда тұтқындалып, Бернхард Альтманды, ол бұл кезде Англияда қауіпсіз жасырынып жүрген, өзінің сәтті Бернхард Альтман тоқыма фабрикасын неміс қолына беруге мәжбүрлеу үшін Дахау концлагерінде кепіл ретінде ұсталып тұрды. Фредерик босатылып, жұбайлар қашып кетті. Олар үйлерін, жақындарын және мүлкін, соның ішінде кейіннен Герман Герингтің жинағына өткен әшекейлерін тастап, қауіпті жағдайда елден шықты. Олардың көптеген достары мен туыстары нацистердің қолынан қаза тапты немесе өз-өзіне қол жұмсады. Ливерпуль, Англия арқылы сапар шегіп, олар АҚШ-қа жетіп, алдымен Массачусетс штатының Фол-Ривер қаласына, содан кейін Лос-Анджелестің бай Чевиот-Хиллс ауданына қоныстанды. Мария Альтманның туысы Рут Роджерс Альтман да сол шамада Венадан шығып, Нью-Йоркке қоныстанды. Мария Лос-Анджелеске келгеннен кейін Бернхард Альтман оған кашемир жүнінен жасалған свитер жіберді – сол кезде АҚШ-та кеңінен таралмаған, құнды мата. Ол қоса, «Осымен не істей аласыңды көр» деп жазған хатты тіркеді. Мария сол свитерді Беверли-Хиллстегі Керр универмагына апарып, Бернхард Альтманның кашемир свитерлеріне Калифорнияда және АҚШ-та көптеген сатып алушыларды тартты. Мария Калифорнияда кашемирдің символына айналды және ақырында өз киім бизнесін құрды. Оның клиенттерінің арасында актер Спенсер Трейсидің анасы Каролина Браун Трейси де болды. Альтман 1945 жылы АҚШ азаматы атанды. Оның күйеуі 1994 жылы қайтыс болды.
Климт ісі туралы мәліметтер
Алтманның шешесі, чех қант магнаты Фердинанд Блох Бауэр, Густав Климттің шағын өнер туындыларының коллекциясына ие болды, оның ішінде оның әйелі Адель Блох Бауэрдің екі портреті бар. 1925 жылы қайтыс болған Адель өсиетімен күйеуінен Климттерді Австрия мемлекеттік галереясына беруді өтінді; кейіннен бұл өтініш күйеуі үшін заңды міндет бола ма деген мәселе көп талқыланды, өйткені ол суреттердің иесі еді. 1938 жылғы Аншлюс және Фердинандтың Австриядан қашуынан кейін суреттер тоналып, бастапқыда нацистік заңгердің қолына түсті. Фердинанд Блох Бауэр 1945 жылдың 13 қарашасында қайтыс болды, ол мүлкін немересі мен екі немересіне қалдырды, олардың бірі Мария Альтман болды. Осы уақытқа дейін алтау картина – «Бухенвальд» (1903), «Адель Блох Бауэр I» (1907), «Шлосс Каммер ам Атерзе III» (1910), «Адель Блох Бауэр II» (1912), «Апфельбаум I» (1912) және «Ундерах ам Атерзедегі үйлер» (1916) – Австрия үкіметінің иелігіне өтті. 1990 жылдары Австрия нацистік өткенін қайта қарастыруға қысым көрсеткен кезде, Австрияның Жасылдар партиясы 1998 жылы нацистік кезеңде тоналған өнер туындыларын қайтару мәселесін қарастыру процесін ашықтығын арттыратын жаңа заң қабылдауға көмектесті. Мәдениет министрлігінің мұрағаттарын алғаш рет ашу арқасында австриялық журналист Хьюбертус Чернин Фердинанд Блох Бауэрдің картиналарды мемлекеттік мұражайға сыйға тартпағанын анықтады. 2006 жылдың 16 қаңтарында төрелік алқа Австрияның Альтман мен басқа мұрагерлерге өнерді қайтаруға заңды міндетті екенін шешті, ал сол жылдың наурыз айында Австрия картиналарды қайтарып берді. Картиналар қайтарылған кезде олардың жалпы құны кем дегенде 150 миллион долларға бағаланды. Бұл Австрияда нацистер тонаған өнердің ең ірі қайтарылымы болды. Суреттер 2006 жылдың наурыз айында Австриядан шығып, 2006 жылдың 30 маусымына дейін Лос-Анджелес округінің өнер мұражайында қойылды. Австрия үкіметі Альтманның отбасылық мүлкін қайтарғаннан кейін бірнеше ай өткен соң, ол Климт картиналарын Christie's аукциондық үйіне отбасының атынан сату үшін тапсырды. «Адель Блох Бауэр I» (1907) портреті косметика империясының мұрагері Рональд Лаудерге 135 миллион долларға сатылды, ол кезде бұл картина үшін төленген ең жоғары сома еді. 2006 жылдың 13 шілдесінен бастап картина Лаудердің 2001 жылы құрған Нью-Йорктегі Neue Galerie галереясында көпшілік назарына ұсынылды. Климттің төрт қосымша туындысы 2006 жылы бірнеше апта бойы Neue Galerie галереясында көрмеге қойылды. 2006 жылдың қарашасында «Адель Блох Бауэр II» картинасы Нью-Йорктегі Christie's аукционында Опра Уинфриге шамамен 88 миллион долларға сатылды. Барлығы қалған төрт картина аукционда 192,7 миллион долларға сатылды; Лаудер сатып алған картинамен бірге жалпы сомасы шамамен 325 миллион долларды құрады. Осыдан түскен қаражат бірнеше мұрагерлер арасында бөлісті. Суреттерді сатудан түскен ақшаның бір бөлігі Лос-Анджелестегі Холокост мұражайы мен басқа да қоғамдық және қайырымдылық мекемелерді қолдаған Мария Альтманн отбасылық қорының құрылуына жұмсалды.
Өлім
Олтман 2011 жылғы 7 ақпанда Лос-Анджелестің Шевиот-Хиллс ауданындағы үйінде, 95 жасқа толуға аздай қалғанда қайтыс болды. Оның некрологы The New York Times, The Guardian және көптеген басқа халықаралық басылымдарда жарияланды. 2015 жылғы "Алтын әйел" фильмінде Олтманның рөлін Хелен Миррен мен Татьяна Маслани сомдады. Фильм Олтманның Климт картиналарын қайтарып алу үшін шамамен он жыл бойы күрескенін көрсетеді. Фильмде Райан Рейнольдс Э. Рандол Шенберг рөлінде ойнады. "Алтын әйел" фильміне ұқсас, Лори Лико Албанездің 2017 жылғы тарихи романы "Ұрланған сұлулық" Мария Олтман мен оның тәтесі Адель Блох Бауэрдің тарихын айтады.