Кіріспе

Ресейлік православие теологы (1903–1958)

Владимир Николаевич Лосский (Влади́мир Никола́евич Ло́сский; 1903–1958) – Парижде жер аударылған орыс шығыс православие теологы. Ол шығыс православие христиандығының басты принципі ретінде құдайлануды (теозис) баса көрсетті.

Өмірбаян

Владимир Николаевич Лосский 1903 жылы 8 маусымда (ескі стиль бойынша 26 мамыр) Германияның Геттинген қаласында дүниеге келген. Оның әкесі Николай Лосский Санкт-Петербургте философия профессоры болған. Владимир Николаевич Лосский 1919 жылы Петроград университетінің гуманитарлық факультетіне студент болып түсті. 1922 жылдың көктемінде ол Санкт-Петербург митрополиті Бенджаминнің советтер тарапынан өлім жазасына кесілген сот процесіне куә болғанда терең ойға батты. Митрополит Бенджамин кейіннен Ресей православие шіркеуімен қасиетті деп жарияланды. 1922 жылы қарашада Лосский бүкіл отбасымен бірге Советтік Ресейден қуылды. 1922 жылдан 1926 жылға дейін ол оқуын Прагада, содан кейін Париждегі Сорбонна университетінде жалғастырды, 1927 жылы орта ғасырлық философия мамандығын бітірді. 1928 жылы 4 маусымда Мадлен Шапироға үйленді. Лосский 1924 жылы Парижге қоныс аударды. 1942 жылдан 1958 жылға дейін ол Ұлттық ғылыми зерттеулер орталығының (Centre National de la Recherche Scientifique) мүшесі болды. Ол Париждегі Сен-Дионисий институтының алғашқы деканы болды. Осы институтта 1953 жылға дейін догматикалық теология және шіркеу тарихын оқытты, ал 1953 жылдан 1958 жылға дейін Мәскеу патриархатының Париждегі "Ру Петель" епархиясында дәріс берді. Ол Святой Фотий бауырластығының және Святой Албан мен Святой Сергийдің рухани бірлестігінің мүшесі болды. Оның ең белгілі еңбегі – Essai sur la théologie mystique de l'Église d'orient (1944) (ағылшын тіліне аудармасы – Шығыс шіркеуінің мистикалық теологиясы, 1957). Лосский 1958 жылы 7 ақпанда Парижде жүрек талмасынан қайтыс болды.

Теология

Лоскидің негізгі теологиялық мәселесі – христиан дәстүрлеріндегі мистикалық теологияны зерттеу болды. «Шығыс шіркеуінің мистикалық теологиясында» (1944) ол православие дәстүрінің теологтары Шығыс-Батыс айырылысынан кейін католик және реформатор дәстүрлеріне қарағанда теологияның мистикалық өлшемін жақсырақ сақтағандығын айтты, себебі соңғылары ousia, гипостаз, теозис және теория сияқты грек терминдерін дұрыс түсінбеген. Өз пікірін дәлелдеу үшін ол Филокалия жинағын, Иоанн Климактың «Илаһи көтерілу сатылары» еңбегін, сондай-ақ Псевдо-Дионисий Ареопагит, Ниссалық Григорий, Кесариялық Василий, Григорий Назианз және Григорий Паламаның шығармаларын келтіреді. Жорж Флоровский Лоскидің «Шығыс шіркеуінің мистикалық теологиясын» «жаңа патристикалық синтез» деп атады. Шығыстың мистикалық теологиясының ерекшелігі, оның пікірінше, апофатикалық сипатында жатыр, ол Құдайдың адам, демек философиялық тұрғыдан толығымен танылмайтындығын түсіну ретінде анықталды. Сондықтан, Құдайдың Киелі кітаптағы ерекше аянды оның толыққандылығында сақтау қажет, бұл үшін қасиетті Үштіктің түсіндірілмейтін құдайлық мәні мен қолжетімсіз табиғатының, бір жағынан, және Үштік энергиясының оң аянды айырмашылығының арасындағы шешімділік қажет. «Біз Үштік туралы сөйлегенде, – деді Лоски, – біз Әке, Ұл және Киелі Рухтың өмір сүру тәсілін біздің жетілмейтін адам тілімізде мойындаймыз, себебі Ол – тірі Құдай, Өзінің аяны арқылы Өзін танытқан, бірақ танылмайтын Құдай, Ұлының адам болып келуі арқылы Киелі Рухты қабылдағандардың бәріне, ол Әкеден шығып, адам болып келуімен әлемге жіберілген». Аян арқылы Үштік процессиялары адамдардың рақым ретінде сезінетін және оларды қасиеттендіретін немесе «құдайландыратын» энергияларды тудырады. «Мистикалық теологиясында» ол біртұтас шіркеудің теологтары теозистің білімнен (гносистен) жоғары екенін түсінгенін айтты. Бұл оның «Құдайды көру» (немесе теория) еңбегінде нақтыланды. Екі еңбекте де Лоски Псевдо-Дионисий сияқты христиан ойшылдары мен Плотин және неоплатондар сияқты ойшылдардың арасындағы айырмашылықтарды атап өтіп, христиандық пен неоплатонизм ортақ мәдениет пен ұғымдарды бөліссе де, Құдайды және онтологияны әртүрлі түсінеді деп мәлімдеді. Владимир Лоски, өзінің жақын досы Жорж Флоровский сияқты, Сергей Булгаков пен Владимир Соловьевтің софиологиялық теорияларына қарсы болды. Николай Лоскидің сөзімен айтқанда, «Оның теологиясының бір ерекшелігі – ол әйгілі орыс «діни философиясының» тікелей мұрагері емес және олай болмайды». «Орыс діни философиясы» термині славянофильдер қозғалысының еңбектерінде пайда болды және оның негізгі ұғымы – соборность, кейін Владимир Соловьев қолданды және дамытты.

Киелі рухтың көмегімен

Лосский, Пентикосттан кейін Киелі Рухтың ерекше рөлін, Киелі Рухтың экономикасын айқындайды (қ. 8-тарау, Шығыс шіркеуінің мистикалық теологиясы). Ол Ефестіктерге 1:22 және одан кейінгі аяттарды ("қауым - [Исаның] денесі; барлық нәрсені толықтыратын Оның толықтығы") былай түсіндіреді: "Егер Мәсіх - 'Оның денесі болып табылатын қауымның басы' болса, онда Киелі Рух - 'барлықты толықтыратын Ол' дегенді білдіреді". Яғни, Исаға сенушілердің әрқайсысы ғана толық Мәсіхтің бір бөлігін құрайтын болса, тек дененің белгілі бір бөлімдерімен байланыс жасайды, ал Киелі Рухты толықтығымен алады. Сонымен қатар, адамдар "Мәсіхтің гипостазында қайта біріктіріледі, егер бұл табиғат бір гипостазда ('гипостазданған') болса – яғни [осы жағдайда Исаның] гипостазында – осы біріктірілген табиғаттың гипостазын құрайтын адамдардың жеке тұлғалары жойылмайды".

Шығыс теологиялық анықтамалар

Лосский "Шығыс шіркеуінің мистикалық теологиясында" Үштік ілімінің техникалық терминдері еврей герменевтикасы, грек Платон философиясы және неоплатон философиясы негізінде қалыптасқан деп тұжырымдады. Оның теологиясында Құдай үштік, бірақ тек бір ғана мәні бар, ол адамзатқа гипостаздық түрде, іштен сыртқа қарай әсер етеді. Көптеген Шығыс православие теологияларында оусия – мән немесе болмыс ретінде, Құдайдың адамзат пен адамдық түсінік үшін толыққанды түсініксіз аспектісі, себебі ол жаратылған әлемнен тыс, яғни жаратылмаған деп есептеледі. Құдайдың мәні Әкеде (бастапқы шығу) болуымен және содан кейін Ұлға (Әкеден туған, жаратылмаған) және Киелі Рухқа (Әкеден тараған) Құдайдың қолдары арқылы беріледі. Ousia – мән немесе болмыс, ол "өзінен-өзі бар және басқада болмысы жоқ" деп анықталады. Құдай мен тәжірибе сыртқы әлемнен адамға және Киелі Рухтың ықпалы арқылы жанға еніп, әсер етеді. Адамның ерік бостандығы Құдайды таңдау немесе Құдайдан бас тарту құралы ретінде жұмыс істейді, бұл көптеген христиандық көзқарастар бойынша Киелі Рухқа қарсы құрметсіздікке тең.

Үштік Құдай - жаратылмаған жалғыз зат .

Үштік Құдай тұжырымы – мәнінде немесе Оусияда (жаратылмаған) жалғыз Құдай. Әке ретінде немесе шексіз бастау ретінде, Ұл ретінде немесе дене ретінде, және Рух ретінде – жалғыз Құдайдың өмірге ие болуы. Бір Құдай, бір Әке.

Құдай Әке

Үштік Әкесі – мәні бойынша немесе оusia ретінде жаратылмаған, болмыстан артық (болудан тыс) гиперболмыс, шын мәнінде шексіз, бастапқы, жаратылмаған бастау. Барлық нәрсе мен тіршілік иелері осы Әке Гипостазы арқылы туындайтын шындық. "Құдай" терминін қолданғанда, Әке Гипостазы көбінесе Құдайдың есімі ретінде қолданылады. "Құдай" және "Әке" терминдері бір-бірімен алмастырылатын. Иса Мәсіх – Құдайдың Ұлы, Әкесінің Ұлы, ал Киелі Рух – Құдайдың Руы, Әкенің Руы.

Құдай Ұлы

Құдайдың Ұлы немесе Иса Мәсіх, материалдық әлемдегі ең жоғары идеал – Логос немесе кемелділікті білдіріп, Құдайды жас еткен (тәнге енген) күйде көрсетеді. Мәсіх сондай-ақ, Құдай анадан мұра еткен адамзатты да бейнелейді. Мәсіх, Құдай Әкеден туған (жасалмаған), мәңгілік, жаратылмаған, Құдайдың тағы бір жағы – Гипостазы ретінде көрінеді.

Құдай - Киелі Рух

Киелі Рухтың өзі жарық, өмір, жандылық және жаратылмаған жарық фотомосының немесе Құдайдың илаһи жарығының бастауы болып табылады. Ол Құдай Әкеден шығады немесе Құдайдың тағы бір Гипостазысы ретінде процессия арқылы көрінеді. Киелі Рух және Мәсіх – Құдай Әкенің қолы, шексізден шектіге созылады (Иренаевқа қараңыз).

Жаратылған зат

Құдай емес барлық нәрсе жаратылған немесе өзінің мәнінде жаратылған. Адамзат шектеулі табиғатында ерік бостандығына ие, ал адамзат белгісіз әлемде өмір сүреді. Барлық нәрсе өзінің болуы үшін өзге нәрсеге тәуелді. Сондықтан, құдайға ұқсас жандар (мысалы, періштелер) жаратылған, олардың пайда болуының бастауы жоқтан. Құдай емес нәрселердің бәрі мәнінде немесе болмысында жаратылған. Құдай – гиперболмыс ретінде немесе мәні бойынша жаратылмаған, өзінің бар болуы арқылы шексіздікке жете алады, өзін адам ретінде жаратып, сонымен қатар, Әкеден шыққан, өмірді жандыратын рух болып табылады.

Құдайдың күші

Үш гипостаздың барлығы да ортақ мәнге немесе аузияға немесе болмысқа ие, ол Құдай деп аталады. Құдайдың аузиясы адамзат үшін толыққанды білуге немесе түсінуге келмейді, себебі ол жаратылмаған, ал адамзат сияқты ештеңе де жаратылған (Николай Бердяевті қараңыз). Құдай Әкенің энергиясы себепсіз және жаратылмаған болғандықтан, сол гиперболмысқа ие (Грегорий Паламаны қараңыз). Құдайдың энергиясы жаратылмаған және жойылмас. Құдай Әке (монарх ретінде Әке) Өз болмысында өзін-өзі тудырмаған, сондай-ақ ешкімнен тудырылмаған, сондықтан Құдайдың түсініксіздігі осыдан туындайды. Үштік гипостаздар арқылы түсінікті болмысқа ие, бірақ жаратылмаған және барлық нәрседен тыс (тіпті ешнәрседен де), демек Құдайдың гиперболмысы (аузиясы) түсініксіз. Лосский Құдайдың бар екендігі туралы айтуға болады, бірақ Оның болмысы туралы айтуға болмайды деп көрсетеді. Егер біреу Құдайдың мәні немесе болмысы туралы түсініксіздіктен тыс нәрсе ретінде сөйлесе, онда ол христиандық теорияға тікелей қайшы келеді және мұндай адамдар нағыз дінтанушылар емес, керісінше, тәжірибе емес, болжамдар арқылы Құдай туралы айтады.

Мистицизм және теология

Лоски үшін христиандық мистика мен догматикалық теология біртұтас еді. Лоски бойынша, мистика – православие догмасының өзі. Христиандық дұға мен құлшылық өмірі – догматикалық теологияның негізі, ал шіркеу догмалары христиандарға қасиеттену және тәңірлену жолындағы күресте көмектеседі. Догмасыз, келер ұрпақтар Шығыс православие жолының ерекше ортодоксиясын (дұрыс ойлауын) және ортопраксисін (дұрыс амалдарын) жоғалтады (сотериологияға қараңыз).