Кіріспе

Кәсіптік психоз – бұл адамның кәсібі немесе мансабы оны соншалықты бір жақты көзқарасқа ие ететін, оны психоздық деп сипаттауға болатын жағдай. Бұл, әсіресе, тары кәсіби орталарда жиі кездеседі, онда адамдар сыртқы адамдарға абсурдты немесе ақылға сыймайтын көрінетін идеялар мен мінез-құлықты қалыпты деңгейге жеткізе алады.

Шолу

Бұл терминді Джон Дьюи жасаған. Бұл тұжырымдамаға ең оңай түсініктірілетін кіріспе Кеннет Берктің "Тұрақтылық және өзгеріс" кітабының ІІІ тарауында келтірілген. Берк: "Айта кетейік, профессор Дьюи "психоз" сөзін психиатриялық мағынада қолданбайды; ол жай ғана сананың айқын ерекшелігін білдіреді" [түпнұсқадағы баса көрсету] (49-бет). Шындығында, Роберт К. Мертонның кәсіби психоз туралы түсінігі де маңызды: "Бюрократияның теріс жақтарын зерттеуге көшуді Торстейн Вебленнің "жаттығусыздық" тұжырымын, Дьюидің "кәсіби психоз" тұжырымын немесе Дэниел Варноттің "кәсіби деформация" көзқарасын қолдану арқылы жеңілдетуге болады. Жаттығусыздық – адамның қабілеттерінің жетіспеушілік немесе соқыр дақ ретінде көрінетін жағдай. Бұрынғы тәжірибеде сәтті қолданылған білім мен дағдыларға негізделген әрекеттер өзгерген жағдайда тиімсіз жауаптарға алып келуі мүмкін. Дағдыларды қолданудағы жеткіліксіз икемділік, өзгеретін ортада, түрлі деңгейдегі бейімделу қиындықтарына соқтырады. Кеннет Берк қолданған мысалға сәйкес, тауықтарды қоңырау дыбысына тамақ ретінде жауап беруге оңай оқытуға болады. Содан кейін сол қоңырау оқытылған тауықтарды өлімге шақыру үшін де қолданылуы мүмкін, олар басын кесу үшін жиналады. Жалпы алғанда, адам өзінің бұрынғы біліміне сәйкес әрекет етеді және жаңа жағдайлар айтарлықтай өзгешеленбесе, осы білімнің өзі дұрыс емес процедураларды қабылдауға әкелуі мүмкін. Берктің дерлік ехолалиялық сөзімен айтқанда, "адамдар дұрыс емес жарамдылықта дұрыс болу арқылы жарамсыз болуы мүмкін"; олардың білімі қабілетсіздікке айналуы мүмкін. Дьюидің кәсіби психоз тұжырымы да осыған ұқсас байқауларға негізделген. Күнделікті жұмыстың нәтижесінде адамдарда ерекше қалаулар, қарсылықтар, ажыратулар және басымдықтар қалыптасады. (Дьюи "психоз" терминін "сананың айқын ерекшелігін" білдіру үшін қолданады.) Бұл психоздар жеке тұлғаның кәсіби ролінің ерекше құрылымының талаптары арқылы дамиды. Веблен мен Дьюидің тұжырымдамалары негізгі екіұштылықты көрсетеді. Кез келген әрекеттің нәтижесіне немесе нәтижесіздігіне қарай қарастыруға болады". Мертон "Тұрақтылық және өзгеріс" (1935), 50, 58–59-беттерге сілтеме жасайды: "Мен Джон Дьюидің "кәсіби психоз" тұжырымы осы екінші деңгейдегі қызығушылықты ең жақсы сипаттайды деп санаймын. Шамамен, бұл термин марксистік доктринаға сәйкес келеді, яғни тарихи мағынада қоғамның ортасы қоғамның өндіріс әдістерімен бірдей. Профессор Дьюидің пікірінше, тайпаның күнкөріс табу жолдары белгілі бір ойлау үлгілерін дамытады, ал ойлау – әрекеттің бір бөлігі болғандықтан, тайпаға оның өндірістік және тарату операцияларында көмектеседі. Экономикалық үлгіге жауап ретінде туындаған бұл ерекше басымдық, ол тайпаның кәсіби психозы деп атайды. Бұл психоз тамақ табу үлгілерінің билігімен (ол, әрине, өмір сүру мәселелері бойынша бірінші орында) орнатылғаннан кейін, тайпалық мәдениеттің басқа аспектілеріне көшіріледі".