Кіріспе

Көктемгі үйді тазалау – көктем мезгілінде үйді толыққанды тазалау амалы. Көктемгі тазалау, әсіресе суық қысы бар климатта кең таралған. Көптеген мәдениеттерде жылдық тазалау жыл соңында жасалады, ол күнтізбеге байланысты көктемде немесе қыста болуы мүмкін. Бұл термин сондай-ақ, кез келген ауыр тазалау немесе ұйымдастыру жұмысына метафора ретінде қолданылады. Егер адам тексеру алдында өз ісін ретке келтірсе, оны «көктемгі тазалау жасап жатыр» деп айтуға болады.

Тарих

Кейбір зерттеушілер көктемгі тазалаудың бастауын Иранның Наурыз мейрамына, яғни көктемнің бірінші күні болатын парсы жаңа жылына байланыстырады. Ирандықтар ханех текани (парсыша: خانه‌تکانی; сөзбе-сөз "үйді шайқап тастау") дәстүрін парсы жаңа жылы алдында жалғастырады. Үйдегі барлық нәрсе, перделерден бастап жиһазға дейін, мұқият тазаланады. Тағы бір мүмкіндік бар: көктемгі тазалаудың бастауы ежелгі яһудилердің Пасха (Песах) мерекесіне дайындалу үшін үйді толық тазалау салтына қатысты болуы мүмкін. Израильдіктердің Мысырдан асығыс қашуын еске алу үшін, бір апта бойы Пасха мерекесін тойлау кезінде ашытқы қосылған немесе ашыған тағамдарды жеуге немесе ішуге қатаң тыйым салынады (Шығу кітабы 12:15, 19). Яһудилер ашытқы бар тағамдардан (хамец) ғана емес, мереке бойы үйлерінен тіпті хамецтың кішкентай қалдықтарын да жоюға міндетті (Шығу кітабы 12:15). Сондықтан, діншіл яһудилер үйді толыққанды "көктемгі тазалаудан" өткізеді, содан кейін мереке басталар алдындағы кеште шам жарығымен хамецтың ұсақ-түйектерін (бедикат хамец) іздеу салтын орындайды. Дәстүр бойынша, католик шіркеуі Көктемде, Ұлы жұмаға бір күн қалған Ұлы бейсенбіде шіркеу алтарын және оған байланысты барлық заттарды мұқият тазалайды. Көктемгі тазалау Грекияда және басқа да православие елдерінде де әлі де жалғасуда. Үйді мұқият тазалау дәстүрі Ұлы оразаның бірінші аптасында немесе оған дейін қабылданған. Бұл күн көбінесе 1 сәуірге сәйкес келетін Юлиандық жаңа жыл мерекесімен де сәйкес келеді. Солтүстік Америка мен Солтүстік Еуропада бұл әдет-ғұрыптың ерекше пайдалы болуы сол аймақтардың континенттік және ылғалды климатымен байланысты болды. Америкада 19 ғасырда, шаң сорғыш ойлап табылғанға дейін, наурыз айы шаң тазалау үшін ең қолайлы уақыт болды, себебі терезелер мен есіктерді ашуға жеткілікті жылы болды (бірақ жәндіктердің көбеюіне мүмкіндік бермейтін), ал жел шаңды үйден шығарып жіберді. Осы кезде көмір пештері жұмыс істемейтін, сондықтан пештен қалған күлді қабырғалар мен жиһаздың үстінен жууға болады. Сол себепті, қазіргі заманғы ауылдық үй шаруашылықтары наурыз айында түтін шығаратын химиялық заттарды қолдана отырып тазалау жұмыстарын жүргізеді.

Басқа да маусымдық тазалау

Осыған ұқсас дәстүрлер жыл сайын қыста тазалауды қамтиды. Шотландияда "Жаңа жыл тазалауы" дәстүрлі түрде Хогманай күні (31 желтоқсан) жасалады, және бұл практика қазір Ирландия мен Солтүстік Америкада да кең таралған. Жапонияда (大掃除) желтоқсанның соңында, 1 қаңтардағы жаңа жыл алдында өткізіледі. Бұл дәстүр бұрын Едо дәуірінде (1603–1868) сақталған (煤払い) рәсімімен алмастырылды, ол 13 желтоқсанда тойланды және жылдың құдайларын (тошигами) қарсы алу үшін үйлер тазаланды. Қытайдың оңтүстік аймақтарында, Кантон мен Гонконг сияқты жерлерде, ай күнтізбесі бойынша жаңа жылды тойлаудың дәстүрлі салтының бір бөлігі жылдың 12-ші айының 28-і күні тазалау болып табылады. Терең тазалау сонымен қатар өткен жылдың әрекетсіздігінен арылуды және жаңа жылмен бірге келетін "мүліктің" орнын босатуды символдайды. Жаңа дін өкілдері арасында көктем мен күздің басында, жылдың жаңа циклын таза рухани жағдайда бастау үшін, жылдың екі рет теңелуіне орай тазалау рәсімдері жасалады. Үндістанның көптеген аймақтарында "Дивали ки сафаи" Дивали мерекесіне бірнеше күн (немесе апта) бұрын дәстүрлі түрде жүзеге асырылады.