Кіріспе

Пол Остердің романы «Мистер Вертиго» – американдық автор Пол Остердің романы. «Faber & Faber» оны алғаш рет 1994 жылы Ұлыбританияда жариялаған. Бұл кітап Остердің кітаптамасына ұқсас, онда сәтсіздік пен өзіндік құндылық сияқты тақырыптар, сондай-ақ абсурдтық, қылмыстық және экзистенциалдық жанрлар жиі кездеседі. «Мистер Вертиго» Уолтер Клэрборн Роули, немесе қысқаша Уолттың өмір тарихын айтады. Ол Сент-Луис қаласының көшелерінде өскен қараусыз қалған жетім бала. Ехуди шебер баланы елдегі шалғайдағы үйге алып барып, Уолтқа қалай ұшуға болатынын үйретеді. Оқиға барысында олар Ку-Клукс-Клан және Чикаго қылмыстық тобы сияқты нақты қауіптермен бетпе-бет келеді.

I бөлім

Уолт Роули Сент-Луисте ағасы мен әпкесімен тұрады. Олар оған жаман қарайды, күндіз сыртта болуға мәжбүрлейді және ол көбінесе білім алмайды. Уолт – болашағы жоқ сұраныш иесі. Бұл жағдай Иехуди мырзамен кездескенде өзгереді. Ол балаға: "Сен жануардан да жамансың. Егер осы жерде қалсаң, қыс бітерге дейін өліп қаласың. Менімен келсең, ұшуға үйретемін" (3-бет) дейді. Уолт ұсынысты қабылдап, лофт пен левитация өнерін үйренуге кіріседі. Уолттың ұшу дағдысын меңгеруден басқа да қиындықтары бар. Уолт нәсілшіл және жаңа үйлесіп тұратындарымен танысқанда қатты таңғалады: эфиопиялық Эзоп баласы, үнді Сиу анасы және еврей шебері Иехуди. Ақырында ол осы әртүрлілікті қабылдап, лофт пен левитация шеберлігіне жетектейтін отыз үш қадамға назар аударады. Көптеген қорлаушы тапсырмалардан кейін, тірідей жерлену, саусақ буынын кесу және молния шағуынан кейін, ол алғаш рет левитацияны сезінеді. Уолт үйдің жанындағы көл үстінде айналуға тырысқанда, қорқынышты оқиға болады: Ку-клукс-клан Эзоп пен Сиу анасын өлтіріп, үйді өртеп жібереді.

ІІ бөлім

Жәбірленушілерге деген жеккөрушілігі сүйіспеншілікке айналған Ехуди мен Уолт – эмоционалдық қиын жағдайда. Олар өлгендерді жерлеп, Ехудидің жақсы досы Видерспун ханымның үйіне көшіп барады. Ехуди мырзаның қайғысы айлар бойы сарқылмайды, ол Уолт пен миссис Уизерспуннан қашықтап жүреді. Екеуі бір-бірімен уақыт өткізуге мәжбүр болып, біртінде жақындасады. Ехуди мырза қайғыдан кенеттен арылып, өмірін жалғастырады. Ехуди мырза шағын ауылдық фестивальдерден басталатын қойылымдарды жоспарлайды. Уолттың алғашқы қоғамдық өнері мас көрермендердің кесірінен сәтсіз аяқталады. Олар еңбегін тоқтатпай, Уолттың идеяларымен қойылымды өзгертеді. Сахналар көлемдік тұрғыдан үлкендей береді. Барлығы жақсы болып тұрғанда, Слим аға Уолтті ұрлап кетеді. Ол Слим мен Ехуди арасындағы келісімге сәйкес, Уолттың тапқан пайдасының үлкен бөлігін өзіне тигізуді талап етеді. Уолт ұрланғаннан кейін қашып, Ехудиға оралады. «Ғажайып бала» Уолт қайтадан танылып, барлық жетістіктер мен атақ-даңққа ие болады. Бірақ Нью-Хейвендегі қойылымнан кейін, Уолт левитациядан кейін қатты бас ауруына шалдығады. Олар бұл мансапты тоқтатуға шешім қабылдайды, себебі мұндай жағдай бұрын да басқа левитаторлармен болған. Уолт Голливудта киноактер болады. Голливудқа жол тартқанда, Слим аға оларға шабуыл жасап, барлық ақшаларын тонап алады, нәтижесінде Ехуди мырза қаза табады. Ехуди басына оқ жоқтап, Уолттың өмірін жалғастыруына мүмкіндік береді.

ІІІ бөлім

Уолт ағасының Иехудиді өлтіргені үшін кек алуды көздеді. Слим ағаны үш жыл іздеу барысында Уолт бұрынғы қалалық өміріне қайта оралады. Ол Слимнің Чикагода есірткі тасымалдаушыларына жұмыс істеп жатқанын анықтайды. Уолт ағасын улап өлтірген соң, Слимнің басшысы (Бинго) пайда болып, Уолтке жұмыс ұсынады, ол да оны қабылдайды. Уолт қылмыстық әлемде жоғалып, ақырында "Мистер Вертиго" деген түнгі клубын ашады. Өзінің жетістігінің шыңында Уолт күтпеген жерден қонақүйde Уизерспун ханыммен қайта кездеседі. Ол оны қылмыстық ортадан шығаруға көмектесуді ұсынады, бірақ Уолт мұның қажеті жоқ деп санайды. Уолт ақылын жоғалта бастайды және кәсіби бейсболшы Диззи Динге қауіп төндіреді. Соңында Уолт жаттығу лагеріне жіберіледі.

IV бөлім

Уолт 1945 жылға дейін әскери лагерьде болды, өйткені оның көзі ұшқыштар мектебіне оқуға тым нашар еді. Ол үш жылдың ішінде қалада қайтадан тұрып, бірнеше шағын жұмыс істейді. Соңында нан пісіру компаниясына жұмысқа орналасқанда, Уолт Молли Фитцсимонспен танысады. Олар үйленеді, бірақ балалары болмайды. Молли 23 жылдық некеден кейін қатерлі ісіктен қайтыс болады. Уолт алкоголик болып айналады, бірақ Моллидің отбасы оған ішімдіктен айығуға көмектеседі және оған жұмыс табады. Жұмыс істейтін қалаға жол тартқанда, Уолт левитация заманында өмір сүрген ауылды аралап өтуді шешеді. Ол миссис Уизерспунның есігін соғып, оның әлі де сол үйде тұрғанына қызығады. Ол кір жуатын орындарын ашқан және Уолтты жұмысқа шақырады. Ол келіседі, содан бері миссис Уизерспун мен Уолт күйеу-әйелдей бірге өмір сүреді. Ол қайтыс болғаннан кейін Уолт өмірі туралы кітап жазуға бел буады.

Уолтер Клэрборн Роули

Уолт – оқиғаның басты кейіпкері және баяндаушысы. Оның өмірі жасөспірім кезінен қарттыққа дейін баяндалады, оқиға оның өзгеретін мінезін көрсетеді. Жастық шағында Уолт білімсіз, көңілсіз, нәсілшіл адам, эмоцияларын жасырады немесе білдірмейді. Ол Иехуди шебермен бірге тұруды бастағаннан кейін жайлап өзгереді. Уолт өзге ұлттар мен пікірлерге құрметпен қарауға үйренеді. Эзоп оған оқуды үйретеді, ал Уолт білім алуға құштар болады. Өзінің жетістіктерінің шарықталу нүктесінде Уолт өте мақтанды. Иехуди шебердің қайтысынан кейін Уолт қайтадан өзінің бұрынғы қалпына келеді: ол көшеде қалып, ескі тіліне оралады. Қартайған шағында ол Молли мен Миссис Уизерспунға қатты қамқорлық жасайды.

Ехуди мырза

Венгриялық еврей ұстазы Ехуди Америкаға бала кезінде келген. Ехуди көп уақытын Спинозаны оқып өткізеді. Оның көп қыры бар тұлғасы. Бір жағынан, Ехуди мырза – Уолт пен Эзопқа жасаған жоспарларынан көрініп тұратындай, тек пайда табуға қызығушылық танытатын кәсіпкер. Екінші жағынан, ол қатаң әкелік бейне, бірақ қамқорлығын жасырады. Дегенмен, Уолтс ауырғанда Ехуди эмоцияларын және өкінішін көрсетеді.

Эзоп

Ефиопиялық мүгедек бала Эзопты ұстаз Ехуди құтқарып, сапалы білім алды. Сондықтан Эзоп өте зиялы, сол кезде қара нәсілді адамдар үшін мұндай мүмкіндік сирек кездесетін. Эзоп Уолтқа тарихты үйретіп, оны сауатты етуді өз міндеті деп санайды.

Сиу анасы

Сиу индей анасы – үйдің анасы. Оның әкесі Отырған Бұқаның інісі болған, ал ол Буффало Биллдің "Жайлау батыс шоуында" атпен жүретін. Жас кезінде оған жамандық жасаған. Мырза Ехуди оған көмектесуге шешім қабылдады, содан бері Сиу анасы оның үйінде тұрады. Ол баршаға мейірімді және қамқор.

Слим аға

Слим аға - оқиғаның қарсы кейіпкері. Ол Уолтқа өте жаман қарым-қатынас жасады және оған қысым көрсетпеді. Уолт өмірінде үлкен жетістіктерге қол жеткенде, Слим оны құрлы қашырып әкетеді. Ол бұл әрекетін мұқият жоспарлаған. Кейін ол Ехуди мен Уолтқа шабуыл жасайды. Бұл да алдын ала жақсы дайындалған. Слим қылмыстық есірткі саудасына қатыса бастайды.

Расизм

1920 жылдары көптеген американдықтар Шығыс Еуропадан келіп жатқан көші-қонға наразылық білдірді. "Ақ англосаксон протестанттары" деп аталатын бір топ АҚШ-қа иммигранттардың санын азайтуға тырысты, ал Ку-клукс-клан АҚШ үшін қауіп деп санайтын адамдардан құтылуға ұмтылды. Романның шешімді нүктесі осы оқиғаға байланысты, себебі Ку-клукс-клан Эзопты және Сиу анасын өлтіріп, үйді өртеп жібереді. Сондай-ақ, Уолт Мастер Ехудимен танысқанға дейін нәсілшілдікке толы болды. Ол еврей, қара және үндістермен бірге тұруға ынтақтанбады.

Білім

Ехуди ұстазы Уолтты левитация дағдысын үйренуге таңдайды, өйткені оның білімі жеткіліксіз. Уолттың әлем туралы түсінігі жоқ, ал оның білмеушілігі оған табысқа жетудің ең жақсы мүмкіндіктерін береді. Ехудидің үйіне әкелген екінші бала, Эзоп, Уолттан толыққанды өзгеше. Ехуди ұстазы Эзопты білімді бала еткісі келді, сондықтан оған ең жақсы білім берді және оқуға үйретті. Соңында Эзоп Уолтқа оқуды үйретеді.

Бейімделулер

2009 жылы Audible.com компаниясы Кевин Паризо оқыған «Мистер Вертиго» кітабының аудио нұсқасын Modern Vanguard аудио кітаптар желісінің аясында шығарды. 2011 жылы Терри Гиллиам кітапты фильмге бейімдеу жұмыстарын жүргізіп жатқаны хабарланды. 2018 жылдың маусым айында Гиллиам Брюссель халықаралық кинофестивалінде «Мистер Вертиго» фильміне қайта оралғанын, бұл оның келесі жобасы болуы мүмкін екенін және Ральф Файнс актерлік рөлге келісімін бергенін мәлімдеді.