Кіріспе

Төртінші жүйкенің туа біткен салдары - жоғары көлбеу бұлшық етінің әлсіздігі немесе параличі салдарынан көздердің тік бойда қанағаттанарлықтай орналаспауымен сипатталатын, туған кезде болатын жағдай. Төртінші жүйке парализінің басқаша атаулары: жоғарғы көлбеу парализі және трохлеарлық жүйке парализі. Оңға немесе солға қарағанда жүйке немесе бұлшықет жеткілікті күшті болмайды немесе тым ұзын болып келеді, соның салдарынан көз жоғары қарай жылжиды.

Белгілері мен симптомдары

Төртінші бас сүйек нервінің параличінің белгілері туған кезден бастап болғанымен, олар жас ұлғайған сайын айқын байқала бастауы мүмкін. Сондықтан, медициналық қызметкерлер балалық шақта немесе ересек жаста ғана диагноз қоя алады. Кішкентай балалар жоғарғы көлбеу бұлшық етінің әлсіздігін толықтыру үшін өтеуші бас позасын қабылдайды немесе оқыған кезде бір көзін жабуға бейім болады. Туа біткен төртінші нерв параличі оқу түсінігіне (және басқа да жақын қашықтықтағы жұмыстарға назар аударуға) тік көруді біріктіру қажеттілігінің артуы және бір көзбен көруді сақтау үшін, сондай-ақ тік екі көруді болдырмау үшін бас еңкейтудің қажеттілігіне байланысты әсер етуі мүмкін. Кейбір адамдар оқығанда өз орнын тез жоғалтады және оларды бағыттау үшін маркерді немесе саусақты пайдалануды тиімді деп есептейді. Симптомдар төртінші нерв параличінің белгілеріне сәйкес келе ме екенін анықтау үшін үш қадамдық тест пайдалы.

Себептер

Төртінші жүйке параличінің пайда болу себебі көп жағдайда белгісіз болып қалады. Ол CN IV ядросының немесе жүйкенің дисгенезіне байланысты неврогендік болуы мүмкін, бірақ клиникалық тұрғыдан ұқсас паралич жоғары көлбеу шеке жұлының жоқтығынан немесе механикалық дисфункциясынан (мысалы, тым бос болуынан) туындауы да мүмкін. Көбінесе бір жақты болатын туа біткен төртінші жүйке параличі екі жақты да кездеседі. Екі жақты туа біткен төртінші жүйке параличі бір көзге бір жақты паралич деп ойлап операция жасағаннан кейін ғана көрініс беруі мүмкін.

Патофизиология

Төртінші бас сүйек жүйкесі әр көздің жоғарғы қисық бұлшық етін иннервациялайды. Жоғарғы қисық бұлшық еті – көзді қозғауға мүмкіндік беретін алты экстраокулярлық бұлшық еттердің бірі. Атап айтқанда, жоғарғы қисық бұлшық еті көзді ішке бұрады (көздің жоғарғы бөлігі мұрынға қарай домаланады), сондай-ақ төмен қарау (депрессия) және сыртқа қарай қарау (абдукция) сияқты қосымша әрекеттер жасайды. Егер төртінші бас сүйек жүйкесінің (CN IV) салдарынан бұл бұлшық еттің функциясы төмендесе, зардап шеккен көз сыртқа бұрылады, жоғары қарай оқшауланады (гипертропия) және шамалы ішке қарай жылжиды.

Емдеу

Төртінші бас сүйегі жүйкесінің туа біткен салдарынан қозғалыс бұзылуы көзді туралау үшін, көздің қарындағы бұлшықеттердің бекітілу орындарын өзгерту арқылы жасалатын операциямен емделеді. Кейбір көз дәрігерлері туа біткен төртінші жүйке салдарынан қозғалыс бұзылуын консервативті емдеуді немесе ешқандай емдеуді ұсынады. Басқа көз дәрігерлері науқастың өмірінің басында операция жасауды ұсынады, бұл жасқа байланысты дамитын компенсаторлық мойын бұрылысы мен бет пішінінің бұзылуының алдын алуға көмектеседі. Хирургиялық ем орнына немесе одан кейін көздің тік орналасуын түзету үшін шағын оптикалық өзгерістер жасайтын призмалық линзалар тағайындалуы мүмкін. Призмалық линзалар бұрылыстық бұзылыстарды түзетпейді, бұл олардың қолданылуын кейбір жағдайларда шектейді. Призмалық линзалардың тағы бір ескерілетін жағы – оларды үнемі тағып жүру қажеттігі. Призмалық линзалар көздің тік орналасуына байланысты туындайтын күштің төмендеуіне мүмкіндік береді. Оларды шешіп алғанда, науқас көзінің шаршағандығынан туындайтын тік екі көру синдромын сезінуі мүмкін, оны шешу қиын болады. Туа біткен төртінші жүйке салдарынан қозғалыс бұзылуының ауырлығы мен жоғарғы көз бұлшық етінің қозғалысына әсері әртүрлі болуы мүмкін. Сондықтан, бұзылу түріне байланысты әртүрлі операциялар қолданылады. Кейде бірнеше көз бұлшық етіне операция жасау қажет болады. Кейбір жай, бір жақты жағдайларда бір операция жеткілікті болуы мүмкін. Мұндай жағдайларда басты мәселе сол көздің төменгі көз бұлшық етінің әлсіз жоғарғы көз бұлшық етіне қарсы әрекет ете алмай, көзді жоғары көтеруі болып табылады. Қауіпсіз және тиімді процедураның мысалы – төменгі көз бұлшық етін көздің қарындағы төменгі жағына қайта бекітілуіне мүмкіндік беру үшін ажырату. Бұл оның әсерін «әлсіретеді» және көздің бейтарап орналасуына көмектеседі. Туа біткен төртінші жүйке салдарынан қозғалыс бұзылуының кез келген жағдайында тәжірибелі страбизмологқа емдеу/құралдар туралы кеңес алу маңызды. Страбизмолог – көз қозғалысы бұзылыстарына маманданған офтальмолог (көз дәрігері). Кохрейн жүйелі шолуы төртінші жүйке салдарынан қозғалыс бұзылысы бар адамдарда бірнеше хирургиялық емдеулерді (миэктомия, рецессия, алдыңғы транспозиция, дезинсертация) салыстырды. Ең жақсы хирургиялық емдеуді ұсыну үшін жеткілікті жоғары сапалы деректер болмаса да, операцияның барлық төрт түрі де гипертропияның азаюына әкелді. Алайда, алдыңғы транспозициядан өткен барлық қатысушыларда көтерілу жетіспеушілігі пайда болды.