Кіріспе

Ежелгі Римде пагус (көпше түрі pagi) деген латын сөзі рулық аумақтың ауылдық бөлігін белгілейтін әкімшілік термин болды, оған жеке шаруашылықтар, ауылдар (Vicus) және қорғаныс ретінде қызмет ететін бекіністер (oppida) кірді, сондай-ақ ерте ортағасырлық географиялық термин ретінде де қолданылды. Диоклетианның (284–305 ж.б.) тұсында пагус провинцияның ең кіші әкімшілік бірлігін білдірді. Бұл географиялық бірліктер меровинг және каролинг дәуірлерінде аумақтарды сипаттау үшін қолданылды, бірақ ешқандай саяси немесе әкімшілік мәні болмады.

Этимология

Пагус – түпнұсқа латын сөзі, түбірі паг, индоевропалық *paǵ сөзінің ұзартылған түрі, этимологиялық түбір, "бекіту" (pango); оны сөзбе-сөз "жерде белгіленген шекара" деп аударуға болады. Семантикалық тұрғыдан алғанда, пагуста қолданылатын паг – аяқталған әрекеттің нәтижесінде туындаған жағдайды білдіретін стативтік етістік, белгісіз лексикалық аспектісімен: "белгіленген және сақталған", "us" жұрнағы арқылы зат есімге айналған, ағылшын тіліндегі сипаттағыштарда көрінетін тип, мысалы, зерттелген, анықталған, тіркелген және т.б. Ағылшын тілінде "the surveyed" сияқты зат есім қолданылмайды, бірақ латын тілінде мұндай конструкция тән. Ежелгі заманда адамдар муниципалитеттерді шекара тастарымен белгілегенін ескерсек, түбір мағынасы – муниципалитет үшін қазықтармен өлшенген, кейін шекара тастарымен белгіленген жер, бұл процесс мыңжылдықтар бойы өзгерген жоқ. Пагустың шығу тегі туралы бұрынғы гипотезалар оның грек тілінен πήγη немесе πάγος сөздерінен алынғанын болжады. Уильям Смит бұл пікірге қарсы шығып, егер құдық немесе төбедегі бекініс пагустың мағынасында кездеспесе, онда бұл сөздердің байланысы болмайды деді. Pagus сөзі роман тілдеріндегі "ел" сөзінің бастауы болып табылады, мысалы, француз тілінде pays және испан тілінде país, ал ағылшын тіліндегі "шаруа" сөзіне қашықтықтан байланысты. "Pagan" сөзінің түбі – paganus сөзі.

Римдіктер қолданысы

Классикалық латын тілінде "pagus" сөзі үлкен мемлекеттегі ауылдық аймақты немесе қауымдастықты білдіреді; мысалы, Юлий Цезарь кельт тайпаларының үлкен мемлекетіндегі "pagus"-тарды атайды. "Pagūs" және "vicus" (шағын, біріккен елді мекен немесе ауыл) қалалық құрылымға дейінгі ауылдық жерлерге тән. Республика дәуірі латын жазбаларында "pagus" орталық Апеннин тауларындағы халықтардың жергілікті аумақтық бөліністерін көрсетеді және әртүрлі кезеңдерде болған жергілікті әлеуметтік құрылымды бейнелейді деп есептеледі. Ауылдық аймаққа қатысты бейресми атау ретінде "pagus" өмірлері жерлерімен шектелген "халықтың" – егіншілердің, шаруалардың, құлдардың мәдени көрінісін қамтитын икемді термин болды. Диоклетианның бөлінген провинцияларында "pagani" әртүрлі орталықтарға ие болуы мүмкін. Кейбіреулері қаладан, мүмкін, епископтың резиденциясынан басқарылса, ал кейбіреулері үйлер мен бейресми базардан басқа ештеңе болмаған "vicus"-тан басқарылды. Ал басқа "pagus"-тар үлкен ауылшаруашылық иеліктеріндегі (латифундия) орталықтағы "villa" арқылы басқарылды. Христиандық тарихшысы Питер Браун атап көрсеткендей, бастапқы мағынасында "paganus" сөзі биліктен шеттетілген, қарапайым азаматты, яғни мәнсіз саналған адамды білдіреді. Әкімшілік орталықтан – епископтың резиденциясы, қабырғалы қала немесе бекітілген ауыл болсын – алыс тұратын "pagus" тұрғындары көне дәстүрлерді ұстанып, өздерін "мәжүсіндер" деп атады. Латын Батысындағы христиандар бұл сөзді ежелгі діндерден бас тартқандарды кемсіту үшін қолданды.

Римнен кейінгі пагустар

Пагус ұғымы Батыс империясының құлдырауынан аман қалды. Алайда, 8-9 ғасырлардағы франк мемлекеттерінде пагус әкімшілік бірлік емес, жергілікті географиялық атау ретінде қолданылды. Белгілі бір жерлер көбінесе бірнеше пагустың құрамына кіретін, тіпті кейде бір құжатта көрсетілетін. Тарихшылар дәстүрлі түрде Каролинг империясындағы пагусты графтың билігіндегі аумақ деп есептейді, бірақ Каролингтік дереккөздерде ешқандай пагусқа қарасты графтар туралы мәлімет жоқ. 10 ғасырдан бастап «округ» немесе comitatus кейде пагусқа қарама-қарсы қойылды. Комитаттардың орталықтары көбінесе графтың резиденциясы ретінде анықталса, пагустың орталықтары ретінде танылған қалалар ерекше саяси мәнге ие болғандығы белгілі емес. Көптеген қазіргі француз аймақтары (pays) ескі округтермен (мысалы, Комминг, Понтье және т.б.) шамамен бірдей аумақты қамтиды. Мысалы, 5 ғасырдың басында жасалған *Notitia provinciarum et civitatum Galliae* еңбегінде Gallia Lugdunensis Secunda провинциясы Руанның шіркеулік провинциясын құрады, оған алты тәуелді епископтық округ (suffragan sees) кірді және онда жеті қала (civitates) болды. Руан провинциясына Ротомагус (Руан) қаласы кірді, ол Ротомагенс (Румоа) пагусын құрады; сонымен қатар, Калетус (Пейс де Кау), Вилькасин (Вексин), Теллаус (Таллу); Бае, Бажокасин (Бессин, 9 ғасырда қысқа мерзімге Отлинга Саксония да кірді); Лизье пагусы Лексовин (Лиувин); Котанкес пагусы Кориленсис және Константин (Контентин); Аванш пагусы Абринкус (Авранш); Сез пагусы Оксименс (Иэмуа), Саггин және Корбон (Корбонне); ал Эврекс пагусы Эврикин (Эвресин) және Мадриа (Мадри де Пай) кірді. Пагус – ағылшын тіліндегі тарихшылар кейде «Каролингтік графтық» деп атап жүрген, ал неміс тілінде Gau деп аталатын ұғыммен теңдес келеді. Латын мәтіндерінде Гелветикалық конфедерацияның кантоны pagus деп аударылады.