Кіріспе

Дорис Лессингтің 1983 жылғы романы. "(Документтерге қатысты)" Вольян империясындағы сезімтал агенттер – Дорис Лессингтің 1983 жылғы ғылыми-фантастикалық романы. Бұл оның бес кітаптан тұратын «Канопус Аргоста» сериясының бесінші кітабы. Роман біздің галактикамыздың шетінде орналасқан және үш басқа галактикалық империяның – қайырымды Канопус, қатыгез Сириус және Путтиораның зұлым Шамматының ықпалындағы Вольян империясының соңғы күндерін сипаттайтын құжаттар жиынтығын қамтиды. Алғаш рет 1983 жылдың наурыз айында АҚШ-та Альфред А. Кнопф баспасынан, ал 1983 жылдың мамыр айында Ұлыбританияда Джонатан Кейп баспасынан жарық көрді. «Вольян империясындағы сезімтал агенттер» – Джонатан Свифт және Джордж Оруэлл дәстүрінде жазылған әлеуметтік сатира. Лессингтің ойдан шығарылған әлемінде осал империяларды үгіт-насихат ғана тірі ұстайды, ал тіл тым бұрмаланғанда кейбір кейіпкерлер «толқынды риторика» деп аталатын жағдайға ұшырап, Риторикалық аурулар ауруханасына жатқызылады. Роман кейіпкерлерді және әлеуметтік/мәдени мәселелерді бейнелеуге, технологиялық егжей-тегжейлерге көңіл бөлмеуге баса назар аударғандықтан, бұл қатаң ғылыми фантастика емес, «жұмсақ» ғылыми фантастика, немесе Лессингтің «Канопус» сериясын «ғарыш фантастикасы» деп атауындай. «Сезімтал агенттер» жеке кітап ретінде оқылғанымен, Лессинг Сириан империясының тарихын жалғастырып, «Сириан эксперименттері» (1980) кітабында қалдырған жерінен бастап, «Канопус» сериясының үшінші кітабында көтеріледі.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Вольян империясы – галактикамыздың шетінде орналасқан салыстырмалы түрде әлсіз жұлдызаралық империя. Ол Вольен планетасын, оның екі серігін – Вольендна мен Волендестаны (бұлар да планеталар деп аталады), сондай-ақ көршілес Макен және Словинді қамтиды. Зиялы өмір осы бес «планетаның» әрқайсысында дербес дамыды. Уақыт өте келе тұрақсыз империялар құрылды, онда әр планета белгілі бір кезеңде басқаларына билік етті. Вольян империясы – осы империялардың соңғысы және аймақты күшпен және қанаушылықпен басқарады. Бұл жүйе Канопея империясының ықпал аймалының шетінде болғанымен, Канопея аймаққа агенттер жібереді, себебі Вольеннің Макен мен Словинді жаулап алуы Сириан империясын қоздырды, ол осы планеталарды «болжамды кеңею» үшін қарастырған болатын. Сонымен қатар, Канопеяның жауы Шаммат бұл аймақта бекініп қалды. Көңілі қалып, қысымға ұшыраған Вольен және оның колонияларының азаматтары Вольян үкіметіне қарсы наразылық білдіре бастады. Революциялық топтар құрылып, империяның риторикасына қарсы өз риторикаларын қолданды. Шамматтың Кролгулы, осы алабұдынды пайдаланып, үкіметке қарсы әрекеттерге шақырады. Канопеяның жетекші колониялық әкімшісі Клорати Вольенге оқиғаларды бақылауға және революциялық риториканың ықпалына ілескен агенті Инсентті қадағалауға жіберіледі. Инсент те Кролгулдың насихатына жем болып, Клорати оны алаңнан алып, Волендестадағы Риторикалық Аурулар ауруханасына жатқызады. Сириус енді аймақты басып алумен қорқытып отыр, және бұл Вольян империясының қысымға ұшыраған халқына қуаныш сыйлайды, себебі олар Сириус өздерін босатады деп сенімді. Көптеген азаматтар Сириан агенттеріне айналып, Сириусқа ақпарат пен қолдау көрсетеді. Бірақ Сириан империясының өзі де дағдарыста. Сириустағы қақтығыс биліктегі олигархияны екі лагерьге бөлді: Сириус кеңейту бағдарламасын тоқтатуды қалаған Бестік және Сириус басқа планеталарды жаулап алуын жалғастыру керек деп санайтын Консерваторлар. Бестік жеңіліске ұшырады және Сириус кеңеюін қайта бастады, бірақ бұл жолы бақылаусыз қатыгездікпен, ол Сириан империясын тирандыққа айналдырды. Сириан агенттері Сириус тирандығын білгенде, олардың адалдығы Сириус пен Вольен арасында бөлінеді және олар «сезімтал агенттер» деп танылады. Сириус жақын маңдағы Сириан оккупациялаған планеталардан әскерлерді Вольян империясына тасымалдап басып алады. Бұл әскерлер, енді құлдырап бара жатқан Сириан империясының колониялық халқы, Вольеннің кедей және мұқтаж екенін және Сириус көмегіне зәру екенін естіген. Бірақ олар жерге қонғаннан кейін Волиендердің өздерінен жақсырақ жағдайда екенін біліп, үйлеріне оралып, өз планеталарын Сириустан тәуелсіз деп жариялайды. Волейнадна мен Волендеста Клоратидің көмегімен өзін-өзі қамтамасыз етіп, құлап бара жатқан Вольян империясынан тәуелсіздіктерін жариялайды. Аймақтағы жағдайдың өзгеруі Кролгулдың ықпалын әлсіретеді және ол Шамматқа қайта оралады. Қазір ауруынан «сауыққан» Инсент Кролгулға көмектесуге шешім қабылдайды. Клорати, әлі де Инсенттің қамқоршысы, оны Шамматқа ертіп кетеді.

Қабылдау

Эдвард Ротштейн The New York Times газетінде жарияланған мақаласында "Сентиментальді агенттер Вольян империясында" романын "шет мемлекеттегі риторика бойынша сатирикалық ойын-сауық" деп сипаттаған, бірақ кітаптың стилі "фарс, цинизм және қарапайым діншілдік араласып, тұрақсыздыққа ұшырағанына" наразылық білдіреді. New York Times газетіндегі тағы бір мақаласында Мичико Какутани Лессингтің осы кітабында "космикалық көңілін нақты бір мәселеге, атап айтқанда тіл мен сөздердің манипуляциялық қолданысына" назар аударғанын жазады. Оның пікірінше, бұл мәселе Джордж Оруэллдің "Жануарлар фермасында" (1945) және "1984" (1949) романдарында "көбірек өткірлікпен және юмормен" шешілген.