Кіріспе

Хуан Альфонсо де Баена (?–шамамен 1435) – Кастилияның ортағасырлық ақыны және Кастилияның Хуан II сарайындағы хатшы. Баена – конверсо (христиан дініне ауысқан еврей) болған, ол ең белгілісі 1426 және 1465 жылдар аралығында жинақталған маңызды ортағасырлық «Баэна әндер жинағын» (Cancionero de Baena) құрастырушы және оған үлес қосушы ретінде танымал. Бұл жинақта Энрике II, Хуан I, Энрике III және Хуан II патшалық құрған кезеңде жазған 55-тен астам испан ақынының өлеңдері бар.

Ерте өмір

Хуан Альфонсо де Баенаның өмірі туралы көп мәлімет жоқ. Дегенмен, Баенаның 14 ғасырдың соңында Кордовадағы Баена қаласында еврей ата-анасының отбасында дүниеге келгені белгілі. Хосе Мануэль Нието Кумплидоның зерттеулеріне сәйкес, Баенаның әкесі Перо Лопес аталған және ол Баенаның бұрынғы еврей кварталында өскен. Осы зерттеу барысында Баенаның басқа да отбасы мүшелері, оның ішінде әйелі, балалары мен жүрегі туысы да анықталды. Нието Кумплидо Баенаның әйелі Эльвира Фернандес де Карденас аталғанын, ол Лоп Руис де Карденас пен Мария Лопес де Лунаның қызы екенін анықтады. Баена мен оның әйелі кем дегенде екі балаға ие болды: біреуі Хуан Альфонсо де Баена, екіншісі Диего де Кармона. Сонымен қатар, Баенаның жүрегі туысы (Баенаның ағасы Фернандо Алонсо де Баенаның ұлы) Антон де Монторо да ақын болған. Монторо – *ropero* деп аталатын ескі киім сатушы, ол сонымен қатар бай демеушілердің қамқорлығын көрген және өзінің бақытсыз сырт келбеті мен еврей тегін әжуалайтын, өзін-өзі кемсітетін шумақтарға бейім болған. Баенаның тегі оның туған жерінен шыққан, себебі адамдардың тегін өздерінің туған аймақтарынан алуы жиі кездесетін жағдай еді. Бұл тәжірибе кейде *конверсолар* христиан есімдерін қабылдағанда да қолданылған. Баенаның 1391 жылғы алғашқы қырғындардың нәтижесінде яһудиліктен христиан дініне ауысқаны айтылады, осылайша ол осы дәуірде дінін өзгерткен көптеген *конверсолардың* біріне айналды. Сан-Романның ән жинағында сақталған өлеңдерінен Баенаның Баенада ғана тумай, сонымен қатар онда білім алғанын болжауға болады. Өзінің білімі мен тәрбиесіне сілтеме жасайтын осы өлеңінде Баена былай деп жазады:

Сотта өмір сүрген және өлген

Бена білім алғаннан кейін (білімінің дәрежесі белгісіз), 15 ғасырдың басында салық жинаушы және бюрократ болып жұмыс істегендігі айтылады. Содан кейін ол Хуан II сарайында орын алып, өзінің ең танымал еңбегін – Cancionero de Baena жинақтады. Хуан II сарайында ол “escribano de cámara” лауазымында болды, яғни сөзбе-сөз “камера хатшысы”, бірақ дәлірек айтқанда – “патшалық бюрократ”, сондай-ақ жартылай штаттан тыс шуақ. Чарльз Фрейкердің сөзіне қарағанда, сарайдағы осы лауазым Баэна отбасының дәстүрлі түрде қала тұрғындарынан екенін көрсетеді. Дегенмен, Франсиско Маркес Вильянуэваның зерттеулеріне сәйкес, Баэна өмірінің барлық кезеңінде осы рөлді тұрақты түрде атқарған жоқ. Ресми сарай жазбаларындағы үзілістер мен жоқтықтарға байланысты де Баэна ұзақ уақыт бойы бос немесе құрметтен шығып кеткен болуы мүмкін, сол кезде ол сол жоғары қамқоршыларға көптеген жалғыз өтініштер жазып, сонымен қатар өзінің талантын қорғап, басқа ақындарға шабуыл жасап, әсіресе, танымал Альфонсо Альварес де Вильясандьо да поэзиялық тартыстарда метафоралық түрде күрескен Давиуэломен соғысқан. Осы ар-намыссыз кезеңдер, оның сатирикалық өлеңдерінің, ол көбінесе сарай өмірін тым қатты сынаған, салдарынан Баэна сарай хатшысы лауазымынан жоғары көтеріле алмаған сияқты, тіпті оның антологиясы – Cancionero Хуан II сарайының ең маңызды әдеби туындысына айналды. Алайда, Амадор де лос Риостың айтуынша, Баэна тек патша хатшысы ғана емес, Хуан II-нің жеке хатшысы болған. Патшаның тікелей қызметіне кіріспей тұрып, Баэна Диего Фернандес де Кордованың қамқорлығында болған. Онжылдықтар бойы патша хатшысы және хатшысы болып жұмыс істеп, өзінің сарайлық жазбаларын жазғаннан кейін Хуан Альфонсо де Баэна Хуан II билігінің соңғы жылдары қайтыс болды. Баэнаның қайтыс болған күні ұзақ уақыт бойы белгісіз болды, бірақ 1979 жылы Нието Кумплидо Баэнаның 1435 жылы қайтыс болғандығын көрсететін қолжазбаларды тапты.

Мұралық

Баенаның яһуди тегі оның өзінің жазбаларынан көрініс табады. Баена мен оның сарайдағы әріптес-ақымақтары жазған өлеңдердегі мақсат көбінесе өзін-өзі кемсіту арқылы сарайды, әсіресе патшалық отбасын күлдіру болды. Баена өзі туралы ең көп мазақтайтын қасиеті – оның «яһудийлігі» еді, ол комедиялық эффект үшін оны баса айтып, сол кездегі еврейлерге қатысты көптеген стереотиптерге сілтеме жасады. Баена «Кансьонеро» прологында айқын түрде: «El cual dicho libro hizo y ordenó y compuso y recopiló el [judino] Juan Alfonso de Baena» деп мәлімдейді. Мұнда Баена антологияны жинағанын мойындап, өзін «el judino» Хуан Альфонсо деп атайды. «Judino» (түпнұсқада «indino» деп жазылған) испан тілінде еврейге деген қарапайым сөз болғандықтан, тіпті Баена өзінің тегін мойындап, онымен теңестіргені анық, тіпті ресми мәселелерде де. Баена сияқты ақымақ-ақындар арасында да әдеттегідей пікірсайыстар, поэзиялық тартыстар болып өтетін, сарайдың көңіл көтеруі үшін, бірақ кейде авторлардың өзара таласы ретінде, белгілі ұйқаспен жазылған өлеңдер арқылы жүзеге асырылатын, ақындарды бір-біріне қарсы қоятын, уақыт өте келе абсурдтық қорлауларға ұласатын жағдайлар кездесетін. Баенаға қарсы айтылған сөздер де оның тегін ашады. Оларға баклажан жатады, ол осы дәуірде еврей (және мұсылман) тағамдарының стереотиптік белгісіне айналған көкөніс еді. Родриго де Харананың Баенаға бағытталған қорлауларының бірі: «a vos que andades sin obediencia / apóstata hecho con mucha blandura», – Баенаны діннен тайғанын айыптайтын, ол қайтадан дінге келгенін жорамалдайтын сөздерден тұрады. Осы сілтемелер және осы дәуірде жазған әрбір сарай ақымағы еврей дінінен ауған адам болғандығы (Вильясандинодан басқа, Баенаның ең күрделі әдеби қарсыласы және, мүмкін, сол дәуірдегі ең танымал сарай ақыны), ресми құжаттаманың болмауына қарамастан, Баенаның тегіне сенімділік береді.

Баэна әншісі

Cancioneros немесе әндер кітабы – 14 ғасырдың екінші жартысы мен 15 ғасырдың бірінші жартысында кең таралған лирикалық поэзия жинақтары, бірақ олар алғаш рет Иберияда 13 ғасырдың басында Галисияда пайда болды. Иберияда бұл әндер кітабы бастапқыда галисиялық сарай поэзиясын жинаған, кейіннен ауқымы мен тілі кеңейді. Йирмияху Йовельдің сөзіне сәйкес, Иберия cancioneros-ындағы өлеңдер «әсемдемелген тіл мен қарапайым ұйқастан тұрады, олар кейде ерсілі-қарсылы түрде заманауи оқиғалар, адамдар, әлеуметтік мінез-құлықтар мен институттар туралы айтады, сонымен қатар авторларына дауласуға, мақтауға, жамандауға және жалбаруға мүмкіндік береді». Осылайша, cancioneros патша сарайларының әлеуметтік және саяси шындығына көрегендікпен немесе тіпті сын көзбен қарауға мүмкіндік берді және ортағасырлық Иберия сарай поэзиясының мол мөлшерін сақтады. Баэна құрастырған cancionero 56 ақынның 576 өлеңінен тұрады. Бұл өлеңдер Трастамара әулеті билігінің 14 ғасырдың ортасынан 15 ғасырдың ортасына дейін, яғни Энрике II (1369-1379), Хуан I (1379-1390), Энрике III (1390-1406) және Хуан II (1406-1454) билік еткен кезеңде жазылған. Кейбір дереккөздер cancionero-ның 1426-1430 жылдар аралығында жазылғанын, ал басқалары 1440-шы жылдардың ортасында жазылғанын көрсетеді. Егер антологияға өлеңдерді қосушы тек Баэна болса, онда оның жинағы ертерек мерзімге жатуы мүмкін. Алайда, Альберто Блекуас пен Висенте Белтранның зерттеулеріне сәйкес, Баэна қайтыс болғаннан кейін кейбір өлеңдерді басқа жинақтаушылар қосып, антологияның аяқталуына, егер оның басталуына емес, ықпал еткен. Сондықтан, cancionero-ның ең оңтайлы жинақталу мерзімі – Баэнаның жеке үлестері үшін 1426-1430 жылдар, ал кейінгі толықтырулары үшін 1449-1465 жылдар. Cancionero Хуан II билік еткен кезеңде Баэна оның сарайында жұмыс істегенде құрастырылған және нәтижесінде патшаға арналған. Cancionero de Baena – осы типтегі әндер кітабының ең ерте кастильдік үлгісі. Cancionero Баэнаның көптеген жеке шығармаларын, оның ішінде оның сатиралық туындыларын және поэтикалық хаттарын қамтиды. Cancionero de Baena галисия-португал тілінен кастиль тіліне өтуді көрсетеді, өйткені бұрынғы антологиялар галисия-португал тілінде жазылған. Алайда, Баэнаның cancionero-сы галисия-португал трубадурларының стиліндегі кастиль сарай поэзиясын жазудан гөрі көп нәрсені жасады. Баэна сонымен қатар патша сарайынан гөрі аз беделді поэзияны және тіпті моральдық, философиялық және саяси тақырыптарда аллегория мен классикалық сілтемелерді қолданатын «интеллектуалды поэзияны» да қамтыды. Шындығында, Баэнаның жинағын жүйелі деп айтуға болмайды, өйткені ол көптеген жанрлар мен тақырыптарды қамтиды. Бұл өзіндігінен оны маңызды етеді, өйткені ол ортағасырлық кастиль әдебиетінің толық көрінісін көрсетеді. Антологияның үш негізгі жанры – махаббат әндері (canciones de amor), поэтикалық пікірталастар және нұсқаулық мәтіндер. Canciones de amor – провансальдық canso үлгісіне негізделген махаббат өлеңдері. Поэтикалық пікірталастар – екі немесе одан да көп ақындардың арасындағы диалогтар, онда жауап беруші бастапқы өлеңнің ырғағы мен ұйқасын сақтауы керек. Бұл поэтикалық пікірталастарды Баэнаның өз шығармаларын және Вилласандиноның шығармаларын жинаққа қосуы көрсетеді. Соңында, нұсқаулық мәтіндер – өлім, бақыт және ұлылардың құлдырауы туралы ойлар, Құдайдан алыс адам өмірінің мәнсіздігі. Баэнаның cancionero-ның алғы сөзі, «Пролог» деп аталатын, әдеби тұрғысынан да маңызды. Бұл антологияның алғы сөзі әдеби сын ретінде де қызмет етеді. Шындығында, Баэнаның алғы сөзі келесі жылдары кастиль тіліндегі теориялық кіріспелер дәстүрін қалыптастырды. Бұл алғы сөзde Баэна поэзияны «интеллектуалды және емдік маңызы бар» сарайлық ойын-сауық деп санайды, бұл Хуан I мен Мартин Гуманның сарайлары демеушілік еткен 14 ғасырғы каталондық трактаттардағы «la gaya sciència de trobar» немесе «поэзияның гей ғылымы» деп аталады, ол поэзияны «сарайлық әдептіліктің риторикалық көрінісі» ретінде қалыптастырды және сарай поэзиясының идеалды тілдік және құрылымдық құрамына арналған ережелерді ұсынды. Баэнаның «Прологта» берген анықтамасында ол идеалдық сарай ақынының бейнесін береді. Бұл ақын «құдайдан шабыттанған, көп оқыған, көп саяхаттаған, сөзді шешен және ойлы» болуы керек. Шындығында, бұл қасиеттер Альфонсо X-тің «General Estoria» еңбегінде жазылғандарға өте ұқсас және олардан шыққан деп болжауға болады. Альфонсо X-тің осы қасиеттеріне сүйенумен қатар, Баэнаның идеалдық ақыны сонымен қатар махаббатқа толы болуы керек, егер ол шын мәнінде ғашық болмаса, онда ол ғашық екеніндей әрекет етеді. Баэна алғы сөзde: «que sea amadore e que siempre se preçie e se finja de ser enamorado, porque es opinión de muchos sabios que todo omne sea enamorado, conviene a saber», яғни «ол махаббатқа толы болуы керек және әрқашан мақтан тұтуы және ғашық екеніндей әрекет етуі керек, өйткені көптеген даналардың пікірінше, барлық ғашықтар білімге лайықты» дейді. Осылайша, Баэна идеалдық ақынды, яғни лайықты поэзияны жасай алатын адамды махаббатқа толы, немесе осындай білімге ашық болу үшін махаббатқа толы екендей әрекет ететін адам ретінде анықтайды. «Прологта» теориялық негіздеме берген арқылы Баэна өзінің жинағының құндылығы мен беделін қамтамасыз етеді, өзін және поэзияны жалпы сарайлық мінез-құлықпен байланыстырады. Осы теориялық негіздеме арқылы Баэнаның cancionero-сы сарайлық білімді сақтауда маңызды рөл атқарады, сонымен қатар поэзия мен ақынның мәні туралы заманауи әдеби теорияға үлес қосады.

Баспа тарихы

Бұл ән жинағының жалғыз сақталған қолжазбасы Париждегі Франция Ұлттық кітапханасында сақтаулы. Бұл шамамен 1465 жылы, түпнұсқа жазылғаннан кейін 20-40 жыл өткен соң Хуан II-ге ұсынылған көшірме. Қағазға жазылған бұл қолжазба 18-шы ғасырдың ортасынан бастап Эль-Эскориалда сақталған, бұл туралы сол заманда Родриго де Кастро егжей-тегжейлі сипаттаған. Альберто Блекуаның түпнұсқа ретті қайта құруға жасаған тырасы бойынша, сақталған көшірме жинақтың бастапқы түрінен өзгеше ретпен ұйымдастырылған. Шындығында, оның көптеген зерттеулері бүгінгі оқырмандарға таныс «Cancionero» Баэнадан басқа жинақтаушылар тарапынан өзгертілгенін, мүмкін оның қайтысынан кейін жасалғанын көрсетеді, себебі соңғы өлеңдер 1449 жылға дейін жазылған. Блекуа Баэна Гонсалес де Мендоса, Гарси Фернандес де Херена, Родригес дель Падрон және басқа да ақындардың туындыларын қоспағанын анықтады. Сонымен қатар, Баэнаның жұмысы қазіргі нұсқаға қарағанда хронологиялық және тақырыптық тәртіп бойынша әлдеқайда қатаң ұйымдастырылған. «Cancionero» 1851 жылы Мадридте Gayangos және Pidal баспаларында алғаш рет жарияланғаннан кейін қазіргі заманда оңай қолжетімді болды.

Басқа жұмыстар

Баэнаның көптеген шығармалары оның әндер жинағында кездеспейді. Баэнаның бірнеше өлеңі Cancionero de San Román жинағында табылады. Шындығында, оның ең ірі және қызықты туындыларының бірі осы жинақта орналасқан. Дезир деп аталатын бұл өлең 218 тармақтан тұрады. Баэнаның "Cancionero de Baena" жинағындағы көптеген өлеңдері комедиялық сипатта болса, бұл туынды тақырып және стиль жағынан ауырлыққа толы. Дезир Хуан II-ге арналған, Баэна оны “alto rey muy soberano / delos reynos de castilla” деп сипаттайды. Ұзақ сөзден кейін, патшаны мақтап, Баэна оған елді нығайту үшін қандай саяси шаралар қолдану керектігін кеңес береді. Бұл кеңес Хуан де Менаның “Лабиринтімен” ұқсас болғанымен, Дезирде Баэна өзінің ерекше үлесін қосады. Осы үлестің бірі – Кастилияны корольдің күшті билігінің дәрісіне зәру деп бейнелеу үшін ауру метафорасын пайдалану. Бұл билік сол кездегі сыбайлас жемқор жергілікті биліктерді жоюға және ұлтты одан әрі біріктіруге, соның арқасында мұсылман күштерінің қауіп-қатеріне қарсы тиімді күресуге мүмкіндік береді. Ұсынысының дұрыстығын дәлелдеу үшін Баэна Хуан II-ге Кастилияның Альфонсо VIII-ін үлгі ретінде келтіреді, оның стратегиясының бұрынғыда қалай сәтті болғанын көрсетеді. Баэнаның сөзіне қарағанда, Альфонсоның мызғымайтын басшылығы ұлттық бірлікті күшейтіп, сол кездегі Испанияда көптеген мұсылмандардың жеңіліске ұшырауына себеп болды. Баэнаның “Дезир” туындысы автордың көпшілікке беймәлім жағын ашады. Баэна тек шебер жинақтаушы, ақын және әзілкеш ғана емес, сонымен қатар бұрынғы болжамдардан гөрі терең білім мен зиялылық деңгейіне ие саяси туындылардың авторы еді.