Кіріспе
Жұмыс үлгісі – адамның қызмет кезіндегі мінез-құлқы, ол әдетте басқа мінез-құлық түрлеріне қарағанда ресмилеу болады. Бұл мамандыққа қарай өзгереді, себебі кейбіреулері басқаларына қарағанда әлдеқайда еркін болады. Мысалы, компьютер бағдарламашысының жұмыс үлгісі заңгерге қарағанда көбірек бостандық береді. Адамдар әдетте әріптестерінің арасындағы мінез-құлқына жұмыстан тыс жердегіден көбірек мән береді, өйткені көптеген әзіл-қалжыңдар жұмыс ортасында тиімсіз немесе тіпті қорлау ретінде қабылдануы мүмкін. Кейбір жағдайларда, ер адамдар жыныстық қысым көрсету деп түсінілмеу үшін әдеттегіден гөрі көбірек сақ болуы мүмкін. Жұмыс үлгісі – адам мінез-құлқының маңызды аспектілерінің бірі. Бұл жұмыс орнындағы қызметкерлерге жеке адамның қарым-қатынасы. Ол ауызша және ауызша емес қарым-қатынас түрлерін қамтиды. Мысалы, сенім – жұмыс орнында ауызша қарым-қатынаста көрінетін сөзсіз мінез-құлық. Бұл сіздің командаңыз бен әріптестеріңізге деген қатынасыңызды көрсетеді. Жеке тұлғаның оң және жақсы жұмыс үлгісі команданың немесе жеке тұлғаның жоғары өнімділігіне, тиімділігіне және үлкен жетістіктеріне әкеледі. Ұйымдық тұрғысынан қарағанда, бұл адам ресурстарын басқарушылардың ең көп назар аударуы тиіс сала.
Work behavior is the behavior one uses in employment and is normally more formal than other types of human behavior. This varies from profession to profession, as some are far more casual than others. For example, a computer programmer would usually have far more leeway in their work behavior than a lawyer. People are usually more careful than outside work in how they behave around their colleagues, as many actions intended to be in jest can be perceived as inappropriate or even harassment in the work environment. In some cases, men may take considerably more care so as not to be perceived as being sexually harassing than they would ordinarily. Work behavior is one of the significant aspects of Human Behavior. It is an individual's communication towards the rest of the members of the work place. It involves both verbal as well as non verbal mode of communication. For example, trust is a non verbal behavior which is often reflected by a verbal communication at a work place. It represents your attitude towards your team and colleagues. A positive and good work behavior of an individual leads to higher performance, productivity and great outputs by the team or an individual. From the organizational perspective it is the most important area where Human Resource managers should focus.
Өнімсіз жұмыс істеу
Контрпродуктивті жұмыс мінез-құлқы да жұмыс мінез-құлқының бір түрі болып табылады. Көптеген адамдар контрпродуктивті жұмыс мінез-құлқының қандай болатынын білмейді. Тіпті адамдар осы мінез-құлықты мойындамайды, олар үшін ол қалыпты жағдай сияқты көрінеді. Контрпродуктивті мінез-құлықтың мысалдары:
Жұбайлық зорлық-зомбылық: Жұбайлық зорлық-зомбылық көбінесе жұмыс орнында кездеседі. Жұмыста жұбайынан зорлық-зомбылық көріп жүрген әйелдердің 36-75% жұмыс кезінде өз серігінен қысым көргенін хабарлайды. Жәбірленушілерге қарсы түрлі зорлық әрекеттері жасалады, олардың жұмысқа келуіне, жұмысын аяқтауына және қазіргі жұмысында қалуына кедергі келтіреді. Қылмыскерлер қолданатын әдістер: жұмыс орнында күтіп отыру, жәбірленушіні мазалау және оның жұмысына араласу; мысалы, жәбірленушінің жұмысқа баруына бөгет жасау арқылы саботаждау. Шамадан тыс көңілсіздік: Егер жұмыс адамдарды күнделікті бірдей тапсырманы орындауға мәжбүр ететін болса, онда контрпродуктивті мінез-құлыққа алып келуі мүмкін. Жұмыстағы көңілсіздік жиі жұмыстан қалу, назар шоғырландырудағы қиындықтар немесе адамның жұмысқа алынған міндетінен бас тарту сияқты жағымсыз жұмыс тәжірибесіне әкелуі мүмкін, нәтижесінде жұмыс тиімділігі төмендеуі мүмкін. Жұмыста әріптестерді елемеу. Жұмыстың жылдам орындалуын қажет ететін жағдайда баяу жұмыс істеу. Әріптестерге көмектесуден бас тарту. Тапсырманы қабылдаудан бас тарту. Жұмысқа деген қызығушылықтың жоқтығы. Әріптестерге қарсы бұзушылық әрекеттері жасау. Әріптестердің жетістіктерін бағаламау. Бұл адамдардың күнделікті өмірінде кездесетін контрпродуктивті мінез-құлықтың мысалдары. Бұл өнімсіз мінез-құлықты жоюдың бір жолы – жұмыс мінез-құлқының салдарларға байланысты болатын функция екендігі принципін ескеру. Қызметкерлердің жұмыс орнында ең бағалайтынына назар аудару арқылы жұмыстағы көңілсіздіктің алдын алуға болады. Бәсекеге қабілетті жалақы, бонустар, еңбек жетістіктеріне негізделген сыйақылар, зейнеткерлік жоспарлары, қосымша оқу бағдарламалары және жұмыс орнының икемділігі – қызметкерлердің жұмыс орнында ең жоғары бағалайтын бес құндылығы. Жұмыс орнындағы оң және өнімді мінез-құлықты жұмыс талдауы арқылы анықтау өте оңай. Бұл әдіс басқаларға ізделіп отырған міндеттерді жақсырақ түсінуге және бағалауға мүмкіндік береді (қараңыз, сондай-ақ Өндірістік және ұйымдық бағалау).
Жұмыс орнында жыныстық қатынасқа қатысты қысым
Жыныстық қанаушылық – жұмыс орнында бір адамның (ер немесе әйел) екінші адамға жыныстық қызығушылық танытып, оны өз мүддесіне пайдалануға тырысуы. Мұндай жағдайда нысананы қарапайым заттай қарау (объективтеу) әрекеті қауіпсіздіксіздік сезіміне және компанияны тастауға қысым жасауға алып келуі мүмкін. Зерттеу көрсеткендей, саралған 134 200 адамның ішінде 65% ер адам және 93% әйел адам жұмыс орнында жыныстық қанаушылыққа ұшыраған. Бұл жұмыс тиімділігінің төмендеуіне, қызметкерлердің ауысуына және ауруға байланысты жұмыстан босауына әкеп соқты. Сондай-ақ зерттеу жыныстық қанаушылықтың депрессияға, жоғары деңгейдегі алаңдаушылыққа, психикалық және физикалық стресске әкелуі мүмкін екенін көрсетті.
Сөйлеудің салдары
Сөздік зорлық – ауызша айту арқылы жасалатын қатыгездіктің бір түрін білдіретін ұғым. Сөздік зорлық жұмыс орнындағы өнімділікке, қызметкерге де, жұмыс берушіге де кері әсер етеді. Мұндай мінез-құлық қызметкердің жұмыстан кетуіне, жұмыстың нашар сапасына, кадрлар алмасуына және денсаулықтың нашарлауына алып келуі мүмкін. Сонымен қатар, сөздік зорлықтың тағы бір түрі – моббинг. Бұл жұмыста бір топ адамның физикалық емес зорлық көрсетуі. Бұл бір адамға қатысты агрессивті және адалсыз сөздік зорлық түрінде көрінеді. Егер мұндай мінез-құлық жалғаса берсе, адам нашар өнімділікке байланысты жұмысынан кетуге мәжбүр болады.
Жұмыстағы жанжалдарды шешу
Жұмыста туындайтын кез келген мәселені команда мүшелері бірлесіп шешуі қажет. Мұнда қақтығыстарды реттеудің маңызы зор. Осы мәселелерді тиісті түрде шешу, барлық түрдегі қақтығыстардың зиянды әсерін азайтуға көмектеседі, себебі бұл адалдықты қайта орнатуға, жұмыс орнында сәттілікке жетуге және тиімділікті арттыруға ықпал етеді. Қақтығысты шешу үшін бірлесіп жұмыс істеу, түрлі қақтығыстарды командаға пайдалы болатын жағдайда түзетуге мүмкіндік береді.