Кіріспе

Герберт Маркузедің 1955 жылғы «Эрос және өркениет: Фрейдке философиялық зерттеу» (1955; екінші басылым, 1966) – неміс философы және әлеуметтік сыншы Герберт Маркузеге тиесілі кітап. Кітапта автор репрессиялық емес қоғамды ұсынады, Карл Маркс пен Зигмунд Фрейдтің теорияларын синтездеуге тырысады, сондай-ақ ұжымдық естеліктің мойынсұнбаушылық пен бүліктердің бастауы болу мүмкіндігін зерттейді және баламалы болашаққа бағыт көрсетеді. Кітап атауы Фрейдтің «Өркениет және оның дискомфорттары» (1930) еңбегіне сілтеме жасайды. 1966 жылғы басылымға «саяси алғысөз» қосылған. Маркузедің ең белгілі туындыларының бірі саналатын бұл кітап оған халықаралық даңқ әкелді. Маркузе де, көптеген зерттеушілер де оны өзінің ең маңызды кітабы деп санайды, ал кейбіреулер оны психоаналитик Вильгельм Райхтың марксистік және психоаналитикалық теорияны синтездеуге жасаған бұрынғы әрекетінен жақсырақ деп есептейді. «Эрос және өркениет» 1960 жылдардың субмәдениеттерін қалыптастыруға көмектесті және гомосексуалдық бостандық қозғалысына ықпал етті. Сонымен қатар, классик Норман О. Браунның «Өлімге қарсы өмір» (1959) және философ Пол Рикоурдың «Фрейд және философия» (1965) кітаптарымен бірге Фрейдті моральдық және философиялық зерттеулердің орталық тақырыбына қойды. Кейбіреулер «Эрос және өркениетті» «Өлімге қарсы өмірден» жоғары бағалайды, ал басқалары соңғысын артық деп санайды. «Эрос және өркениет» философ Мартин Хайдеггердің ықпалымен жазылғаны айтылады. Маркузе неофрейдизмді тиімді сынға алғанымен, сыншылар оны утопиялық мақсаттарға ұмтылғаны және Фрейдтің теорияларын дұрыс түсінбегені үшін айыптайды. Сондай-ақ, оның марксистік және психоаналитикалық теорияны синтездеу мақсаты мүмкін емес деген пікірлер де айтылады.

Қорытынды

Маркьюз шығарманың ашылуындағы "Саяси алғы сөзінде" "Эрос және өркениет" деген атау заманауи индустриялық қоғамның жетістіктері қоғамның ресурстарын "адамның әлемін Өмір инстинкттеріне сәйкес қалыптастыруға, Өлімнің көтерілушілеріне қарсы біріккен күресте" мүмкіндік береді деген оптимистік көзқарасты білдіреді деп жазады. Ол алғы сөзді: "Бүгін өмір үшін күрес, Эрос үшін күрес – саяси күрес" деген сөздермен аяқтайды. Маркузе психоанализдің негізін қалаушы Зигмунд Фрейдтің "өркениет адам инстинкттерін тұрақты бағындыруға негізделген" деген пікіріне күмән келтіреді. Ол биологияның әлеуметтік мағынасын талқылайды – тарихті сыныптық күрес ретінде емес, біздің инстинкттеріміздің ұстаздарына қарсы күрес ретінде қарастырады. Оның пікірінше, "дамыған индустриялық қоғам" (заманауи капитализм) "болудың түбірінен өзгеше тәжірибесіне, адам мен табиғат арасындағы түбірінен өзгеше қатынасқа және түбірінен өзгеше экзистенциалдық қатынастарға негізделген" басып-жабушылықсыз қоғамға жетуімізге кедергі келтіреді. Маркюзе философтар Иммануэль Кант пен Фридрих Шиллердің көзқарастарын талқылайды және психиатр Карл Юнгты сынға алады, оның психологиясын ол "қараңғышылыққа ұмтылған жаңа мифология" деп сипаттайды. Ол сондай-ақ Эрих Фромм, Карен Хорни, Гарри Стак Салливан және Клара Томпсон сияқты неофрейдистерді де сынға алады.

Жариялану тарихы

"Эрос және өркениет" алғаш рет 1955 жылы Beacon Press баспасында жарық көрді. 1974 жылы ол Beacon Paperback сериясымен қайта басылды.

Басты бұқаралық ақпарат құралдары

Эрос және өркениет философы Абрахам Эдельдің “The Nation” журналында және ғылым тарихшысы Роберт М. Янгтың “New Statesman” журналында жағымды пікірлер алды. Кітапты антрополог Клайд Клюкхон “The New York Times Book Review” журналында қарастырды, ал Сьюзан Сонтаг “The Columbia Spectator” журналының қосымшасында талқылады. Кейінгі талқылауларға Х. Н. Татлдың, Р. Ж. Хауэллдің және М. А. Бертманның “Choice” журналындағы жарияланымдары кіреді. Көркемсурет сыншысы Роджер Кимболл “The New Criterion” журналында бұл кітап туралы әңгімеледі. Эдель Маркузға репрессивті өркениеттің негізгі құштарлықтарға салатын ауыртпалығының қай бөлігі тіршілік ету қажеттіліктерімен шартталғанын және қайсысы үстемдік мүддесіне қызмет ететінін, ал қазіргі заманғы ғылымның жетістіктеріне байланысты қажетсіз болып кеткенін ажырата білгені үшін, сондай-ақ репрессивті көзқарас жеңілдеген жағдайда мәдени көзқарастарда қандай өзгерістер болатынын ұсынғаны үшін алғыс айтты. Янг кітапты маңызды және адал, сонымен қатар “жаңашыл, өте күрделі және әдемі” деп сипаттады. Ол Маркуздың “артық репрессия” туралы қорытындылары Фрейдті “эротикалық Маркс” етіп өзгерткенін, ал Маркуздың Фромм, Хорни және Салливан сияқты неофрейдистерді тиімді түрде сынағанын жазды. Ол олардың екеуі де “идеологияны шындықпен” шатастырып, “биологиялық саланың” маңыздылығын азайтып бағалағанын айтты, бірақ Маркуздың “психологиялық және саяси санаттар арасындағы шекара қазіргі заманғы адамның жағдайына байланысты ескірген” деген пікірін қолдады. Сонтаг Браунның “Өлімге қарсы өмір” (1959) кітабымен бірге “Эрос және өркениет” “фрейдтік идеяларға жаңа көзқарас” ұсынғанын және АҚШ-тағы Фрейд туралы бұрынғы жазбалардың көпшілігін маңызсыз немесе үстірттік деп бағалағанын жазды. Таттл “Эрос және өркениетті” Маркуздың бұрынғы еңбегі “Гегельдің онтологиясы және тарихилық теориясы” (1932) оқылмайынша толыққанды түсінуге болмайды деп сақты. Хауэлл кітапты C. Фред Алфордтың “Мелани Клейн және сындық әлеуметтік теория” (1989) еңбегі жетілдіргенін жазды. Бертман “Эрос және өркениет” қызықты болды және Маркуздың ықпалын арттырды деп мәлімдеді. Кимболл Маркуздың ең ықпалды кітаптары ретінде “Эрос және өркениет” және “Бір өлшемді адам” (1964) кітаптарын атады, сонымен қатар Маркуз бен Норман О. Браунның көзқарастарының ұқсас екенін, екі ойшылдың стильдерінің айырмашылығына қарамастан, айтты. Ол Маркуз бен Браунның екеуінің де идеяларын жалған және зиянды деп есептеді.

Академиялық журналдардағы сын-пикирлер

Эрос және өркениет психоаналитик Мартин Гроджахннан «Психоаналитикалық тоқсандық» журналында, Пол Найберг Гарвард білім беру шолуында және Ричард М. Джонстан «Американдық имиго» журналында жағымды пікірлер алды, ал философ Герберт Фингарет «Метафизика шолуында» теріс пікір білдірді. «Американдық социология» журналында кітапты әлеуметтанушы Курт Генрих Вольф жағымды бағалап, кейін «Барбара Селарант» деген псевдоним қолданған автордан аралас пікір алды. Бұл кітапты Маргарет Серулло «Жаңа неміс сыны» журналында талқылады. Гротжан кітапты психоанализдің «шынайы және маңызды» философиялық сыны деп сипаттап, оны жақсы жазылған және қызықты деп атады. Ол Маркуздың «басқыншылық емес өркениеттің утопиясына әкелетін инстинктивті динамикалық үрдістерді логикалық және психологиялық тұрғыдан дамытқанын» және «қазіргі уақытта нағыз бостандықтың мүмкін еместігін» дәлелдегенін, оның «фантазиялар, армандар және өнер тәжірибелері» үшін сақталғанын айтты. Алайда, ол Маркуздың «негізгі немесе бастапқы басқыншылық туралы түсінігінің тарлығынан қателесуі мүмкін» деген пікір білдірді. Найберг бұл кітапты «ұлы», «қозғалтатын» және «ерекше» деп сипаттап, «бәлкім, психоаналитикалық теория бойынша ұзақ уақыттан бері пайда болған ең маңызды еңбек» деген қорытынды жасады. Джонс Маркуздың психоанализді түсіндіруін мақтады; сонымен қатар, Маркуз психоаналитик болмаса да, психоаналитикалық теорияны түсінгенін және оны қалай жетілдіруге болатынын көрсеткенін айтты. Алайда, ол Маркуздың кейбір мәселелерді шешпегенін атап өтті. Фингарет Маркузды жыныстық басқыншылықтан азат утопиялық қоғам идеясын жүйелі философияға айналдырған алғашқы адам деп санады. Алайда, ол «басқыншылық» терминін «қатаң психоаналитикалық қолданыспен» салыстырғанда оның мағынасын түбегейлі өзгерткен тәсілмен қолданғанын атап өтті, оны «жабасу, сублимациялау, нағыз басқыншылық және шектеу» мағынасында қолданды. Ол Маркуздың Фрейдті түсінуінің дұрыстығына күмән келтіріп, ол шын мәнінде «Фрейдтің әзірлеген және қабылдаған талдаулары мен қорытындыларын» ұсынды деп дәлелдеді. Сондай-ақ, ол өзінің «сезімдік рационалдық» түсінігінің түпнұсқа ма екеніне күмән келтірді және Эдип кешенін жеткілікті түрде талқыламағаны үшін сынға алды. Ол өзінің «адамның бір өлшемді, инстинктивті көзқарасын» жеткіліксіз деп тұжырымдады және оның ұсынған басқыншылық емес қоғамы «фантазиялық утопия» болды. Вольф бұл кітапты керемет еңбек деп санады. Ол «Эрос және өркениеттің» «көлемді» ауқымын және Маркуздың «шабыттандыратын» берілгендік сезімін мақтады. Ол кітапты Маркуздың кейбір сұрақтарға жауап бермегені және кейбір «жоюлар мен түсініксіздіктер» үшін сынға алатынын атап өтті, бірақ бұл тармақтарды «көп емес» деп санады. Селарант «Эрос және өркениет» кітабын «Бір өлшемді адам» (1964) кітабынан гөрі «тереңірек кітап» деп қарастырды, өйткені ол «негізгі мәселені қарастырды: біз қалай өмір сүруіміз керек?» Алайда, Селарант Маркуздың қоғамның ресурстарымен не істеу керек деген мәселені Фрейдтің жазбаларына сілтеме жасай отырып талдау туралы шешімін «бәлкім, оның кітабының өмір сүру мерзімін қысқартты, өйткені Фрейд 1970-жылдардан кейін американдық интеллектуалдық сахнадан тез жоғалды, дәл Маркуз өзінің беделінің шыңына жеткен кезде» деп атап өтті. Селарант Маркстың «Капитал: саяси экономиканың сыны» (1867–1883) еңбегін Маркуздың өндіріс және еңбек нарығы туралы көзқарасының көзі ретінде таныды және оның «Маркс пен Фрейдтің үйлесімін» «өте ақылды» деп сипаттады. Селарант Маркуздың Маркстың шеттену тұжырымдамасын «әлдеқайда нәзік психологиялық конструкцияға», «өнім принципіне» айналдыру үшін психоанализді пайдаланғанын айтты. Селарант пікірінше, ол философ Мишель Фуконың кейін жасаған дәлелдерін күткен, бірақ Фуконың «тұманды» сөз ұғымына қарағанда «қалай болса да сенімді тарихи механизммен». Алайда, Селарант Маркуздың «реалистік принциптің тарихилығы үшін Фрейдтің дұрыс себептерін» беретін тарауын тек тарихи қызығушылыққа ие деп санады және Маркуз «көлеңкелі утопияны» ұсынды деп жазды. Селарант Эрос пен өркениет әдетте қате түсіндірілгенін және Маркуз «еркін махаббат пен эзотерикалық жыныстық позицияларды» қолдауға мүдделі емес екенін айтты.

Теория мен қоғамдағы талқылаулар

Теория мен қоғамдағы жұмыстың талқылауына философ және тарихшы Мартин Джей, психоаналитик Нэнси Ходоров және С. Фред Алфорд қатысты. Джей бұл кітапты Маркуздың маңызды еңбектерінің бірі және оның "ең утопиялық" кітабы деп сипаттады. Ол Маркуздың "есте сақтау теориясын" аяқтады деп мәлімдеді, оған сәйкес "есте сақтау бір өлшемді сананы бұзады және баламалы болашақтың мүмкіндігін ашады" және Маркузға революциялық пролетариатқа сүйенбейтін сын теориясының түрін дамытуға көмектесті. Алайда ол Маркуздың теориясын "жеке және ұжымдық естеліктерді нақты анықтамауы" үшін сынады, Маркуз адамның "түрмен архаикалық байланыста" қалай екенін түсіндіре алмағанын жазды. Маркуз Юнгті жек көруіне қарамастан, олардың арасында ұқсастық болуы мүмкін деп ойлады. Ол Маркуздың философ Уолтер Бенджаминмен жеке естеліктер бойынша эксперименттер жүргізбегеніне және адам өміріндегі нақты оқиғалардың жеке есте сақтау мен барлық тірі адамдардың алдындағы оқиғалардың ұжымдық тарихи есте сақтау арасындағы айырмашылықты зерттемегеніне сын көтерді. Джей философ Эрнст Блохтың көзқарастары Маркуздікінен артық болуы мүмкін деп санады, себебі олар "тарихтағы жаңалықты" жақсы түсіндірді және есте сақтауды қайталаумен шатастырудан сақтанды. Ходоров Маркуз бен Браунның жұмысын маңызды деп санады және олардың жақсы психоаналитикалық әлеуметтік теорияны ұсынуға көмектескенін айтты. Алайда, ол олардың Фрейдтің түсіндірулеріне күмән келтірді, олар әлеуметтік қатынастарды қажетсіз шектеу ретінде қарастыратынын және әлеуметтік байланыстар мен саяси белсенділіктің қалай мүмкін екенін түсіндіре алмайтынын, олардың "әйелдер, гендерлік қатынастар және ұрпақтар" туралы пікірлерін сынады және олардың негізгі нарциссизмді басқалармен бірігудің моделі ретінде пайдалануы жеке қанағаттандыруға тым көп мән беретінін мәлімдеді. Ол "Эрос және өркениет" Маркуздың Браунның "Мұхаббат денесі" (1966) еңбегінде сынаған кейбір ерекшеліктерін көрсетеді деп, Маркуз қолдаған психоаналитикалық теорияның формасы оның әлеуметтік талдауын әлсіретеді және оның артық және негізгі басқыншылық арасындағы айырмашылығында Маркуз соңғысының толық әсерін бағаламады. Ол жұмыстың кейбір бөліктерін, мысалы, "Жыныстық қатынастың Эросқа айналуы" тарауын мақтады, бірақ оның кейбір жағынан Маркуздің марксизмімен қайшылықта екенін айтты. Ол Маркуздың репрессия туралы пікірін сынады, ол терминді "метафоралық" түрде қолданғанын, саналы мен санасыз арасындағы айырмашылықты жойғанын атап өтті. Оның "инстинктік икемделу туралы түсінігі" оның "жаңа шындық принципі" туралы ұсынысымен қайшылықта екенін дәлелдеді. 1987 жылы жазған Альфорд Маркуздың көптеген сыншылары сияқты "Эрос және өркениет" шығармасын өзінің ең маңызды еңбегі деп санайтынын, бірақ Маркуздың көзқарастары Фрейдтің көзқарастарына өте ұқсас және өте ерекше екендігі үшін сыналып келгенін атап өтті. Ол соңғы зерттеулер Маркузбен келісетінін, Фрейдтің заманынан бері әлеуметтік өзгерістер психопатологияның сипатын өзгерткенін, мысалы, нарциссикалық тұлғалық бұзылулардың санын көбейткенін көрсетті. Ол Маркуздың нарциссизмді "потенциалды эмансипациялық күш" деп көрсеткені үшін мақтанды, бірақ Маркуз нарциссизм теориясының кейінірек дамуын күткенмен, олар Маркуздың көзқарастарын қайта бағалауды қажет етті. Ол Маркуздың Фрейдтің сублимация туралы көзқарасын дұрыс түсінбегенін және Маркуздың "эротикалық утопиясының" аспектілері регрессивті немесе нәрестелік көрінетінін, себебі олар инстинктік қанағаттандыруды өздері үшін қамтиды. Маркуздың жұмысының бұл аспектісі оның "нарциссизмді қабылдауымен" байланысты екенімен келіскен болса да, ол нарциссизм тек регрессивті қажеттіліктерге қызмет ететінін жоққа шығарды және "оның регрессивті әлеуеті басқалардың құқықтары мен қажеттіліктерін мойындайтын жетілген автономияның негізіне айналуы мүмкін" деді. Ол Маркузбен келісіп, "реализм принципінің күшіне қарамастан, адамзат өзінің ең негізгі қажеттіліктері қанағаттандырылатын утопияға ұмтылады" деді.

Басқа журналдардағы талқылаулар

Жұмыстың басқа талқылауларына философ Джереми Ширмурдың әлеуметтік ғылымдар философиясы, философ Тимоти Ф. Мерфидің гомосексуализм журналындағы мақаласы, Фред Алфордтың «Теория, мәдениет және қоғам» журналындағы мақаласы, Майкл Беардтың «Әдебиет: Таяу Шығыс әдебиеттері» журналындағы мақаласы, Питер М. Р. Стирктің «Адамзаттық ғылымдар тарихы» журналындағы мақаласы, Сильке Мария Вайнектің «Неміс тоқсандығы» журналындағы мақаласы, Джошуа Рейманның «Телос» журналындағы мақаласы, Дэниел Чоның «Білім берудегі саясаттың болашағы» журналындағы мақаласы, Дастон Мурдың «Классикалық әлеуметтану» журналындағы мақаласы, Шон Ноа Уолштың «Қылмыс, БАҚ, мәдениет» журналындағы мақаласы, философ Эспен Хаммердің «Философия және әлеуметтік сын» журналындағы мақаласы, тарихшы Сара М. Эванстың «Американдық тарихи шолу» журналындағы мақаласы, Молли Хиттің «Қазіргі заманғы әдебиет» журналындағы мақаласы, Нэнси Дж. Холландтың «Гипатия» журналындағы мақаласы, Франко Фернандес пен Сержио Аугустоның «DoisPontos» журналындағы мақаласы және Питер Дувенаждің «Tydskrif vir Geesteswetenskappe» журналындағы мақаласы кіреді. «Zeitschrift für Kritische Theorie» журналында бұл кітапты Шиерри Вебер Никольсен мен Керстин Стакемейер талқылады. 2013 жылы ол «Радикалды философиялық шолу» журналында талқыланды. Ол Арнольд Л. Фарр, философ Дуглас Келлнер, Эндрю Т. Ламас және Чарльз Рейцтен бірлескен талқылауды, сондай-ақ Стефан Бёрд Поллан мен Люсио Анджело Привителлодан қосымша талқылауды алды. «Радикалды философиялық шолу» журналы Маркуздың бір құжатын жариялап, марксистік зерттеуші Сидни Липширдің сын-пікірлеріне жауап берді. 2017 жылы Джеффри Л. Николас «Эрос және өркениет» тақырыбын қайтадан «Радикалды философиялық шолу» журналында талқылады. Ширмур өзінің «Әлеуметтік амнезия» (1975) еңбегінде психоаналитикалық «ревизионизмді» сынға алған тарихшы Расселл Джейкобиді Маркуздың неофрейдизмді сынға алуының қайта өңдеуі ретінде анықтады. Мерфи Маркузеге Фрейдтің бисексуалдық туралы идеясын зерттемегені үшін сын айтты. Альфорд Франкфурт мектебін психоаналитик Мелани Клейннің еңбегін елемегені үшін сынға алды, өйткені Клейн «Эрос пен өркениет» жарияланғаннан екі жыл бұрын өзінің алғашқы мақаласын жариялаған болатын. Бард бұл кітапты «Өлімге қарсы өмірдің апокалиптикалық серігі» деп сипаттап, олардың екеуі «келесі онжылдықта радикалды ойлаудың ең ықпалды жобаларының бірі» екенін жазды. Стирк Маркузедің көзқарастары кең таралған үндеуді ұстанатын утопиялық теория деп дәлелдеді, бірақ Маркузедің Кант, Шиллер және Фрейдті түсіндіруін зерттеген кезде, олардың қате әдістемеге негізделгенін көрсетті. Сонымен қатар, Маркуздың Фрейдтің ақыл-ойы туралы тұжырымдамасын дұрыс түсінбеуі Маркуздың аргументін әлсіретті, ол инстинкттің түсініксіз тұжырымдамасын түсініксіз ақыл-ойынан артық көрді. Вайнек Маркуздың 1960 жылдары Фрейдке қарсы реакцияларды күткенін атап өтті, ол Фрейдке қарсы «либидо құрбандығы» өркениетті прогресс үшін қажет емес деп санайды, бірақ ол Маркуздың пікірлерін кейінгі идеяларға қарағанда нюанстарлы деп санайды. Ол Маркуздың Фромм мен Хорниді сынға алуын қолдайтын, бірақ Маркуз Фрейдтің пессимизмінің күшін бағаламағанын және Фрейдтің «Рақуаталылық принципінен тыс» (1920) еңбегін елемегенін айтты. Чо Маркуздың көзқарастарын психоаналитик Жак Лаканның көзқарастарымен салыстырып, олардың арасындағы ұқсастықтар айырмашылықтарға қарағанда аз белгілі деп жазды. Мур философ Альфред Норт Уайтхедтің Маркузеге әсері жеткіліксіз көңіл бөлінгенмен, Маркузе теориясының маңызды аспектілері «Уайтхедтік шығу тегі зерттелгенде жақсы түсініліп, бағаланады» деп жазды. Голландия Маркузе идеяларын мәдени антрополог Гейл Рубиннің идеяларына қатысты талқылады, «жыныстық / гендерлік жүйе» артындағы әлеуметтік және психологиялық механизмдерді зерттеу және «марксистік түсініктерді осы авторлардың Фрейд жазбаларының мәдени түсіндірмелеріне қолдануына негізделген талдау мен азаттық практикасының жаңа жолдарын ашу» үшін. Хаммер Маркуз «өзінің көзқарасындағы әлеуметтік өзгерістерге әкелетін эмпирикалық динамиканы түсіндіре алмайтынын, автоматтылықтың пайдасына деген қызығушылығы оның жағымсыз әсерлеріне соқыр екенін» және оның «жақсы өмірді либидиналдық өзін-өзі тануға бағытталған көрінісі» жеке адамдардың бостандығына қауіп төндіретінін және «өзін-өзі тану сезімін ықтимал түрде бұзатынын» айтты. Хаммер философ Теодор В. Адорнодан айырмашылығы, Маркузе «уақытшалық пен өткіншілікті дұрыс ескермеген» және «жоқтау қажеттілігін шынайы бағаламаған» деп мәлімдеді. Сондай-ақ ол «саяси іс-қимыл Маркузе көзқарастарынан гөрі күшті эго қалыптастыруды талап етеді» деп дәлелдеді. Эванс «Эрос пен өркениетті» 1960 жылдардағы белсенділер мен жастарға әсер еткен деп таныды. Хайт бұл кітапты Томас Пинчонның «Гравитацияның жаңбырлы қайысы» (1973) романына әсер еткен деп таныды, бұл Пинчонның Орфейді музыкамен, естелікпен, ойынмен және құштарлықпен байланысты тұлға ретінде бейнелеуінде көрінеді. Ол Маркуз «есірткілерге тәуелділікке шақырмағанмен», оның көптеген оқырмандары «фантазияға қосымша ұсыныс жасалғанын қуана қабылдады» деді. Ол Маркуз педофилияны атап көрсетпесе де, оның аргументіне сәйкес келетінін айтты, өйткені бұзылған секс «ашып беруге немесе мифтерді жоюға болады, өйткені ол тәжірибені физикалық денеге қайтарады». Дувенаж бұл кітапты «таң қалдыратын» деп сипаттады, бірақ Маркуздің қысымсыз қоғамға қатысты ұсыныстары философ Маринус Схоманмен сынға алынғанын жазды. Фарр, Келлнер, Ламас және Рейц бұл кітаптың әсеріне байланысты Маркуздің еңбегі АҚШ және басқа елдердегі бірнеше академиялық пәндерге әсер еткенін жазды. Привителло «Эстетикалық өлшем» тарауының педагогикалық құндылығы бар екенін айтты. Алайда, ол Маркуздің Шиллердің 19 ғасырдың ескірген аудармасына сүйенгенін сынға алды. Николас Маркуздің «технологиялық рационализмді, эстетикалық ақылды, фантазияны және қиялды» талдауын қолдады.

Басқа бағалаулар, 1955-1986

Браун "Эрос және өркениет" кітабын Рейхтің еңбегінен кейін "репрессияны жою мүмкіндігін қайта ашу" үшін алғашқы кітап ретінде жоғары бағалады. Философ Пол Рикоер өзінің "Фрейд және философия" (1965) еңбегінде Фрейдке қатысты философиялық көзқарасын Маркузедің "Эрос және өркениет" кітабымен салыстырды. Пол Робинсон Маркуз бен Браунды психоаналитикалық теорияның радикалды мағынасын ашу үшін жүйелі түрде талдағаны үшін мақтады. Ол олардың Фрейдтің диалектикалық ойлауының күрделіліктерін зерттеу арқылы Рейх пен антрополог Геза Рохаймнан асып, одан да экстремалды және утопиялық тұжырымдарға келгенін айтты. Ол Лайонель Триллингтің Фрейд туралы еңбегін, "Фрейд және біздің мәдениетіміздің дағдарысы" (1955) деп санады. Браунның психоанализдің радикалды салдарларын зерттеуі кейбір жағынан Маркузға қарағанда қатаң және жүйелірек болды деп тапты. "Эрос және өркениет" көбінесе "Өлімге қарсы өмірмен" салыстырылатынын, бірақ оның көркем жазылмағанын атап өтті. Маркуздың жұмысы психологиялық тұрғыдан Браундыкінен гөрі аз радикалды, бірақ саяси тұрғыдан батыл екенін, және Брауннан айырмашылығы, психоаналитикалық теорияны тарихи және саяси санаттарға айналдыруда сәтті болды деген қорытындыға келді. Маркузды Брауннан жақсы теоретик деп санады, өйткені ол Фрейдке көбірек мән берді деп сенді. Философ Аласдейр МакИнтайр Маркузды психоанализ әдісі ретінде емес, Фрейдтің метапсихологиясына назар аударғаны үшін сынады. Маркуздың жыныстық қатынас туралы болжамдарына қарсы тұруға немесе растауға қиын болғанын, оның жыныстық қатынас туралы пікірі өркөкірек екенін, жыныстық қатынасы басылмаған адамдардың қалай әрекет ететінін түсіндіре алмағанын және Фрейдтің жыныстық қатынасқа қатысты көзқарастарын сынсыз қабылдап, өзінің зерттеулерін жүргізбегенін айтты. Ол оны Рейх сияқты бәсекелес теорияларды елемейтіндігі үшін де сынады. Сондай-ақ, Маркузедің фрейдистік теорияларды марксистік теориялармен үйлестіру мақсаты мүмкін емес екенін, және оның көзқарастарын философ Людвиг Фейербахтың көзқарастарымен салыстырып, жас гегельдік қозғалыстың тақырыптарына оралып, Маркузе "марксистікке дейінгі" көзқарасқа қайта оралғанын айтты. Фил Браун Маркуздың "Маркс пен Фрейдті синтездеу" әрекетіне сын айтты, ол мұндай синтездің мүмкін емес екенін мәлімдеді. Маркуз саясатты елемейтінін, таптық күресті елемейтінін, "адамның стихиялылығы мен шығармашылығын сублимациялауды" жақтағанын және Фрейдтік ойлаудың негізгі болжамдарын сынамағанын айтты. Гей-құқық қорғаушы Дэннис Альтман Робинсонның артынан жүріп, Маркузды "жыныстық репрессия экономикалық бағыныштылықты тудыра ма әлде керісінше" және "Фрейдтің алғашқы қылмыстың бейнесін оның гендік емес және гомосексуалды құштарлықтарды басу туралы идеяларымен байланыстыруы" туралы түсіндірмегені үшін сынады. Маркуздың ықпалымен, ол "Эрос және өркениеттің" гей-бостандық әдебиетінде сирек айтылатынын атап өтті. Кітаптың 1993 жылғы басылымының соңында ол Маркуздың "радикалды фрейдизмін" "қазірде ұмытылғанын" және ешқашан "гей қозғалысында ерекше танымал болмағанын" қосты. Әлеуметтік психолог Лиам Хадсон "Өлімге қарсы өмірдің" радикалдар тарапынан назардан тыс қалғанын, өйткені оның жариялануы "Эрос және өркениет" басылымымен бірге болды деп болжады. Екі еңбекті салыстыра отырып, ол "Эрос және өркениеттің" саяси тұрғыдан жеңілдетілгенін және аз ынталандыратын екенін тапты. Сынаушы Фредерик Крюс Маркуздың инстинктті босату туралы ұсынысының статус-квоға нақты сын емес екенін дәлелдеді, өйткені Маркуз "мәдениет өз жұмысын орындап, еркін бола алатын адамзат пен әлемді құрғаннан кейін" ғана мұндай бостандықты іске асыруға болатынын айту арқылы қоғамның институттарына бейімделді. Ол Маркузды сезімталдыққа берілгендігі үшін айыптады. Психоаналитик Джоэл Ковель "Эрос және өркениеттің" "Өлімге қарсы өмірге" қарағанда сәтті екенін айтты. Психотерапевт Джоэл Д. Хенкен "Эрос және өркениетті" психоанализдің интеллектуалдық ықпалының маңызды мысалы және "жәбірлеуді ішкілендіру" психологиясын зерттеудің "қызықты алғышарты" деп сипаттады. Алайда, ол жұмыстың кейбір аспектілері оның аудиториясын шектеді деп сенді. Мириам Малинович Маркуздың ертедегі жас гегельдік жазбаларын "Эрос және өркениеттен" гөрі оның нақты ойлауының өкілі деп санайды. Ол барлық эзотерикалық фрудиандық теориялар мен ерікті жыныстық мінез-құлықтың қолдауы, түпкілікті, Маркуздың бұрын күш қағидатының шеттетуші күші туралы жазғандарын көрнекті түрде көрсету үшін ғана жасалғанын қорытындылады. Келлнер "Эрос және өркениетті" Рикоердің "Фрейд және философия" және философ Юрген Хабермастың "Білім және адамдық мүдделер" (1968) еңбектерімен салыстырды. Алайда, ол Рикоер мен Хабермас Фрейдтің бірнеше идеяларын жақсы пайдаланғанын айтты. Социолог Джеффри Уикс Маркузды "эссенциалист" деп сынады. Маркуз 1960 жылдан кейінгі сексуалдық саясатқа үлкен әсер еткен "өзгерген сексуалдық бейнені" ұсынғанын мойындағанмен, оның көзқарасын "утопиялық" деп санады. Философ Джеффри Абрамсон Маркузды "қоғамдық өмірдің қайғысын" ашқаны үшін мақтады және прогресс неліктен "адамның қайғысы мен құрылымын аяқтамайтынына" таң қалдырды. Ол "Эрос және өркениетті" Браунның "Өлімге қарсы өмір", мәдениет сыншысы Филип Риэфтің "Фрейд: Моральшының санасы" (1959), Рикоердің "Фрейд және философия", және Хабермастың "Білім және адамдық мүдделер" еңбектерімен салыстырды, бұл еңбектер Фрейдті моральдық және философиялық зерттеулердің ортасына қойғанын айтты. Алайда, ол Маркуз сублимацияның жаңа және басылмаған әлеуметтік тәртіппен үйлесімді болуын түсіндірудегі қиындықтарды мойындағанын, бірақ "десексуализациясыз сублимация" туралы шатасқан есеп бергенін айтты. Оның кейбір болжамдарын ең жақсы деп сипаттады және Маркуздың "Эрос визиясы" "сублимдікке қарай теңдестірілгенін" және оның сексуалдық тұрысының "негізгі консерватизмі" байқалмағанын айтты. Философ Роджер Скрутон Маркуз бен Браунды сынады, олардың сексуалдық бостандыққа қатысты ұсыныстарын олар айыптаған "шегеулілікке" тағы бір көрінісі деп сипаттады. Антрополог Пэт Каплан "Эрос және өркениеттің" 1960 жылдардағы студенттік наразылық қозғалысына әсер еткенін, олардың "Махаббат жаса, соғыс жасама" слоганында көрінгенін анықтады. Виктор Дж. Сейдлер Маркузды Фрейд сипаттаған инстинкттердің басуының олардың табиғатында туа біткені емес, нақты тарихи жағдайлардан туындайтынын көрсеткені үшін мақтады. Ол Маркузтің көзқарастарын Фуконың көзқарастарымен салыстырды.

Басқа бағалаулар, 1987 жылдан қазіргі уақытқа дейін

Философ Сейла Бенхабиб «Эрос және өркениет» Гегельдің онтологиясы мен тарихилық теориясындағы тарихилыққа деген қызығушылықты жалғастыратынын және Маркуз мойынсұнбаушылық пен бүлік көзқарастарын ұжымдық естелікке негізделген деп санайтынын айтты. Стивен Фрош «Эрос пен өркениет» және «Өлімге қарсы өмір» өнер мен мәдениеттің психоаналитикалық теориясына бағытталған ең маңызды жетістіктер деп тапты. Алайда, ол бұл еңбектердің ішкі психологиялық репрессия процесін тұтастай әлеуметтік өмір сүрудің үлгісіне айналдыру жолы даулы деп есептеді. Философ Ричард Бернштейн «Эрос пен өркениетті» «құлықсыз, жабайы, қиялға толы және сюрреалистік», сондай-ақ «көрнекі гегельдік және антигегельдік, марксистік және антимарксистік, ницшеандық және антиницшеандық» деп сипаттады және Маркуздың «негатив» тақырыбы туралы талқылауын мақтады. Эдвард Хайман Маркуздың өзінің гипотезасын «Эрос басымдығы» деп нақты айта алмағаны оның дәлелдерін әлсіреткенін және Маркуз метапсихологияны жеткіліксіз қарастырғанын болжады. Кеннет Льюз Маркуздың Фромм, Хорни, Салливан және Томпсон сияқты неофрейдистердің «жалған адамгершілік морализациясын» сынға алғанын қолдады. Джоэл Шварц «Эрос пен өркениетті» «Фрейдтің өлімінен кейін жазылған ең ықпалды фрейдтік еңбектердің бірі» деп атады. Алайда, ол Маркуздың Фрейдті саяси психоаналитикалық түсініктермен толықтыра алмағанын немесе Фрейдтің «азаматтық қоғамның әртүрлі түрлерін ажырата алмауы» мәселесін шеше алмағанын, оның орнына барлық қолданыстағы режимдерді «репрессивті қоғамдар» деп топтастырып, оларды болашақтағы репрессивті емес қоғаммен салыстыра алмағанын айтты. Ковель Маркуздың Хайдеггермен бірге оқығанын, бірақ кейін саяси себептермен онымен ажырағанын атап өтті және Маркуздың ойлауының хайдеггерлік аспектілері, Франкфурт институтындағы ең белсенді кезеңінде тұнып қалған, Фрейдке ауысып, «Эрос пен өркениетте» қайта пайда болғанын ұсынды. Экономист Ричард Познер «Эрос және өркениет» кітабында «саяси және экономикалық абсурдтар» бар, сонымен қатар жыныстық қатынас пен өнер туралы қызықты байқаулар бар деп мәлімдеді. Ол Маркуздың философ Бертран Расселдің «Неке және мораль» (1929) еңбегінен жоғары дәстүрлі жыныстық моральды сынға алғанын мақтады, бірақ Маркузды полиморфты бұзықтық утопияны құруға көмектеседі және жыныстың саяси бүлдіруші күш болу мүмкіндігі бар деп қате сенуінде айыптады. Маркуздың капитализм «секс және өнер сияқты күштердің» бүлдіруші әлеуетін бейтараптандыруға қабілетті деген пікірі қызықты деп санайды, бірақ бұл өнер жағдайында ғана анық. Ол Маркуз америкалық танымал мәдениет жыныстық махаббатты қарапайым етті деп сенсе де, жыныстық қатынас америкалық танымал мәдениеттің үстемдігі жоқ қоғамдарда бүлдіруші әсер етпеді деп мәлімдеді. Тарихшы Артур Марвик «Эрос және өркениет» кітабын Маркуздың халықаралық атаққа ие болған кітабы деп атады, 1950 жылдардың интеллектуалдық мұрасының басты жұмысы және 1960 жылдардың субмәдениеттеріне әсер етті. Тарихшы Рой Портер Маркуздың «индустрияландыру эротикалық қатаңдықты талап етті» деген көзқарасы түпнұсқа емес екенін және Фуконың «Сексуалдық тарихы» (1976) еңбегінде беделсіз деп танылғанын дәлелдеді. Философ Тодд Дюфрен «Эрос пен өркениетті» Браунның «Өлімге қарсы өмір» және анархист автор Пол Гудманның «Абсурдты өсіру» (1960) шығармаларымен салыстырды. Ол Маркуздың оқырмандары оның жұмысын қаншалықты түсінгенін сұрастырып, көптеген студент белсенділері Моррис Дикштейннің көзқарасын бөліскен болуы мүмкін деп болжады, оған жұмыс дегеніміз «адам табиғаты үшін қандай да бір онтологиялық жетістік емес, бірақ, мүмкін, жай ғана ескірген, көп». Энтони Эллиотт «Эрос және өркениет» шығармасын «семинарлық» еңбек деп атады. Эссеші Джей Кантор «Өлімге қарсы өмір» және «Эрос пен өркениетті» «бірдей терең» деп сипаттады. Философ Джеймс Боман «Эрос және өркениет» «Франкфурт мектебінің кез келген басқа еңбегіне қарағанда ақыл мен ағартушылықтың оң тұжырымдамасын ұсынуға жақынырақ келеді» деп жазды. Тарихшы Дагмар Герцог «Эрос және өркениет» «Өлімге қарсы өмірмен» бірге «психоаналитикалық идеяларды мәдени тұрғыдан бүлдіруші және азаттық мақсаттарда пайдалану» күш-жігерінің ең көрнекті мысалдарының бірі болды деп жазды. Алайда, ол Маркуздың тарихшыларға әсері Хорни «психоанализдің жыныстық қатынастан арылуына» себепші болды деген қате пікірді қабылдауға ықпал етті деп сенді. Камиль Палья сыншысы «Эрос және өркениет» «Франкфурт мектебінің орталық еңбектерінің бірі» болғанын айтса да, оны «Өлімге қарсы өмірден» нашар деп тапты. Ол «Эрос пен өркениетті» «тынышсыз, бірақ тұманды және нақты емес» деп сипаттады.

Басқа көзқарастар

Гей-құқық қорғаушы Жеральд Молденхауэр Маркузедің көзқарастарын "The Body Politic" журналында талқылады. Ол Маркуздың гей-бостандық қозғалысын маңызсыз деп санағанын және көптеген гей белсенділері "Эрос пен өркениет" кітабының ықпалында болса да, 1972 жылғы "Қарсы революция және көтеріліс" еңбегінде оны елемегені үшін Маркузды сынады. Ол Альтманды кітаптан шабыттанған белсенді ретінде атап көрсетті, бұл оны гей адамдардың "қалыпты нормаларға" қарсы шығуы оларды революциялық етеді деген пікірді қорғауға жетеледі. Рейнер Фанк "Эрих Фромм: өмірі мен идеялары" (2000) атты еңбегінде Фроммтың философ Рая Дунаевскаяға жазған хатында "Эрос пен өркениетті" Фрейдтің нашар түсіндірілуі және "радикализм маскасымен жасырылған бөліну мен үмітсіздіктің көрінісі" деп сынағанын, ал Маркузедің "болашақ адамға арналған идеяларын" ақылға сыймайтын және жағымсыз деп атағанын жазды. Гей-құқық қорғаушы Джеффри Эскофьер GLBTQ әлеуметтік ғылымдарында "Эрос пен өркениет" тақырыбын талқылап, оның "гей-бостандықтың алғашқы жақтаушыларының жазуларына зор ықпал еткенін", Альтман мен Мартин Дуберман сияқты тұлғаларға және "Гей-бостандық фронтының Қызыл көбелек ұжымы" сияқты радикалды гей-топтарға әсер еткенін айтты. Олар кітаптың 1966 жылғы басылымының "Саяси кіріспесінен" алынған соңғы сөйлемді өз ұраны ретінде қабылдады: "Бүгін өмір үшін күрес, Эрос үшін күрес – саяси күрес". Эскофьер, алайда, Маркуздың кейіннен АҚШ-та дамыған сексуалдық бостандыққа қатысты көңілінің толмағанын және Маркуздың гей-қозғалысына әсері жеке саясатты қабылдауымен бірге азайғанын атап өтті. П.Д. Кастельдің сөзіне сүйенсек, "Эрос пен өркениет" – Маркуздің "Бір өлшемді адаммен" бірге ең танымал еңбегі.