Кіріспе

Бұғатталған аспап

Скрипка, көнеше айтқанда, домбыра, – ағаштан жасалған хордофон. Ол скрипкалар тұқымдасындағы ең кішкентай, демек, ең жоғары дыбысты (сопрано) аспап болып табылады. Скрипканың кішкентай түрлері де бар, оның ішінде скрипка пикколосы мен пошетка, бірақ олар дерлік қолданылмайды. Көптеген скрипкалардың іші қуыс, ағаштан жасалған, әдетте төрт ішегі (кейде бес) болады, олар әдетте G3, D4, A4, E5 ноталарымен таза квинтаға дейін қосылады. Скрипканы көбінесе ішектерге доғамен тигізу арқылы (арпеджио) тартады. Скрипканы саусақтармен тартып (пиццикато) ойнауға болады, ал кейде доғаның ағаш жағымен (col legno) соғып ойнайды. Скрипка – әртүрлі музыка жанрындағы маңызды аспап. Ол батыс классикалық музыкасында, ансамбльдерде (камералық музыкадан оркестрлерге дейін) және солистік орындауларда ең көп танымал. Скрипка сондай-ақ кантри, блюграсс және джаз сияқты көптеген халық музыка түрлерінде маңызды рөл атқарады. Кейбір рок музыкасы мен джаз фьюжн түрлерінде қатты корпусы және пьезоэлектрлік датчиктері бар электр скрипкалар қолданылады, датчиктер күшейткіштер мен динамиктерге қосылып дыбыс шығарады. Скрипка үнді және иран музыкасы сияқты көптеген батыс емес музыка мәдениеттеріне енген. Домбыра атауы ойналатын музыка жанрына қарамастан жиі қолданылады. Скрипка алғаш рет 16 ғасырда Италияда пайда болды, ал 18 және 19 ғасырларда аспаптың дыбысын күшейтетін және проекциясын жақсартатын өзгерістер енгізілді. Еуропада ол виола сияқты батыс классикалық музыкасында қолданылатын басқа да ішекті аспаптардың дамуына негіз болды. Скрипкашылар мен коллекционерлер 16-дан 18 ғасырларға дейін Брешия мен Кремонада (Италия) Страдивари, Гварнери, Гуадагнини және Амати отбасылары, сондай-ақ Австрияда Якоб Штайнер жасаған тарихи аспаптарды ерекше бағалайды. Олардың айтуынша, олардың дыбысының сапасы оны түсіндіруге немесе қайталауға тырысқандардың барлығын жеңіп шықты, бірақ бұл сенім даулы. Көптеген аспаптар белгілі емес шеберлерден шыққан, ал Саксония, Богемия және Мирекур сияқты жерлердегі шағын өнеркәсіптерден шыққан көптеген коммерциялық «сауда скрипкалары» одан да көп. Осы сауда құралдарының көпшілігі бұрын Sears, Roebuck and Co. және басқа да көтерме саудагерлер сатқан. Скрипканың бөліктері әдетте әртүрлі ағаш түрлерінен жасалады. Скрипка ішек, перлон немесе басқа синтетикалық немесе болат ішектермен тартылуы мүмкін. Скрипка жасаушыға лютиер немесе скрипка шебері дейді. Доға жасаушыға аршетье немесе доға шебері дейді.

Құрылыс және механика

Көбінесе скрипканың жоғарғы бөлігі шыршадан (дыбыс тақтасы, үстел немесе құрсақ деп те аталады), қабырғалары мен артқы бөлігі кеспеден жасалады, екі ұштық, мойын, көпір, дыбыс бағанасы, төрт ішек және түрлі бекіткіштер болады, сондай-ақ тірек, ол тікелей немесе сол жақтағы тірекке бекітілуі мүмкін. Скрипканың ерекшелігі – оның құмсағат пішіні және жоғарғы және артқы бөліктерінің иілуі. Құмсағат пішіні екі жоғарғы, екі төменгі және беліндегі екі ойыс С-қаптамадан тұрады, бұл садақтың еркін қозғалуын қамтамасыз етеді. Скрипканың «дауысы» немесе дыбысы оның пішініне, қандай ағаштан жасалғанына, жоғарғы және артқы бөліктерінің қалыңдығына, сыртын жабатын лакқа және осы қадамдардың барлығын орындаушының шеберлігіне байланысты. Лак, әсіресе ағаш, уақыт өте келе жақсарады, сондықтан белгілі шеберлер жасаған ескі, сапалы скрипкаларға үлкен сұраныс бар. Аспаптың көптеген жабысқан жерлеріне түрлі себептермен қарапайым ақ желім емес, жануар терісінен жасалған желім қолданылады. Жануар терісінен жасалған желім басқа желімдерге қарағанда жұқа жапсырма жасауға мүмкіндік береді. Оны бөлшектеу қажет болғанда қайтадан қолдануға болады (күшпен жарылып, ыстық сумен алынып тасталады). Жаңа жануар терісінен жасалған желім ескі жануар терісінен жасалған желімге жабысатындықтан, буынды жөндеу кезінде көбірек түпнұсқа ағаш сақталады. (Қазіргі заманғы желімдерді жаңа буынның берік болуы үшін толығымен тазалау керек, бұл көбінесе ескі желіммен бірге ағаштан біршама бөлігін алып тастауды қамтиды.) Жоғарғы бөлікті қабырғаға, ал саусақ тақтасын мойынға бекіту үшін әдетте әлсіз, сұйылтылған желім қолданылады, өйткені осы бөліктерді әдетте жөндеу кезінде алып тастау қажет болады. Шырша бетінің шетімен жүретін шыршалар шетінен пайда болатын жарықтарға қарсы қорғаныш береді. Сонымен қатар, бұл жоғарғы бөліктің қабырға құрылымынан тәуелсіз иілуіне мүмкіндік береді. Жоғарғы бөлікке боялған жалған шыршалар әдетте төмен сапалы аспаптың белгісі болып табылады. Артқы бөлігі мен қабырғалары көбінесе кленнен жасалады, көбінесе жалынды, фидлбек немесе жолбарыс жолақтары деп аталатын сәйкес келетін жолақты өрнекпен. Мойын көбінесе кленнен жасалады, оның жалынды өрнегі қабырғалар мен артқы бөлікке үйлесімді. Ол әдетте эбониден жасалған саусақ тақтасын алып жүреді, бірақ арзан аспаптарда қара боялған немесе боялған басқа ағаштан жасалған саусақ тақтасы қолданылады. Эбони оның қаттылығы, сұлулығы және тозуға жоғары төзімділігі үшін таңдалады. Саусақ тақталары белгілі бір көлденең қисыққа келтіріледі және кішкентай бойлық «қосқыр» немесе қуыстыққа ие, әсіресе төменгі ішектерде, әсіресе ішек немесе синтетикалық ішектерге арналған болса, олар одан да айқын болады. Көптеген ескі скрипкалардың (және ескі көріну үшін жасалғандардың) мойнында шиыршық қосылған, бұл шиыршық пен мойын арасындағы желімдеу арқылы көрінеді. Көптеген түпнұсқа ескі аспаптардың мойындары сәл бұрышталып, шамамен бір сантиметрге ұзартылды. Мойынды жасу арқасында мойынды барокколық скрипканың түпнұсқалық шиыршығын қазіргі заманғы стандарттарға сәйкес келтіргенде сақтауға болады. Көпір – бұл аспаптың ұзындығындағы дірілдің төменгі бекітпе нүктесін құрайтын және аспаптың денесіне дірілді жеткізетін дәл кесілген кеспе ағашы. Оның жоғарғы қисығы ішектерді саусақ тақтасынан дұрыс биіктікте доғада ұстап, әрқайсысын садақпен бөлек дыбыстауға мүмкіндік береді. Дыбыс бағанасы немесе жан бағанасы аспаптың ішінде, артқы және жоғарғы бөліктері арасында, көпірдің жоғары аяғының жанында мұқият таңдалған жерде орналасады, ол оны қолдауға көмектеседі. Ол сондай-ақ аспаптың жоғарғы және артқы бөліктерінің діріл режиміне әсер етеді. Тірек ішектерді скрипканың төменгі бөлігіне құйрық арқылы бекітеді, ол құйрық түймесі деп аталатын эбониден жасалған түймеге айналады (кейде оны шешеге ұқсатып, ұштық деп атайды), ол төменгі блоктағы тілімді саңылауға сәйкес келеді. Е ішегінің жиілігін реттеу үшін кішкентай бұрандамен жұмыс істейтін, саусақтармен айналмалы жақсы көйлекті рычагқа ие. Жақсы тюнерлер басқа ішектерге, әсіресе оқушы аспаптарына, сондай-ақ кейде тіректе орнатылады. Бұл құрылғылар орындаушыға ішектің биіктігін кішкене өзгертуге мүмкіндік береді. Шиыршықтың соңында, ішектер шиыршық қорабындағы тесіктерге сыятын ағаш тіректерге оралады. Тіректер ағашпен ағашқа соқтығысу арқылы ұсталады. Ішектер металдан немесе сирек кездесетін ішектен немесе металға оралған ішектен жасалуы мүмкін. Ішектердің екі ұшында әдетте түсті жібек орамасы болады, бұл ішекті анықтау үшін (мысалы, G, D, A немесе E ішектері) және тіректерге қарсы сүргіштік қамтамасыз ету үшін. Конуспен жасалған тіректер, иілгіштің тіректі бұраған кезде тіректің осьінде тиісті қысымды қолдануға мүмкіндік береді.

Таспалар

Бастапқыда жіптер қойдың ішегінен жасалған (әдетте "ишек" деп аталатын, бірақ мысықтан емес), немесе жай ғана созылып, кептіріліп, бұралған ішектерден жасалатын. 20 ғасырдың басында жіптер ішек немесе болаттан жасалатын. Қазіргі заманғы жіптер ішек, қатты болат, жіптелген болат немесе перлон сияқты әртүрлі синтетикалық материалдардан жасалуы мүмкін, олар әртүрлі металдармен оралған және кейде күміспен қапталған. Көптеген E жіптері қарапайым немесе қапталған болаттан жасалған. Ішек жіптер бұрынғыдай көп қолданылмайды, бірақ көптеген орындаушылар оларды нақты бір дыбыс алу үшін, әсіресе Барокко музыкасын тарихи дәл орындау кезінде пайдаланады. Жіптердің қызмет ету мерзімі шектеулі. Уақыт өте келе, май, кір, коррозия және қарағай шайыры жиналғанда, жіптің массасы бойымен біркелкі болмай қалады. Очевидті нәрселерден басқа, мысалы, тозудан жіптің орамының бұзылуы, музыканттар жіпті оның бұрынғыдай "тура" дыбыстамауы (гармоникада жақсы интонациямен) кезінде ауыстырады, сондай-ақ қалаған тембрді, жарқырауды және интонацияны жоғалтады. Жіптің беріктігі оның сапасына және ойнау қарқындылығына байланысты.

Тік аралық

Скрипка квинталар бойынша, G3, D4, A4, E5 ноталарында қосылады. Қалыпты күйде қосылған скрипканың ең төменгі нотасы – G3, яғни ортаңғы C (C4) нотасынан төменгі G. (Сирек жағдайларда, ең төменгі ішек D3 дейін төртіншіге дейін төмендетілуі мүмкін.) Ойналатын ең жоғары нота нақты анықталмаған: E7, ашық ішектен (E5-ке дейін қосылған) екі октава жоғары E, оркестрлік скрипка партиялары үшін практикалық шек деп есептелуі мүмкін, бірақ скрипкашының шеберлігіне және саусақ тақтасының ұзындығына байланысты одан да жоғары ойнауға болады. Дегенмен, жоғары ноталарды (C8 дейін) ішекті басып, саусақ тақтасының шегіне жетіп және/немесе жасанды гармоникаларды қолдану арқылы шығаруға болады.

Акустика

Скрипканың қабақша тәрізді пішіні, ағаш қалыңдығы және оның физикалық қасиеттері оның дыбысын анықтайды. Аспап жасаушылар кейде аспапты жинамас бұрын өз жұмыстарын тексеру үшін қолданады: тақтаға белгілі бір жиіліктерде діріл қосылып, оған құм немесе жылтыр шашырылғанда пайда болатын түйіндердің пішіндері, бұл "Хладни пішіндері" деп аталады.

Өлшемі

Стандартты толық (4/4) өлшемнен басқа, скрипкалар 7/8, 3/4, 1/2, 1/4, 1/8, 1/10, 1/16, 1/32 және тіпті 1/64 сияқты бөлшектік өлшемдерде де жасалады. Бұл кішірек аспаптарды көбінесе саусақтары толық өлшемді аспапта қажетті позицияға жете алмайтын жас орындаушылар қолданады. Бөлшектік өлшемдер аспаптың өлшемдерімен байланысты болғанымен, олар пропорциялардың нақты сипаттамасы емес. Мысалы, 3/4 өлшемді аспап толық өлшемді аспаптың үштен бір бөлігіне тең емес. Толық өлшемді немесе 4/4 скрипканың мойны есептелмеген дене ұзындығы кейбір 17 ғасырлық модельдерде кішкентай болады. 3/4 скрипканың дене ұзындығы , ал 1/2 өлшемді скрипканың дене ұзындығы . Скрипканың ең жақын туысы – виоланың өлшемі бөлшектік өлшемдердің орнына дюйм немесе сантиметрмен анықталады. Толық өлшемді виоланың орташа өлшемі . Дегенмен, әрбір ересек адам виоланың қай өлшемін қолдану керектігін өзі анықтайды. Кейде дене бітімі кішкентай ересек адамдар толық өлшемді аспаптың орнына 7/8 өлшемді скрипканы пайдалануы мүмкін. Көбінесе «әйел скрипкасы» деп аталатын бұл аспаптар толық өлшемді скрипкадан сәл қысқа, бірақ жоғары сапалы және жақсы толық өлшемді скрипкалармен салыстыруға болатын дыбыс бере алады. 5 ішекті скрипканың өлшемі 4 ішекті скрипкадан өзгеше болуы мүмкін.

Меццо скрипкасы

Скрипкалық октетте скрипкаға сәйкес келетін аспап – меццо скрипка, ол скрипка сияқты қосылады, бірақ корпусы сәл ұзынырақ. Меццо скрипканың ішектері стандартты скрипканың ішектерімен бірдей ұзындықта болады. Бұл аспап кеңінен қолданылмайды.

Тюнинг

Скрипкалар иілгіштерді айналдыру арқылы немесе ілгектің артқы жағындағы ұсақ бұрандаларды реттеу арқылы күйлендіріледі. Барлық скрипкаларда иілгіштер болады, ал жақсы реттегіштер (кейде жақсы түзетушілер деп те аталады) міндетті емес. Көптеген жақсы реттегіштер жіптің ұшына бекітілген рычагты жылжытатын металл бұрандадан тұрады. Олар иілгіштерге қарағанда өте кішкентай өзгерістермен дыбысты реттеуге көмектеседі. Жақсы реттегішті сағат тілі бойынша бұру дыбысты көтереді (өйткені жіпке көбірек кернеу түседі), ал сағат тіліне қарсы бұру дыбысты төмендетіп, жіпке аз кернеу түсіреді. Төрт жіптің де жақсы реттегіштері болат өзекті жіптерді қолданғанда өте пайдалы, ал кейбір музыканттар оларды синтетикалық жіптермен де қолданады. Қазіргі кездегі Е жіптері болаттан жасалғандықтан, оларға көбінесе жақсы реттегіш орнатылады. Ішек жіптерге жақсы реттегіш қолданылмайды, себебі олар болат немесе синтетикалық жіптерге қарағанда серпімдірек және жақсы реттегіштердің өте кішкентай қозғалысына тиісті жауап бермейді. Скрипканы күйлеу үшін алдымен А жібі стандартты дыбысқа (әдетте А=440 Гц) күйленеді. (Пианино немесе аккордеон сияқты тұрақты дыбысы бар аспаппен бірге ойнағанда, скрипка басқа күйлеуге емес, осы аспаптың сәйкес нотасына күйленеді. Обоэ оркестрлерді күйлеу үшін көбінесе қолданылады, себебі оның дыбысы өткір және басқа аспаптардың үстінен естіледі.) Содан кейін қалған жіптер жұптап иіліп, таза квинта аралығымен бір-біріне қарай күйленеді. Соло ойнау үшін кейде аспапқа жарқыраған дыбыс беру үшін сәл жоғары күйлеу қолданылады, ал барокко музыкасы скрипканың дыбысын жұмсарту үшін төменгі күйлеуді қолдануы мүмкін. Күйленгеннен кейін, аспаптың тірегі тік тұрғанын және f тесіктерінің ішкі жағындағы ойықтардың арасында орналасқанын тексеру қажет, өйткені қисайған тірек жақсы жасалған скрипканың дыбысына да әсер етуі мүмкін. Ұзақ ойнағаннан кейін, иілгіштер мен олардың тесіктері тозығып, иілгіштердің кернеуде сырғанауы мүмкін. Сырғанаған иілгіш жіптің дыбысын төмендетіп, толығымен босаса, жіптің кернеуін жоғалтады. Иілгіштері сырғанатын скрипканы аспап жасаушы немесе скрипка жөндеушісі жөндеуі керек. Иілгіш майы немесе қосылысы үнемі қолданылса, тозуды ұзаққа кешіктіріп, иілгіштердің тегіс айналуын қамтамасыз етеді. Көптеген скрипка музыкаларында, соның ішінде классикалық музыкада, джазда және халық музыкасында Г-Д-А-Е күйі қолданылады. Кейде басқа күйлер де қолданылады, мысалы, G жібін A-ға дейін күйлеуге болады. Классикалық музыкадағы стандартты емес күйлер скордатура деп аталады, ал кейбір халық стильдерінде оны кросс-тюнинг деп атайды. Классикалық музыкадағы скордатураның танымал мысалы - Камиль Сен-Санстың "Danse Macabre" шығармасы, онда соло скрипканың Е жібі композицияға қорқынышты диссонанс беру үшін Е-ге дейін төмендетіледі. Басқа мысалдар: Бела Бартоктың "Контрасттар" шығармасының үшінші бөлімі, онда Е жібі Е-ге дейін, ал G жібі G-ге дейін төмендетіледі, Никколо Паганинидің "Бірінші скрипкалық концерті", онда барлық төрт жіп жарты тон жоғары күйленеді, және Бибердің "Сырлы сонаталары", онда әр бөлім әртүрлі скордатуралық күйге ие. Үнді классикалық музыкасында және үнді жеңіл музыкасында скрипка оңтүстік үнді стилінде D-A-D-A күйіне күйленеді. Үнді классикалық музыкасында абсолюттік дыбыс ұғымы болмағандықтан, музыканттар жіптер арасындағы осы салыстырмалы дыбыс аралықтарын сақтау үшін кез келген ыңғайлы күйді пайдалана алады. Бұл аралықтардағы тағы бір таралған күйлеу - B-F-B-F, ол үнді классикалық музыка стиліне сәйкес келеді. Солтүстік Үндістанның хиндустани стилінде күйлеу әдетте Sa-Pa-Sa-Pa орнына Pa-Sa-Pa-Sa болып келеді. Бұл, мысалы, F-B-F-B-ге сәйкес келуі мүмкін. Ирандық классикалық музыкада және ирандық жеңіл музыкада скрипканың әр Дастгахта әртүрлі күйлері бар, ол Дастгахта (E-A-E-A) немесе Дастгахта (E-A-D-E) және Дастгахта (E-A-E-E) күйленген болуы мүмкін. Араб классикалық музыкасында А және Е жіптері бір қадам төмендетіледі, яғни G-D-G-D. Бұл араб мақамдарын, әсіресе төрттен бір тонды мақамдарды ойнауды жеңілдету үшін жасалады. Көптеген скрипкаларда төрт жіп бар, ал кейбіреулерінде жетіге дейін жіп болуы мүмкін. Жеті - доғалы аспапта қолданылатын ең көп жіп саны деп саналады, себебі жетіден астам жіп болса, доғамен кез келген ішкі жіпті жеке ойнау мүмкін емес. Жеті жіпті скрипкалар өте сирек кездеседі. Мұндай скрипкалардың қосымша жіптері әдетте G жібінен төмен, C, F және B жіптеріне күйленеді. Егер аспаптың ойналатын ұзындығы, яғни гайкадан тіреуге дейінгі жіп ұзындығы, стандартты толық өлшемді скрипкаға тең болса, яғни 35,5 см-ден сәл кем болса, оны дұрыс скрипка деп атауға болады. Кейбір мұндай аспаптар сәл ұзынырақ және оларды виола деп санау керек. Бес немесе одан көп жіптері бар скрипкалар көбінесе джаз немесе халық музыкасында қолданылады. Кейбір тапсырыс бойынша жасалған аспаптарда доғамен ойналмаған, бірақ доғамен ойналатын жіптердің дірілісінен дыбыс шығаратын қосымша жіптер болады.

Қасқырлар

Скрипка көбінесе ат шашынан жасалған таспасы ұшы мен бауының екі басында керілген доғамен тартылады. Әдеттегі скрипка доғасының ұзындығы шамамен болады, ал альт доғалары шамамен қысқарақ және ауыррақ болуы мүмкін. Доғаның баулы бөлігінде бұрандалы реттегіш шашты қатайтады немесе босатады. Баулы бөліктен алға қарай, былғары бас бармақ тірегі (тұтқа) және орама таяқты қорғап, ойыншының қолына сенімді ұстауға мүмкіндік береді. Дәстүрлі орамалар сымнан (көбінесе күміс немесе күміс жалатылған), жібек немесе балиеннен ("кит сүйегі", қазір алма-кезек қоңыр және қара пластиктен жасалған) жасалады. Кейбір шыны талшықты студенттік доғалар пластикалық қапты тұтқа және орама ретінде қолданады. Доға шашы дәстүрлі түрде сұр еркек жылқының құйрығынан (көбінесе ақ шашы бар) алынады. Кейбір арзан доғалар синтетикалық талшықтан жасалған. Қаты розен шашты сәл жабысқақ ету үшін шашқа ысқылап жағылады; доғаны ішекке жүргізгенде, олардың арасындағы үйкеліс ішектің дірілдеуіне себеп болады. Қымбат доға таяқтарын жасау үшін жылан ағашы және бразилия ағашы (Пернамбуко ағашы деп те аталады) сияқты дәстүрлі материалдар қолданылады. Кейбір жаңа доға дизайнындағы жаңалықтар барлық деңгейдегі шеберлікте таяқ үшін көміртек талшығын (CodaBows) пайдаланады. Студенттерге арналған арзан доғалар арзан ағаштан немесе шыны талшықтан (Глазер) жасалады.

Дұрысы

Скрипка отырып не тұрып ойнатылады. Жеке орындаушылар (жеке, фортепианомен немесе оркестрмен ойнаса) көбінесе тұрып ойнайды (егер Ицхак Перлман сияқты физикалық мүмкіндігі шектеулі болмаса). Ал оркестрде және камералық музыкада әдетте отырып ойнайды. 2000 және 2010 жылдары барокко музыкасын орындайтын кейбір оркестрлер (мысалы, Фрайбург барокколық оркестрі) өздерінің барлық скрипкалары мен альттарын, солото және ансамбльде, тұрып орындады. Скрипканы ұстаудың қалыпты тәсілі – жақтың сол жағын скрипканың жақ тірегіне сүйеп, сол иықпен қолдауға алу, көбінесе иық тірегінің (немесе иық тірегімен күресетін жас орындаушылар үшін губка мен серіппелі таспаның) көмегімен. Жақ пен иық скрипканы сол қол биік позициядан (бармақтың тақтасындағы жоғары нотадан) төменгі позицияға (қақпаққа жақын) ауысқанда тұрақты ұстауы керек. Үнділік позда скрипканың тұрақтылығы оның орамасының аяққа тиеуімен қамтамасыз етіледі. Мұғалімдер жақсы позаның маңыздылығын атап көрсетсе де, ойнау сапасы үшін де, қайталамалы жарақаттарды азайту үшін де, жақсы позаның не екені және оған қалай жетуге болатыны туралы кеңестер әртүрлі болады. Дегенмен, барлығы табиғи, бос және керілмеген позаның маңыздылығын айтады. Көптеген жағдайларда ұсынылатын нәрселер – сол білезікті тік ұстау (немесе оған жақын) сол қолдың саусақтары еркін қозғалуы үшін және жарақат алу мүмкіндігін азайту үшін, сондай-ақ екі иықты табиғи күйде ұстап, оларды тым жоғары көтермеу. Бұл, кез келген артық кернеу сияқты, қозғалыс еркіндігін шектейді және жарақат алу қаупін арттырады. Денеңді қисайту ойнауға кедеріл келтіруі мүмкін, себебі ол дене тепе-теңдігін бұзады және иықтарды көтереді. Сол қолдың ауыруы – денсаулыққа зиянды кернеудің тағы бір белгісі, бұл скрипканы ұстағанда тым көп қысым көрсетілетінін білдіреді.

Сол қол және соғу өндірісі

Сол қол бауырымен саусақты "тоқтатып", әр түрлі биіктік шығарады, осылайша сырдың дыбыс ұзақтығын, демек, сырдың тонын анықтайды. Скрипканың, гитарадағыдай, сырды тоқтатуға арналған таспалары болмағандықтан, музыкант жақсы интонациямен (күйіндеумен) ойнау үшін саусақтарын сырға қайда қою керектігін дәл білуі керек. Бастауыш скрипкашылар ашық сырларды және ең төменгі позицияны, яғни құлаққа жақын жерді ойнайды. Оқушылар көбінесе А мажор және G мажор сияқты салыстырмалы түрде оңай тондардан бастайды. Оқушыларға гаммалар мен қарапайым әуендер үйретіледі. Гаммалар мен арпеггиоларды жаттықтыру және құлақты дамыту арқылы скрипкашының сол қолы ақырында бұлшықет жады арқылы ноталарды "сезеді". Жаңа бастағандар кейде сол қолдың саусақтарын дұрыс орналастыру үшін саусақ тақтасына қойылған таспаларды пайдаланады, бірақ көбінесе дамыған сайын олардан тез бас тартады. Тағы бір жиі қолданылатын белгілеу әдісі – саусақ тақтасына ақ түспен нүктелер салу, олар бірнеше апта бойы үнемі жаттығудан кейін жоғалады. Өкінішке орай, бұл тәсіл кейде құлақты жетілдірудің орнына қолданылады, саусақты құлақ емес, көзбен орналастыруға бағыттайды. Әсіресе ойнауды үйренудің алғашқы кезеңдерінде "қоңыр дауыстар" пайдалы. Бірінші позицияда мұндай тоғыз нота бар, онда тоқтатылған нота басқа (ашық) сырмен бірге немесе октавада дыбысталады, осылайша оны серпілісті түрде резонансқа келтіреді. Оқушылар көбінесе осы қоңыр дауыстарды тоқтатылған нотаның интонациясын тексеру үшін пайдаланады. Мысалы, G сымында тоқтатылған "A" нотасын ойнағанда, скрипкашы тоқтатылған "A" нотасының интонациясын тексеру үшін бір уақытта ашық D сымын да ойнай алады. Егер "A" нотасы дұрыс күйленген болса, "A" және ашық D сымы үйлесімді төртінші дыбыстың гармониясын құруы керек. Скрипкалар, оркестрдегі басқа да аспаптар (скрипка, альт, виолончель) сияқты, толық бесіншілікте күйленеді, бірақ контрабас толық төртіншілікте күйленеді. Әр келесі нота музыканттың ең үйлесімді деп санайтын биіктікте тоқтатылады, "бірге ойнамағанда, [скрипкашы] тұрақты түрде темперленген немесе табиғи [тура] гаммада ойнамайды, бірақ көбінесе пифагорлық гаммаға сәйкес келеді". Скрипкашылар сырлы квартетте немесе сырлы оркестрде ойнағанда, сырлар әдетте ойнайтын тональдыққа сәйкес күйіндеуді "жұмсартады". Тең темпераментке күйленген аспаппен, мысалы, пианиномен ойнағанда, тәжірибелі скрипкашылар пианиноның тең темпераментіне сәйкес күйіндеуді реттейді, диссонанстық ноталардан аулақтау үшін. Саусақтар музыкалық жазуда, мысалы, ноталар мен этюдтер кітаптарында әдетте 1 (бас бармақ) -дан 4 (шікібармақ) -қа дейін нөмірленеді. Әсіресе скрипкалық музыканың оқулық басылымдарында ноталардың үстіндегі сандар қай саусақты қолдану керектігін көрсетеді, ал 0 немесе O ашық сырды көрсетеді. Оң жақтағы кесте бірінші позицияда қол жетімді ноталардың орналасуын көрсетеді. Бұл кестеде құлақтан жоғары қарай ноталардың арасындағы арақашықтық қалай тарылатыны көрсетілмеген. Кесте қабырғаларындағы сызықтар 1-ші, жоғары 2-ші, 3-ші және 4-ші саусақтарда бастаушылар үшін таспаларды орналастырудың әдеттегі мүмкіндіктерін көрсетеді.

Міндеттер

Қолдың саусақ тақтаға орналасуы "позициялар" арқылы сипатталады. Бірінші позиция, көбінесе бастаушылар осыдан бастайды (бірақ кейбір әдістер үшінші позициядан басталуы мүмкін), ішекті аспаптарда ең көп қолданылатын позиция. Жастар оркестрлері үшін жазылған музыка көбінесе бірінші позицияда болады. Стандартты тұрғыда осы позициядағы ең төменгі нота – ашық G3, ал ең жоғары нота бірінші позицияда E ішегіндегі төртінші саусақпен ойналып, B5 дыбысын шығарады. Қолды мойын бойымен жылжытқанда, бірінші саусақ екінші саусақтың орнын басады, осылайша орындаушы екінші позицияға көшеді. Бірінші саусақты үшінші саусақтың орнына бірінші позицияға қою орындаушыны үшінші позицияға жеткізеді, және т.с.с. Позицияны өзгерту, оған байланысты қолдың қозғалысы "ауысу" деп аталады, ал дәл интонацияны және тегіс легато (байланысты) дыбысты сақтай отырып тиімді ауысу – барлық деңгейдегі техниканың маңызды бөлігі. Көбінесе "бағыттаушы саусақ" қолданылады: ескі позициядағы нотаны ойнаған соңғы саусақ ауысу кезінде иіге жеңіл тиіп, жаңа позицияда дұрыс орналасуға көмектеседі. Бастапқы ауысу жаттығуларында "бағыттаушы саусақ" көтеріліп немесе төмен жылжығанда дауысталады, осылайша орындаушы құлағымен дұрыс орналасуды анықтай алады. Мұндай жаттығулардың сыртында оны естімеу керек (егер орындаушы экспрессивті мақсатта портменто әсерін мақсатты түрде қолданбаса). Төменгі позицияларда ауысу кезінде сол қолдың бас бармағы аспап мойны бойымен жоғары немесе төмен жылжиды, саусақтарға қатысты өз орнын сақтайды (бірақ бас бармақтың қозғалысы саусақтардың қозғалысынан сәл бұрын немесе сәл кейін болуы мүмкін). Мұндай жағдайларда бас бармақ "тіреу" ретінде қарастырылады, оның орналасуы орындаушының қай позицияда екенін анықтайды. Жоғары позицияларда бас бармақ саусақтармен бірге жылжи алмайды, себебі аспаптың корпусы кедергі келтіреді. Оның орнына бас бармақ мойын бойымен айналып, мойынның корпустың оң жақ бөлігімен кездесетін жеріне орналасады және саусақтар жоғары позициялар арасында жылжығанда сол жерде қалады. Қалыпты позиция шегінен тыс орындалатын нота, ауыспай, "кеңейту" деп аталады. Мысалы, А ішегіндегі үшінші позицияда қол табиғи түрде бірінші саусағын D-ге, ал төртінші саусағын G немесе G-ге орналастырады. Бірінші саусақты C-ге кері созу немесе төртінші саусақты A-ға жоғары созу – кеңейту болып табылады. Кеңейтулер көбінесе бір немесе екі нота басқаша берік позициядан сәл ауытқығанда қолданылады, және ауысуға немесе ішекті кесіп өтуге қарағанда аз кедергі келтіреді. Скрипкадағы ең төменгі позиция "жартылай позиция" деп аталады. Бұл позицияда бірінші саусақ "төменгі бірінші позиция" нотасында, мысалы, А ішегіндегі B, ал төртінші саусақ өзінің қалыпты орнынан төмен қарай созылады, мысалы, А ішегіндегі D, ал қалған екі саусақ қажет болған жағдайда арасына орналасады. Бас бармақтың орналасуы әдетте "жартылай позицияда" бірінші позициядағыдай болғандықтан, оны нағыз позицияға қарағанда бүкіл қолдың артқа қарай созылуы ретінде қарастыру дұрыс. Скрипканың жоғарғы шекті диапазоны көбінесе орындаушының шеберлігімен анықталады, ол бір ішекте екі октавадан астам және аспапта төрт октава ойнай алады. Позиция атаулары көбінесе төменгі позициялар үшін және оқулықтар мен этюдтерде қолданылады; осы себепті жетінші позициядан жоғары нәрсеге сілтемелерді естімеу жиі кездеседі. Іс жүзінде ең жоғары позиция – 13-ші позиция. Жоғары позициялар екі себеппен ерекше техникалық қиындық туғызады. Біріншіден, әр түрлі ноталардың орналасуындағы айырмашылық жоғары позицияларда әлдеқайда тар болады, бұл ноталарды табуды және кейбір жағдайларда құлақпен ажыратуды қиындатады. Екіншіден, жоғары позициялардағы ішектің қысқа дыбыс ұзындығы оң қол мен садақты тиімді дыбыстауға кедергі келтіреді. Аспаптың сапасы неғұрлым жоғары (және қымбат) болса, оның жақсы дыбысты ұстап тұру мүмкіндігі соғұрлым жоғары болады. Барлық ноталарды (ашық D-ден төменгілерін қоспағанда) бірнеше ішекте ойнауға болады. Бұл – ішекті аспаптардың стандартты дизайны, бірақ ол фортепианодан ерекшеленеді, оның 88 нотасының әрқайсысы бір ғана орында болады. Мысалы, скрипкадағы ашық А нотасы ашық А ретінде немесе D ішегінде (біріншіден төртіншіге дейінгі позицияларда) немесе тіпті G ішегінде (алтыдан тоғызыншы позицияларға дейін өте жоғары) ойналуы мүмкін. Әр ішектің әр түрлі салмағы (қалыңдығы) және басқа ашық ішектердің резонанстары болғандықтан әр түрлі дыбыс сапасы бар. Мысалы, G ішегі көбінесе өте толық, дыбыстық дыбысқа ие деп саналады, бұл әсіресе кеш романтикалық музыкаға сәйкес келеді. Мұны музыкада, мысалы, sul G немесе IV (төртінші ішекте орындауды білдіретін рим цифры; конвенция бойынша ішектер жұқадан, жоғары дыбыстан (I) төмен дыбысқа (IV) дейін нөмірленеді) деген белгімен көрсетеді. Партитурада тікелей нұсқаулар болмаса да, тәжірибелі скрипакші белгілі бір ноталарды немесе бөлімдерді ойнау үшін қай ішекті таңдау бойынша өз шешімін және көркем сезімін қолданады.

Ашық тізбектер

Егер жіпті бірде-бір саусақпен баспай бүгіп немесе тартып алса, онда ол бос жіп деп аталады. Бұл, саусақпен басқан жіптен өзгеше дыбыс береді, себебі жіп, саусақтың астында емес, құлақта еркін дірілдейді. Сонымен қатар, бос жіпте вибратоны толыққанды пайдалану мүмкін емес (бірақ, жақын жіпте нотаны октавамен басып, дірілдету арқылы жартылай эффектке қол жеткізуге болады, бұл овертонға вибрато элементін қосады). Классикалық дәстүрде скрипкашылар, композитордың талабы болмаса, бос жіптің тембрінің өзгеруінен аулақ болу үшін көбінесе жіптерді қиыстырып немесе позицияны өзгертеді. Бұл әсіресе бос Е жібі үшін маңызды, өйткені ол көбінесе қатал дыбыс береді. Дегенмен, бос жіпті көркемдік эффект үшін таңдап алуға болатын жағдайлар да бар. Мұны классикалық музыкада органнің гулына еліктеуде көруге болады (Ж.С. Бах, өзінің E тонындағы соло скрипкаға арналған Партитасында осыны іске асырды), скрипка тартуда (мысалы, Hoedown) немесе бос жіптен қашуға тырысу музыкалық тұрғыдан дұрыс болмағанда (мысалы, Барокко музыкасында, онда позицияны өзгерту сирек кездеседі). Жылдам темптегі гаммалар немесе арпеджиоларда бос Е жібі ыңғайлы болу үшін қолданылуы мүмкін, егер нотаның қатал тембрді дамытуға уақыты болмаса. Халық музыкасында, скрипкада және басқа дәстүрлі музыка жанрларында бос жіптер олардың резонансты тембрі үшін жиі қолданылады. Бос жіпті жақын жіптегі басқан нотамен бірдей ойнағанда, сыбызғының гулына ұқсас дыбыс пайда болады, композиторлар көбінесе оны халық музыкасын еліктеу үшін қолданады. Кейде екі нота да бірдей болады (мысалы, D жібіндегі басқан A нотасын бос A жібіне қарсы ойнату), бұл «скрипканың» дыбысын тудырады. Бос жіпті бірдей басқан нотамен бір уақытта ойнау, әсіресе оркестрде, көбірек дыбыс қажет болғанда да талап етілуі мүмкін. Кейбір классикалық скрипкалық партияларда композитор скрипкашыдан бос жіпте ойнауын сұрайтын ноталар бар, себебі бос жіп ерекше дыбыс тудырады.

Екілік, үшлік, аккордтар мен дрондар

Екі рет тоқтату – екі бөлек ішекке саусақтармен қысым жасап, бір мезгілде ілгеу арқылы екі үздіксіз дыбыс шығару (әдеттегі интервалдар: үшінші, төртінші, бесінші, алтыншы және октавалар). Екі рет тоқтату кез келген позицияда көрсетілуі мүмкін, бірақ бір позицияда табиғи түрде екі рет тоқтатылатын ең кең интервал – октава (төменгі ішекке бас бармақ, ал жоғарғы ішекке кішкентай саусақ). Дегенмен, кейде озық репертуарда ондық немесе одан да үлкен интервалдарды екі рет тоқтату қажет болады, нәтижесінде сол қолдың саусақтары созылған ұстанымы пайда болады. "Екі рет тоқтату" термині көбінесе саусақпен таңылған нотамен қатар ашық ішекті де дыбыстау үшін қолданылады, тіпті бір ғана саусақ ішекті тоқтатса да. Егер үш немесе төрт бір мезгілдегі ноталар көрсетілсе, скрипкашы әдетте аккордты "бөледі", төменгі бір немесе екі нотаны ойнап, бірден жоғарғы бір немесе екі нотаға көшеді, аспаптың табиғи резонансы төрт нотаның бірдей дыбыстағандай әсер етеді. Кейбір жағдайларда үш ішектің көмегімен үш нотаны бірдей дыбыстауға болады. Қайыс табиғи түрде бірден үш ішекті соқпайды, бірақ скрипкашы үш ноталық аккордты "жарып" (дыбыстағанда) жеткілікті жылдамдық пен қысым болса, қайыс шашы уақытша үш ішекке иіліп, олардың барлығы бірдей дыбыстауына мүмкіндік береді. Бұл әдетте, сабындықтың жанында күшті соққымен орындалады және қатты әрі агрессивті дыбыс шығарады. Оркестрдегі екі рет тоқтатулар кейде "divisi" деп белгіленеді және орындаушылар арасында бөлінеді, музыканттардың бір бөлігі төменгі нотаны, ал екінші бөлігі жоғарғы нотаны орындайды. Екі рет тоқтату (және divisi) оркестр репертуарында жиі кездеседі, скрипкалар сүйемелдеуді ойнағанда, ал басқа аспап немесе бөлім мелодияны орындайды. Тарихи негізделген орындаушылықтың кейбір жанрларында (әдетте барокко музыкасы және одан ертерек) аккордты бөлу немесе үш рет тоқтатулар орынды деп саналмайды; кейбір скрипкашылар барлық аккордтарды (тұрақты екі рет тоқтатуларды қоса) арпеджиомен орындайды, барлық немесе көптеген ноталарды жеке-жеке орындайды, олар бүйірленген ноталар ретінде жазылғандай. Алайда, қазіргі заманғы скрипкалардың дамуымен көпірдің қисықтығы азайғандықтан, үш рет тоқтату оңайырақ болды. Кейбір музыкалық стильдерде, негізгі сүйемелдеуді қамтамасыз ету үшін, негізінен жақын ішекке жазылған бөлім кезінде тұрақты ашық ішектің гулы ойнатылуы мүмкін. Бұл классикалық музыкаға қарағанда халық музыкасында жиі кездеседі.

Вибратор

Вибрато – сол қол мен қолының әуендік техникасы, онда нотаның биіктігі ұсыныспен өзгереді, пульстік ырғақпен. Қозғалысқа қолдың немесе қолдың әртүрлі бөліктері қатысуы мүмкін, бірақ нәтижесінде саусақтың ұшы қозғалып, тербелістегі ішектің ұзындығын сәл өзгертеді, бұл биіктікте толқынды тудырады. Көптеген скрипкашылар вибрато қолданғанда нотадан төмен, нақты нотадан төмен тербеліс жасайды, себебі қабылдау өзгеріп тұратын дыбыстардағы ең жоғары биіктікті қалайтыны есептеледі. Вибратоның дұрыс емес нотаны жасыруға тиімділігі шамалы, яғни, дұрыс қолданылмаған вибрато жақсы интонацияның орнын толтыра алмайды. Интонацияны жақсартуға арналған гаммалар мен басқа жаттығулар көбінесе вибратосыз орындалады, бұл жұмысты жеңілдетіп, тиімдірек етеді. Музыка студенттеріне әдетте, музыкада басқаша көрсетілмесе, вибрато қолданылатыны ескеріледі. Дегенмен, бұл тек қана бағыт екенін атап өту керек; нотада скрипкашыны вибрато қосуға міндеттейтін ештеңе жоқ. Бұл классикалық білім алған скрипкашы үшін қиындық тудыруы мүмкін, егер ол вибратоны аз немесе мүлдем қолданбайтын стильде ойнағысы келсе, мысалы, барокко музыкасын дәуірлік стильде және көптеген дәстүрлі скрипка стилінде орындағанда. Вибратоны саусақ, білек және қол қозғалысының дұрыс үйлесімі арқылы жасауға болады. Бір әдіс – қол вибратосы (немесе білек вибратосы) – білекте тербеліс жасау үшін қолды шайқауды білдіреді. Ал, тағы бір әдіс – қол вибратосы – иық буынындағы қозғалыс арқылы биіктікті өзгертеді. Бұл әдістердің үйлесімі музыкантқа әртүрлі тональды эффекттерді жасауға мүмкіндік береді. Скрипка вибратосының «қашан», «не үшін» және «қанша» мәселелері стиль және талғамға байланысты көркемдік мәселелер болып табылады, әртүрлі ұстаздар, музыка мектептері және музыка стильдері вибратоның әртүрлі стильдерін ұсынады. Мысалы, артық қолданылған вибрато алаңдатуы мүмкін. Акустикалық тұрғыдан алғанда, вибратоның дыбысқа қосатын қызығушылығы, гармоникалық құрамының (немесе тонның түсі немесе тембрінің) және дыбыс проекциясының бағыттық үлгісінің биіктік өзгерістерімен байланысты. Дыбысты бөлменің әртүрлі бөліктеріне ырғақты түрде «бағыттап», вибрато жақсы жасалған скрипканың дыбысына «жарық» немесе «жандылық» сыйлайды. Вибратоның көп бөлігі скрипкашының қалауына қалдырылады. Вибратоның әртүрлі түрлері шығармаға әртүрлі көңіл-күй сыйлайды, ал вибратоның әртүрлі деңгейлері мен стильдері көбінесе танымал скрипкашыларда көзге түсетін ерекшеліктер болып табылады.

Вибрациялық трил

Кейде жылдам трилл әсерін жасау үшін вибрато сияқты қозғалысты қолдануға болады. Бұл әсерді орындау үшін нотаны тоқтататын саусақтың үстіндегі саусақты жіптен өте аз көтеріп (нотаны тоқтататын саусаққа берік қысылған күйде) және вибрато қозғалысын жасау керек. Екінші саусақ әрбір тербеліс кезінде төменгі саусақтың үстіндегі жіпке жеңіл тиіп, биіктіктің кең вибрато мен өте жылдам триллдің араласуындай дыбыстауына себеп болады. Бұл жоғары және төменгі ноталар арасындағы өтуді азырақ анық етеді және көбінесе орындаушының шешімімен қолданылады. Бұл трилл техникасы жартылай тондық триллдерге немесе жоғары позициядағы триллдерге (ноталар арасындағы қашықтық қысқарғанда) жақсы жұмыс істейді, себебі трилл жасайтын саусақ пен оның астындағы саусақ тігізісуі керек, бұл триллдеуге болатын қашықтықты шектейді. Өте жоғары позицияларда, триллдеу қашықтығы саусақтың енінен кем болса, трилл әсерін жасаудың жалғыз жолы вибрато триллі болуы мүмкін.

Гармоникалар

Сызықты саусақтың ұшымен гармониялық түйінді жеңіл тигізу, бірақ толық қыспай, содан кейін оны тартып немесе серпитіп, гармониялар тудырады. Кәдімгі дыбыс орнына жоғарырақ пернедегі нота естіледі. Әрбір түйін – бұл сымның толық сандық бөлігі, мысалы, сымның жартысы немесе ұзындығының үштен бірі. Жақсы жауап беретін аспап сымның бойындағы көптеген гармониялық түйіндерді дыбыстата алады. Гармониялар музыкада гармонияның биіктігін анықтайтын нотаның үстіндегі кішкентай шеңбермен немесе ромб пішіндес нота басымен белгіленеді. Гармониялардың екі түрі бар: табиғи гармониялар және жасанды гармониялар (кейде жалған гармониялар деп те аталады). Табиғи гармониялар бос сымда ойналады. Бос сымды тартып немесе серпитіп дыбыстағандағы биіктігіне негізгі жиілік деп аталады. Гармониялар да үстіркі дыбыстар немесе бөліктер деп аталады. Олар негізгі жиіліктің толық сандық еселігінде пайда болады, бұл бірінші гармония деп аталады. Екінші гармония – бірінші үстіркі дыбыс (бос сымнан октава жоғары), үшінші гармония – екінші үстіркі дыбыс, және т.б. Екінші гармония сымның ортасында орналасқан және сымның пернесінен октава жоғары естіледі. Үшінші гармония сымды үш бөлікке бөледі және негізгі пернеден октава және квинта жоғары дыбысталады, ал төртінші гармония сымды төрт бөлікке бөледі, біріншісінен екі октава жоғары дыбысталады. Екінші гармонияның дыбысы ең анық, себебі ол барлық келесі жұп гармониялармен (4-ші, 6-шы және т.б.) ортақ түйінге ие. Үшінші және одан кейінгі тақ гармонияларды ойнау қиын, өйткені олар сымды тақ санда дірілдейтін бөліктерге бөледі және басқа гармониялармен көп түйіндерді бөліспейді. Жасанды гармонияларды жасау табиғи гармониялардан қиын, себебі олар сымды тоқтатуды және тоқтатылған нотада гармонияны ойнауды қамтиды. Октавалық аралықты (кез келген позициядағы бірінші және төртінші саусақ арасындағы қалыпты қашықтық) пайдаланып, төртінші саусақты тоқтатылған нотадан кварта жоғары сымды жеңіл тигізу арқылы төртінші гармонияны, тоқтатылған нотадан екі октава жоғары дыбыстатуға болады. Саусақтың орналасуы мен қысымы, сондай-ақ доғаның жылдамдығы, қысымы және дыбыс шығару нүктесі – қажетті гармонияны алу үшін маңызды. Сонымен қатар, әртүрлі ноталар жалған гармониялармен ойналғанда, тоқтату және гармониялық саусақ арасындағы қашықтық үнемі өзгеруі керек, өйткені ноталар арасындағы аралық сымның ұзындығы бойынша өзгереді. Гармониялық саусақ басылған нотадан жоғары мажорлық терцияда (бесінші гармониялық) немесе квинта жоғары (үшінші гармониялық) тигізуі мүмкін. Бұл гармониялар жиі қолданылмайды; мажорлық терция жағдайында тоқтатылған және тигізілген ноталардың екеуі де сәл өткір ойнатылуы керек, әйтпесе гармония жақсы дыбыстамайды. Квинта жағдайында, көптеген скрипкашылар үшін созу қиын. Жалпы репертуарда алтыншыдан кіші бөлшектер қолданылмайды. Дегенмен, кейде сегізден бірге дейін бөлінеді және жақсы аспап пен шебер орындаушы болған жағдайда он екіден бірге дейін бөлуге болады. Скрипка гармониясын зерттеуге арналған бірнеше кітап бар. Екі толық еңбек – Генрик Хеллердің 1928 жылы Simrock баспасында жарық көрген жеті томдық «Гармония теориясы» және Микеланджело Аббадоның 1934 жылы Ricordi баспасында жарық көрген бес томдық «Tecnica dei suoni armonici». Жасанды гармониядағы күрделі бөлімдерді виртуоздық скрипка әдебиетінде, әсіресе 19 және 20 ғасырдың басында кездестіруге болады. Бұған екі елеулі мысал – Витторио Монтидің «Csárdás» операсының толық бөлімі және Петр Ильич Чайковскийдің «Скрипкалық концерті» атты шығармасының үшінші бөлімінің ортасына қарай өтетін бөлімі. Паганинидің Скрипкалық концерті №1-нің үшінші бөлімінің бөлігі гармониядағы екі рет тоқтатылған терциялардан тұрады. Сымдар тозған, кірленген және ескірген кезде, гармониялардың пернесі дұрыс болмауы мүмкін. Сондықтан скрипкашылар сымдарын үнемі ауыстырып отырады.

Оң қол және түстің түсі

Сөйлемдерді оң қолмен ұсталған садақтың шашын сызып (арко) немесе оларды (пиццикато) көбінесе оң қолмен тартып ойнатуға болады. Кейде скрипкашы сол қолымен сырғаларды тартады. Бұл пиццикатодан аркоға ауысуды жеңілдету үшін жасалады. Ол сондай-ақ кейбір виртуоздық өнерлерінде қолданылады. Сол қол пиццикатосы әдетте бос сымдарда орындалады. Пиццикато скрипкалар отбасының барлық аспаптарында қолданылады; алайда, пиццикатоның жетілдірілген әдістерін жүйелі зерттеу джаз бас стилінде көбірек дамыған, онда аспап көбінесе тек тартылады. Оң қол, қол, садақ және садақтың жылдамдығы дыбыс сапасына, ырғаққа, динамикаға, артикуляцияға және тембрдің көп бөлігіне (бірақ барлығына емес) жауапты. Музыкант садақты сымның үстінен жүргізеді, осылай сым тербеліп, тұрақты дыбыс тудырады. Садақ – жылқының шашымен керілген ағаш таяқ, ол қайыңмен майланады. Жылқы шашының табиғи текстурасы және қайыңның жабысқақтығы садақтың сымды "ұстауына" көмектеседі, сондықтан садақ сымның үстінен өткенде, сым дыбыс шығарады. Садақпен ұзақ, созылған ноталар мен әуендерді ойнатуға болады. Егер бір бөлімдегі музыканттар әртүрлі уақытта садақтарын ауыстырса, бір нотаның созылғандай сезімі туындайды. Сонымен қатар, садақ қысқа, айқын ноталарды ойнауға қолданылады, мысалы, қайталамалы ноталар, гаммалар және арпеджиолар, олар көптеген музыка стильдерінде серпінді ырғақ береді.

Бұрау әдістері

Бұраудың ең маңызды бөлігі – бұрау ұстауы. Әдетте, бас бармақ бұраудың бақасы мен орамы арасындағы кішкентай кеңістікте иілген болады. Қалған саусақтар бұраудың үстіңгі жағына біркелкі таралады. Шығыршық саусақ бұрандаға жақын ағашқа қойылып, саусақтың ұшы иіліп тұрады. Скрипканың дыбысы бұраудың жылдамдығы арқылы немесе сырға басылатын күш арқылы күшейеді. Алайда, бұл екі тәсіл бірдей емес, себебі олар әртүрлі тембрлерді тудырады; сырға күш түсіргенде дыбыс қатаңдап, қарқындырақ бола түседі. Бұрауды көпірге жақындатқанда да дыбыс күшейеді. Дыбыс нүктесі, яғни бұраудың сырға тиетін жері, тембрге (немесе "дыбыс реңіне") әсер етеді. Көпірге жақын ойнау (sul ponticello) әдеттегіден гөрі қарқынды дыбыс береді, жоғары гармоникаларды күшейтеді; ал сақинаның ұшына жақын ойнау (sul tasto) нәзік, көктесім дыбыс тудырады, негізгі жиілікті ерекшелейді. Шиничи Судзуки дыбыс нүктесін "Крайслер тас жолы" деп атаған; әр түрлі дыбыс нүктелерін тас жолдағы қатарлар деп ойлауға болады. Бұраумен жасалатын шабуылдың әртүрлі тәсілдері әртүрлі артикуляцияларды тудырады. Ойын стилінің алуан түрлілігіне мүмкіндік беретін көптеген бұрау техникалары бар. Көптеген ұстаздар, музыканттар мен оркестрлер техниканы жетілдіруге және топ ішінде біртілді техниканы қалыптастыруға көп уақыт жұмсайды. Бұл техникаларға легато стиліндегі бұрау (мелодияларға қолайлы тегіс, байланыстырылған, созылған дыбыс), колле, сондай-ақ рикошет, сатилле, мартелле, спичкато және стаккато сияқты қысқа ноталар тудыратын әртүрлі бұраулар кіреді.

Пиццако

Жазбада "пицц." (пиццикатоның қысқартылған түрі) белгісі болса, оны иімен тартып емес, оң қолдың саусағымен сырғаны тартып ойнау керек. (Көбінесе бас бармақ қолданылады.) Кейде оркестрлік партияларда немесе виртуоздық жеке орындауларда, садақ қолы бос болмағанда (немесе эффект үшін), сол қолмен пиццикато орындау нотаның астында немесе үстінде + (плюс белгісімен) көрсетіледі. Сол қолмен пиццикатода екі саусақ сырға қойылады: біреуі (әдетте бас немесе ортаңғы саусақ) дұрыс нотаға, ал екіншісі (әдетте сақина немесе кішкентай саусақ) нотадан жоғары орналасады. Жоғары орналасқан саусақ сырғаны тартып, төменгісі орнында қалады, осылай дұрыс дыбыс шығарылады. Сырғаны тарту күшін арттыру арқылы, нотаның дыбыс деңгейін арттыруға болады. Пиццикато оркестрлік туындыларда және жеке орындауларда қолданылады. Оркестрлік партияларда скрипкашылар көбінесе аркодан пиццикатоға және керісінше жылдам ауысуы керек.

Жағасы

Жазба музыкасындағы "col legno" ("ағашпен") деген белгі, скрипканың ішегін садақтың кірпігімен шығарудың орнына, оның таяғымен соғуды талап етеді. Бұл иілу техникасы көбінесе сирек қолданылады және нәтижесінде басылған, соққылы дыбыс туады. Скрипкалар тобының "col legno" ойнауының есімді сапасы кейбір симфониялық шығармаларда, әсіресе Берлиоздың "Fantastique Symphonie" симфониясының соңғы бөліміндегі "Қарғалар биі" атты бөлімінде қолданылады. Сен-Санстың "Danse Macabre" симфониялық поэмасында билейтін қаңқалардың дыбысын имитациялау үшін "col legno" техникасы қолданылады. Густав Холсттың "Планеталар" шығармасындағы "Марс" бөлімінде "col legno" арқылы белгілі бір такт өлшемінде қайталамалы ырғақ орындалады. Бенджамин Бриттеннің "Жас тыңдаушының оркестрге нұсқаулығы" шығармасы "Перкуссия" вариациясында осы техниканы қолдануды талап етеді. Дмитрий Шостакович оны өзінің "Санте түрмесінде" атты бөліміндегі он төртінші симфониясында қолданады. Дегенмен, кейбір скрипкашылар бұл ойнау стиліне қарсы, себебі ол құрылтайдың сыртын зақымдауы және сапалы садақтың құнын төмендетуі мүмкін, бірақ көпшілігі қарастырылып отырған бөлімге дейін кемінде арзан садақ қолдануға келіседі.

Алынып кеткен

Қанат жылдамдығы мен салмағы қанаттың басынан соңына дейін өзгермейтін, тегіс әрі бірқалыпты қозғалыс.

Мартеле

Дәл соққымен орындалатын, садақтың күшті және кенеттен жіберу арқылы туындайтын айқын әсері. Мартеле садақтың кез келген бөлігінде ойнатылуы мүмкін. Жазылған нотада кейде үшбұрыш белгісімен көрсетіледі.

Тремло

Тремло – бұл өте жылдам қайталау (әдетте бір нота, бірақ кейде бірнеше нота), көбінесе садақтың ұшымен орындалады. Тремло нотаның тірегі арқылы үш қысқа, көлбеу сызықтармен белгіленеді. Тремло оркестрлік музыкада, әсіресе Романтизм дәуірінде (1800-1910) және опералық музыкада дыбыс эффектісі ретінде жиі қолданылады.

Мюте немесе сордино

Сордино деп аталатын металл, резеңке, былғары немесе ағаштан жасалған кішкентай құрылғыны скрипканың көпіршігіне бекіткенде, дыбыс жұмсақ, тыныш бола түседі, және жоғары жиілікті дыбыстар азырақ естіледі; сординомен ойналған оркестрдің ішекті аспаптар тобының дыбысы құлаққа жағымды, тыныш сезім береді. Сордино скрипканың күші мен тембрін ("дыбыс өңі") өзгертеді. Итальян тілінде сордино қолдану үшін қолданылатын дәстүрлі белгілер: con sord., немесе con sordino – "сординомен"; және senza sord. – "сординосыз"; немесе via sord. – "сординоны алып тастау". Ірі металл, резеңке немесе ағаш сординолар кеңінен қолжетімді, олар жаттығу сординолары немесе қонақ үй сординолары деп аталады. Мұндай сординолар көбінесе концерттерде қолданылмайды, бірақ қонақ үй бөлмелері сияқты жаттығу орындарында скрипканың дыбысын басу үшін пайдаланылады. (Жаттығу үшін дыбыс қорабы жоқ скрипка да бар.) Кейбір композиторлар ерекше эффект үшін жаттығу сординоларын қолданған, мысалы, Лучано Берионың "VIII Секуэнцасы" соло скрипкаға арналған шығармасының соңында.

Классикалық музыка

Барокко дәуірінен бері скрипка бірнеше себепке байланысты классикалық музыкадағы ең маңызды аспаптардың бірі болып табылады. Скрипканың тембрі басқа аспаптардан ерекшеленіп тұрады, сондықтан ол мелодияны орындауға өте ыңғайлы. Шебер орындаушының қолында скрипка өте жылдам және күрделі ноталар тізбесін оңай орындай алады. Скрипкалар оркестр құрамының үлкен бөлігін құрайды және әдетте бірінші және екінші скрипкалар деп бөлінеді. Композиторлар көбінесе мелодияны бірінші скрипкаларға тапсырады, бұл әдетте жоғары позицияларды қолданатын, қиын партия болып табылады. Ал екінші скрипкалар, керісінше, бірінші скрипкаларға қарағанда октава төмен гармонияны, қосымша үлгілерді немесе мелодияны орындайды. Струнный квартетте де бірінші және екінші скрипкаларға, сондай-ақ альт пен виолончель немесе сирек контрабас сияқты бас аспаптарға партиялар қарастырылған.

Жаз

Джаз орындаушыларының скрипканы жеке аспап ретінде пайдалануы туралы ең алғашқы деректер 20 ғасырдың басындағы онжылдықтарда жазылған. Джо Венути – алғашқы джаз скрипкашыларының бірі, ол 1920 жылдары гитарист Эдди Лангпен бірге жұмыс істегенімен белгілі. Одан бері Стефан Граппелли, Стюфф Смит, Эдди Саут, Регина Картер, Джонни Фриго, Джон Блейк, Адам Таубиц, Лерой Дженкинс және Жан-Люк Понти сияқты көптеген импровизациялық скрипкашылар болды. Дарол Ангер мен Марк О'Коннор негізінен джаз скрипкашылары болмаса да, өз мансаптарының маңызды бөлігін джаз ойнауға арнады. Швейцариялық кубалық скрипкашы Илиан Канисарес джаз бен кубалық музыканы үйлестіреді. Скрипкалар көптеген джаз жазбаларында оркестрлік қосымша ретінде қолданылатын ансамбльдерде де кездеседі.

Үнді классикалық музыкасы

Үнді скрипкасы, негізінен батыс музыкасында қолданылатын аспаппен бірдей болғанымен, кейбір жағынан ерекшеленеді. Аспап IV және III ішектері (батысқа қалыптасқан скрипкадағы G және D) және II және I (A және E) ішектері са–па (до–сол) жұптары ретінде қосылады, бірдей дыбыстайды, бірақ октавамен ығыстырылады, бұл G3–D4–G4–D5 немесе A3–E4–A4–E5 сияқты кең таралған скордатураға немесе скрипканың қиылысқан құлағына ұқсайды. Са (до) тоны тұрақты емес, вокалистке немесе жетекші орындаушыға бейімделу үшін өзгертіледі. Музыканттың аспапты ұстау әдісі батыс музыкасынан үнді музыкасына қарай өзгереді. Үнді музыкасында музыкант еденде отырады, аяқтары қиылысып, оң аяғы алға созылған күйде. Аспаптың мойны аяққа тіреледі. Бұл позиция үнді музыкасының ерекшеліктеріне байланысты жақсы ойнау үшін маңызды. Қол саусақ тақтасының бойымен еркін қозғалуы мүмкін және сол қолдың белгілі бір орны жоқ, сондықтан скрипканың тұрақты және қозғалмайтын күйде болуы қажет.

Халықтық музыка

1970 жылдарға дейін көптеген танымал музыка түрлерінде саптық аспаптар жиі қолданылды. Олар 1920-шы және 1930-шы жылдардың басындағы танымал музыкада кеңінен таралған. Бірақ 1935-тен 1945-ке дейінгі свинг музыкасының өркендеуімен, саптық дыбыс көбінесе биг-бенд музыкасының толықтығын арттыру үшін пайдаланылды. Свинг дәуірінен кейін, 1940-шы жылдардың соңынан 1950-шы жылдардың ортасына дейін, саптық музыка дәстүрлі поп-музыкада қайта жандандырыла бастады. Бұл үрдіс 1960-шы жылдардың соңында, әсіресе соул музыкасында, саптық аспаптарды белсенді пайдалану арқылы күшейді. 1960-шы және 1970-шы жылдардағы Motown-ның танымал жазбалары өзінің ерекше дыбысының бір бөлігі ретінде саптық аспаптарға көп сүйенді. 1980-шы жылдары электронды музыканың дамуымен скрипканың қолданылуы азайды, оның орнын синтезаторда ойналатын синтезделген саптық дыбыстар басты. Дегенмен, скрипка негізгі рок музыкасында кеңінен қолданылмаса да, прогрессивті рок музыкасында (мысалы, Electric Light Orchestra, King Crimson, Kansas, Gentle Giant) тарихы бар. Аспап қазіргі заманғы джаз фьюжн топтарында, әсіресе The Corrs тобында маңызды орынға ие. 20-шы ғасырдың соңында басталған кроссовер музыкасының танымалдылығы скрипканы танымал музыка аренасына қайта әкелді, соның арқасында танымал топтар электрлі және акустикалық скрипкаларды пайдалана бастады. Dave Matthews Band тобында скрипкашы Бойд Тинсли ойнайды. The Flock тобында скрипкашы Джерри Гудман болды, ол кейіннен джаз-рок фьюжн тобы The Mahavishnu Orchestra-ға қосылды. James тобында гитарист болған Саул Дэвис, сонымен қатар, скрипкашы ретінде де жұмыс істеді. Ithilien фолк-метал тобы өз дискографиясында скрипканы кеңінен қолданады. Ne Obliviscaris прогрессивті метал тобының құрамында скрипкашы Тим Чарльз бар. Owen Pallett, The Shondes және Andrew Bird сияқты тәуелсіз музыканттар да аспапқа қызығушылықты арттырды. Инди-топтар көбінесе жаңа және ерекше аранжировкаларды қолданады, бұл оларға көптеген танымал музыканттарға қарағанда скрипканы еркін пайдалануға мүмкіндік береді. Lindsey Stirling скрипканы электронды/дабстеп/транс рифтерімен және биттерімен бірге ойнайды. Eric Stanley хип-хоп музыкасы/поп/классикалық элементтерімен және аспаптық биттермен скрипкада импровизациялайды. Сәтті инди-рок және барокколық поп-тобы Arcade Fire өз аранжировкаларында скрипканы кеңінен пайдаланады.

Халықтық музыка және скрипка

Классикалық музыкада қолданылатын көптеген аспаптар сияқты, скрипка да халық музыкасында қолданылған көне ата-бабаларынан тараған. Ренессанстың соңында, көбінесе Италияда қарқынды даму кезеңінен өткен скрипка (көлемі, тембрі және ойнау жеңілдігі жағынан) жақсартылып, көркем музыкада ғана емес, халық музыканттарына да өте тартымды болды. Нәтижесінде, ол кеңінен таралып, кейде ертерек ішекті аспаптарды ығыстырды. Этномузыкологтар оның Еуропа, Азия және Америкада кеңінен қолданылатынын атап өткен. Халық аспапы ретінде ойналғанда, скрипка ағылшын тілінде көбінесе "фидл" деп аталады (дегенмен, "фидл" термині музыка жанрына қарамастан бейресми түрде қолданылуы мүмкін). Әлем бойынша дөңгелек фидл және апачи фидл сияқты түрлі ішекті аспаптар да "фидл" деп аталады. Фидл музыкасы классикалық музыкадан әдетте би музыкасы ретінде қарастырылатын пьесаларымен ерекшеленеді, сондай-ақ әр түрлі техникалар қолданылады, мысалы, гулді дыбыс, жылдам ойнау және нақты стильге тән әшекейлеулер. Көптеген халық музыкасы дәстүрлерінде пьесалар жазылмай, музыканттардың келесі буындарына жатқа айтылып, беріліп келеді. Алғашқы электр скрипкашылардың көпшілігі джаз-фьюжн (мысалы, Жан-Люк Понти) және эстрадалық музыка орындаған музыканттар болды.

Скрипканың шынайылығын тексеру

Скрипканы аутентификациялау – скрипка жасаған шеберді және оның жасалған уақытын анықтау процесі. Бұл маңызды процесс, себебі нақты шеберлер жасаған немесе белгілі бір уақытта және жерде жасалған скрипкаларға зор құн берілуі мүмкін. Скрипканың дизайны, моделі, ағаш сипаттамалары мен лак текстурасын сараптап, оның түпнұсқа екенін анықтауға болады. Алаяқтық және басқа да арнайы әдістерді қолданып, аспаптың құнын көтеруге талпынулар жасалуы мүмкін.