Кіріспе

Бидайдың жіктелуі

10 мың жылдық өсіру процесінде, жасанды және табиғи таңдаудың нәтижесінде көптеген бидай түрлері, олардың көпшілігі гибридтер пайда болды. Осы әртүрлілік бидайды атау кезінде көптеген жаңылысуларға себеп болды. Бидайдың генетикалық және морфологиялық сипаттамалары оның жіктелуіне әсер етеді; көптеген таралушы және ботаникалық атаулары қазіргі кезде қолданылып келеді.

Ұқсастықтар мен айырмашылықтар

Triticum туысына әдетте бидай деп есептелінетін жабайы және өрістік түрлер кіреді. 1950 жылдары жабайы ешкішөптердің (Aegilops) генетикалық ұқсастығы туралы білімнің артуы Боуден сияқты ботаниктерді Aegilops және Triticum туларын бір туысқа біріктіруге әкелді. Бұл тәсілді кейбіреулер (көбінесе генетиктер) әлі де қолданады, бірақ таксономистер арасында кеңінен қабылданылмады. Aegilops морфологиялық тұрғыдан Triticum-нан айқын ерекшеленеді, оның гүл қабықшалары келісті емес, дөңгелек пішіндес.

Гибридтеу және полиплоидия

Аэгилопс бидай эволюциясында маңызды рөл атқарады, себебі ол екі маңызды будандастыру оқиғасына қатысты. Жабайы эмер (T. dicoccoides және T. araraticum) жабайы бидай T. urartu мен әлі анықталмаған ешкішөптің будандасуынан пайда болған, бұл ешкішөп Ae. speltoides-ке жақын болуы мүмкін. Гексаплоидты бидайлар (мысалы, ең көп таралған T. aestivum және T. spelta) үйретілген тетраплоидты бидай, мүмкін T. dicoccum немесе T. durum, және тағы бір ешкішөп, Ae. tauschii немесе Ae. squarrosa арасындағы будандастыру нәтижесінде пайда болған. Гексаплоидты геном – үш субгеномның әрқайсысының екі данасынан құралған аллогексаплоид.

Плоидтық деңгей

Көптеген шөптердегідей, бидайда да полиплоидия жиі кездеседі. Екі жабайы диплоидты (полиплоидты емес) бидай түрі бар: T. boeoticum және T. urartu. T. boeoticum – өрік бидай, T. monococcum-ның жабайы ата-бабасы. Диплоидты бидайдың әрбір жасушасында 7 хромосомадан 2 жиынтық болады, біреуі анадан, біреуі әкеден (2n=2x=14, мұнда 2n – әрбір соматикалық жасушадағы хромосомалардың саны, ал x – негізгі хромосома саны). Полиплоидты бидайлар тетраплоидты (4 хромосома жиынтығы, 2n=4x=28) немесе гексаплоидты (6 хромосома жиынтығы, 2n=6x=42) болады. Тетраплоидты жабайы бидай – жабайы эмер, T. dicoccoides және T. araraticum. Жабайы эмер – барлық өріс бидайларының (тетраплоидты) ата-бабасы, бірақ бір ерекшелік бар: T. araraticum – T. timopheevii-нің жабайы ата-бабасы. Жабайы гексаплоидты бидайлар жоқ, бірақ қарапайым бидайдың жабайы өсетін түрлері кездеседі. Гексаплоидты бидайлар үйсіндіру барысында пайда болған. Генетикалық талдау көрсеткендей, алғашқы гексаплоидты бидайлар T. dicoccum немесе T. durum сияқты тетраплоидты өріс бидай мен Ae. tauschii сияқты жабайы ешкішөптің будақтасуынан пайда болған, сондай-ақ олардың ерекше морфологиялық белгілері де бар.

Үйге үйрету

Төрт жабайы түр бар, олардың бәрі Таяу Шығыстың құнарлы жарты ай аймағындағы тасты жерлерде өседі. Қалған барлық түрлер қолға үйретілген. Басқарушы гендердің саны салыстырмалы түрде аз болғанымен және жабайы мен қолға үйретілген түрлер араласып өршесе де, жабайы және қолға үйретілген бидайлар толығымен бөлек ортада өседі. Дәстүрлі жіктеу қолға үйретілген статусына көбірек мән береді.

Ашық астық шашу

Барлық жабайы бидай қабықты болады: олардың астығын тығыз қоршап тұратын қатаң глүмдері (қабықтары) бар. Глүм, лемма, палея және дәндердің әрбір жиынтығы – тікенек деп аталады. Жетілген кезде рахис (дәнді пішеннің орталық сабағы) үзіліп, тікенектердің таралуына жағдай жасайды. Алғашқы егілген бидайлар – эйнкорн мен эммер, жабайы ата-бабалары сияқты қабықты болған, бірақ рахистері (толыққанды қатаң болмаса да) жетілген кезде үзілмейтін. Шамамен б.з.д. 8000 жылы, неолиттік мәдениеттің керамикаға дейінгі В кезеңінде, жеңіл глүмдері және толығымен қатаң рахисі бар бидайдың астықтан оңай ажыратылатын түрлері пайда болды. Қабықты немесе астықтан оңай ажыратылатын күйі дәстүрлі жіктемеде маңызды, себебі әртүрлі түрлері көбінесе бөлек өсіріледі және олардың жинаудан кейінгі өңделуі өте ерекше болады. Қабықты бидайдың қатаң глүмдерін жою үшін қосымша айтарлықтай соғу немесе ұнтақтау қажет.

Морфология

Бидай түрлерін анықтау үшін, қабықтан ажыратылған/еркін астықтан ажыратылған статусынан басқа, басқа да морфологиялық критерийлер, мысалы, масақтың бос болуы немесе гүлқын қанаттылығы маңызды. Олардың кейбіреулері осы беттен сілтемеленген түрлер туралы жеке мәліметтерде келтірілген, бірақ толық сипаттамалар мен анықтау кестелері үшін флора анықтамалықтарына жүгіну қажет.

Дәстүрлі және генетикалық жіктелу

1930 жылдан бері танылған бидай түрлерінің тізімі сақталғанымен, қазір оларды түр деңгейінде (дәстүрлі тәсіл) немесе түр ішіндегі деңгейде (генетикалық тәсіл) тану қажеттігі туралы қарама-қарсы пікірлер күшейді. Генетикалық тәсілді алғаш рет 1959 жылғы жіктемесінде (қазір тарихи маңызы бар) Боуден қолдаған. Ол және одан кейінгі жақтаушылар (көбінесе генетиктер) өзара шағылыса алатын формаларды бір түр ретінде қарастыру керек деді (биологиялық түрлер концепциясы). Осылайша, эмер мен қатты бидайдың екеуі де BAu геномымен анықталатын бір тетраплоидты түрдің ішкі түрлері (немесе басқа инфратүрлік санаттары) ретінде қарастырылуы тиіс. Ван Сладженнің 1994 жылғы жіктемесі қазіргі кезде генетикалық негіздегі ең көп қолданылатын жіктеме болып саналады. Дәстүрлі жіктемелерді қолданушылар дәстүрлі түрлердің жеке өсетін орталарына, яғни будандаса алатын түрлердің арасындағы айырмашылықтарға және морфологиялық белгілеріне көбірек мән береді. Мұндай жіктеудің практикалық да себептері бар: генетикалық жүйеде қажетті үш атаудың орнына, көптеген түрлерді латынша екі атаумен сипаттауға болады, мысалы, Triticum aestivum, ал генетикалық жүйеде – T. a. subsp. aestivum. Екі тәсіл де кеңінен қолданылады.

Инфраспецификалық жіктеу

XIX ғасырда бидайдың құлақтары морфологиялық критерийлер – мысалы, гүл шоғырының түктері мен түсі немесе дәннің түсі – негізінде ботаникалық түрге жіктелетін классификацияның күрделі схемалары жасалды. Бұл түрлер қазір көбінесе қолданылмайды, бірақ кейде «ғажайып бидай» сияқты ерекше бидай түрлері үшін қолданыла береді, ол бұтақтанған құлақтары бар T. turgidum түрі, T. t. L. var. mirabile Körn. деп белгіленеді. «Култивар» термині (қысқартылған түрі cv) көбінесе «түр» немесе «егістікке бейімделу» терминдерімен шатастырылады. Шындығында, ботаникада оның нақты мағынасы бар: ол әдетте коммерциялық және мақсатты өсімдік шарапатының нәтижесінде пайда болатын егін популяциясының ерекше тобын білдіреді. Култивар атаулары әрқашан үлкен әріппен жазылады, көбінесе апострофтардың арасына қойылады және курсивпен жазылмайды. Култивар атауының мысалы – T. aestivum cv. 'Pioneer 2163'. Фермерлер көбінесе култиварта «түр» деп атайды, бірақ баспа бетінде мұндай қолданудан аулақ болу қажет, себебі ботаникалық түрлермен шатасу қаупі бар. «Жергілікті сорт» термині фермерлер күтіп ұстайтын, ресми емес егін өсімдіктерінің популяцияларына қолданылады.

Атау беру

Бидайдың ботаникалық атаулары, әдетте, қабылданған жіктемелерге сәйкес болуы керек, мысалы, қолданыстағы деп саналатындар. Төмендегі кестеде келтірілген жіктемелерді пайдалануға болады. Генетикалық жіктеме қажет болса, GRIN жіктемесі ван Слэджерннің еңбегіне негізделген, бірақ оған қосымша таксондар да қосылған. Егер дәстүрлі жіктемеге басымдық берілсе, Дорофеевтің жұмысы – басқа, толық емес жіктемелермен де үйлесетін жан-жақты схема. Уикипедиядағы бидай туралы беттер көбінесе Дорофеев схемасының бір түрін қолданады – бидай бетіндегі таксобоксқа қараңыз. Басты ереже – әр түрлі таксономиялық схемаларды бір контекстте араластырмау керек. Бір мақалада, кітапта немесе веб-бетте бір уақытта тек бір схема қолданылуы тиіс. Әйтпесе, ботаникалық атаудың қалай қолданылып жатқаны басқаларға түсініксіз болады.

Бидай түрлерінің кестесі

Бидай таксономиясы – екі схема
Ортақ атау Геном(дар) Женетикалық Дәстүрлі (Dorofeev et al. 1979)
Диплоид (2x), жабайы, қабықшалы
Жабайы бір бұршақ Am Triticum monococcum L. subsp. aegilopoides (Link) Thell. Triticum boeoticum Boiss.
Au Triticum urartu Tumanian ex Gandilyan Triticum urartu Tumanian ex Gandilyan
Диплоид (2x), үйрендірілген, қабықшалы
Einkorn Am Triticum monococcum L. subsp. monococcum Triticum monococcum L.
Тетраплоид (4x), жабайы, қабықшалы
Жабайы emmer BAu Triticum turgidum L. subsp. dicoccoides (Korn. ex Asch. & Graebn.) Thell. Triticum dicoccoides (Körn. ex Asch. & Graebner) Schweinf.
Тетраплоид (4x), үйрендірілген, қабықшалы
Emmer BAu Triticum turgidum L. subsp. dicoccum (Schrank ex Schübl.) Thell. Triticum dicoccum Schrank ex Schübler
BAu Triticum ispahanicum Heslot Triticum ispahanicum Heslot
BAu Triticum turgidum L. subsp. paleocolchicum Á. & D. Löve Triticum karamyschevii Nevski
Тетраплоид (4x), үйрендірілген, еркін астық
Durum немесе макарондық бидай BAu Triticum turgidum L. subsp. durum (Desf.) Husn. Triticum durum Desf.
Рвиет, конус немесе ағылшын бидайы BAu Triticum turgidum L. subsp. turgidum Triticum turgidum L.
Польша бидайы BAu Triticum turgidum L. subsp. polonicum (L.) Thell. Triticum polonicum L.
Khorasan бидайы BAu Triticum turgidum L. subsp. turanicum (Jakubz.) Á. & D. Löve Triticum turanicum Jakubz.
Парсы бидайы BAu Triticum turgidum L. subsp. carthlicum (Nevski) Á. & D. Löve Triticum carthlicum Nevski in Kom.
Тетраплоид (4x) – тимофееви тобы
Жабайы, қабықшалы GAm Triticum timopheevii (Zhuk.) Zhuk. subsp. armeniacum (Jakubz.) Slageren Triticum araraticum Jakubz.
Үйрендірілген, қабықшалы GAm Triticum timopheevii (Zhuk.) Zhuk. subsp. timopheevii Triticum timopheevii (Zhuk.) Zhuk.
Гексаплоид (6x), үйрендірілген, қабықшалы
Spelt бидайы BAuD Triticum aestivum L. subsp. spelta (L.) Thell. Triticum spelta L.
BAuD Triticum aestivum L. subsp. macha (Dekapr. & A. M. Menabde) Mackey Triticum macha Dekapr. & Menabde
BAuD Triticum vavilovii Jakubz. Triticum vavilovii (Tumanian) Jakubz.
Гексаплоид (6x), үйрендірілген, еркін астық
Common немесе нан бидайы BAuD Triticum aestivum L. subsp. aestivum Triticum aestivum L.
Club бидайы BAuD Triticum aestivum L. subsp. compactum (Host) Mackey Triticum compactum Host
Үнділік кездейсоқ немесе ұсақ бидай BAuD Triticum aestivum L. subsp. sphaerococcum (Percival) Mackey Triticum sphaerococcum Percival

Ескерту: Атауы жоқ жағдайларда ағылшын тілінде ортақ атау қолданылмайды.

Таңдалған атауларға түсіндірме жазбалар

Triticum boeoticum Boiss. кейде екі қосалқы түрге бөлінеді:
T. boeoticum Boiss. subsp. thaoudar (Reut. ex Hausskn.) E. Schiem. – әр тікенекте екі дән бар, құнарлы айшықтың шығысына тараған. T. boeoticum Boiss. subsp. boeoticum – әр тікенекте бір дән, Балқанда кездеседі. Triticum dicoccum Schrank ex Schübler сонымен қатар Triticum dicoccon Schrank деп те аталады. Triticum aethiopicum Jakubz. – T. durum-ның Эфиопияда кездесетін бір түрі. Ол әдетте жеке түр ретінде қарастырылмайды. Triticum karamyschevii Nevsky бұрын Triticum paleocolchicum A. M. Menabde деп белгілі болған.

Таксономия

Les meilleurs blés (1880 және 1909) Сондай-ақ Pl@ntUse-де бар. Француздық Вильморин отбасының селекционерлері зерттеген, сол кезде өсірілген бидайлар туралы әдемі суреттермен толық француз кітабы.