Кіріспе

Шотландияның солтүстігіндегі өзен.

Шин өзені (Abhainn Sin) – Шотландияның Солтүстік-Батыс таулы аймағындағы өзен. Өзен Ларг ауылының жанындағы Лох-Шиннің оңтүстік жағалауынан басталады. Көбінесе оңтүстікке қарай ағып, Шин орманды кесіп өтеді және Шин сарсуатынан құлайды. Инвершинде Сазерлендтің Кайлға қосылып, содан кейін Бонар көпірінен Дорнок Фиртке, ал одан Солтүстік теңізге құяды. Өзен көптеген салалары бар кең желінің бөлігі, бірақ Шин деп аталатын бөлігінің ұзындығы бар болғаны 11 шақырым. Бұл учаскеде бірнеше көпірлер, жағалаудағы тарихқа дейінгі қалдықтар және Груидтегі астық диірменінің қираған орындары бар. 1950 жылдары Солтүстік Шотландияның Гидроэлектрлік Кеңесі Лох Шиннің жағалауында Касли электр стансасын, Лох Шиннің оңтүстік жағында Ларг электр стансасын және өзен сағасына жақын Инверанда Шин электр стансасын салғанда өзен кеңінен өзгертілді. Лох Шиннің сыйымдылығын арттыру үшін Ларгта үлкен бөгет салынды, ал Ларгтың төменгі жағында Кіші Лох Шин құрылды, одан туннель арқылы Инверанға электр стансасын қуатпен қамтамасыз етуге арналған су жіберілді. Өзеннің су ағыны батыстағы Кассли өзені мен шығыстағы Брора өзенінің бастауларын бағындыру арқылы арттырылды. Өзен балықшыларға танымал, себебі онда форель және лосось сияқты бағалы балықтар бар. Балық аулау жағалаудағы жер иелерінің басқаруында, ал өзен үш бөлікке бөлінген, әрбір бөлікте бір күні берілетін балық аулау рұқсаттарының саны қатаң шектелген. Лох Шиннің арғы жағына лососьтың өтуіне мүмкіндік беру үшін бөгеттерге балық көтергіш құрылғылар орнатылды, бірақ жоғарыда шабақтанған лососьтың тіршілік ету деңгейі төмен, сондықтан бағалы балықтың азаюын тоқтату үшін «ұстап-босат» қағидасы енгізілді. Лосось өсіру үшін қолайлы жағдай жасау және суды тазартатын тұщы су жемшұжығының популяциясын арттыру мақсатында ортаны жақсарту жұмыстары жүргізілді.

Бағыт

Шын өзені Лэргтің солтүстігі мен солтүстік-батысында бастау алатын көптеген арналар мен өзендермен толығады. Лох-Дудб а'Чуаил Меаллан а'Чуаил тауының оңтүстік беткейінде орналасқан, биіктігі 750 метр болатын шағын тау. Одан су Абайн а Хойре ("Корри өзені") арқылы ағып, Коррикинлох елді мекенінен өтіп, Лох Шиннің солтүстік-батыс жағына жетеді. Оның ауданы белгісіз, ал беткі қабаты теңіз деңгейінен 377 фут (115 м) биіктікте орналасқан. Ұзындығы шағын Меркленд өзені оны Лох а'Гриамамен қосады, оның ауданы белгісіз, теңіз деңгейінен 318 фут (97 м) биіктікте жатыр. Бұны Лох-Шинге апаратын шағын жолмен кесіп өтетін тар арна жалғастырады. Оның ауданы белгісіз, ал беткі деңгейі теңіз деңгейінен 312 фут (95 м) биіктікте. Оңтүстік жағындағы бөгет салынғанда деңгейі 35 футқа (11 м) көтерілді, сондықтан оның ауданы да бұрынғыдан үлкен. Көлдің оңтүстік-батыс жағалауында Кессли электр станциясы орналасқан, ол Кессли өзенінің бастауынан жиналған суды көлге құяды. Бұл су Моавали тауының астынан тоннель арқылы өтеді. Фиаг өзені Фиаг көпірі арқылы көлге құяды, ол A838 тас жолын өзен аузынан өткізеді. Өзен тар Глен Фиаг арқылы оңтүстікке қарай ағып, Лох Фиагтан су жинайды, ол көптеген арналардан толығады. Көлдің ауданы белгісіз, ал беткі қабаты теңіз деңгейінен 650 фут (198 м) биіктікте. Лох Шин оңтүстік-шығысқа қарай жалғаса бергенде, солтүстік-шығыс жағалауына жалғасқан Эйрде деп аталатын мүйіс бар. Оның ұшында, пайдаланылмаған Шиннес карьерінің жанында, бірнеше дөңгелек үйлерді қоса алғанда, тарихқа дейінгі көптеген қалдықтар сақталған. Лох-Шинге құятын келесі саласы Тирри өзені, ол Лох-Фиагтың оңтүстік-шығысында басталып, A836 тас жолының батысынан ағып өтетін кең Страт Тирри арқылы өтеді. Оған екі саласы қосылады, олар тас жолдың шығысынан бастау алады. Біріншісі - Абхайн Сгеамхайд, оны A836 тас жолы Риан көпірі арқылы Риан ауылына жақын жерде кесіп өтеді. Екіншісі - шығыстан ағып жатқан Фейт Осдейл. Оның ағыны Брора өзеніндегі Далнессидегі бөгеттің құрылысы арқылы арттырылды, ол өзеннің бастау суларын Фейт Осдейлге бұрады. Тирри Лох-Шинге кірер алдында Тиррисайд елді мекенінің жанында A838 тас жолын алып өтетін көпірмен кесіп өтеді. Бөгеттің төменгі жағында Лэргтің батысында орналасқан Кіші Лох Шин жатыр. Оны A839 тас жолы кесіп өтеді және бөгетте аяқталады, одан су Инверандағы электр стансасын қуаттандыру үшін тоннельге кіреді, ал Шын өзеніндегі ағынды сақтау үшін өтемақы суы босатылады.

Аханьи Глен

Шин өзені Шин көлінің төменгі жағындағы бөгеттен немесе тоғаннан басталады. Өзен оңтүстікке қарай ағып, жаяу жүргіншілерге арналған аспалы көпірмен кесіледі. Біраз уақыттан соң өзен қисық бойымен өтетін бөгеттің үстінен ағып өтеді. Оң жағалауға жақын жерде, батысқа қарай суарна арқылы құрылған арал бар, ол бұрын Груидс диірменін сумен жабдықтаған, оның бір бөлігі әлі де сақталған. Суарна өзенге қайта қосылатын жерге жақын ертедегі карталарда дәнді және аралайтын диірмендер көрсетілген. Төмен ағысқа қарай Шин сарқырамасы орналасқан, ол балықтардың қоныс аударуына елеулі әсер етеді. Одан кейін Grudie Burn оң жағалаудан қосылады, бұл өзен B864 тас жолын алып өтетін бір аркалы Achany көпірінен өткеннен кейін болады. Өзеннің бұл бөлігі Achany шатқалы деп аталады. Inveran жерінде өзен екі көпірмен кесіледі, ең ескісі шамамен 1830 жылға дейін салынған. Оның үш аркасы бар, ортаңғы аркасы сыртқы аркалардан биік. A837 тас жолы жаңадан салынғаннан кейін бұл көпір жаңа көпірмен айналып өтілді. Оң жағалауда Inveran электр станциясы орналасқан, ол Кіші Лох-Шиннен тоннель арқылы сумен жабдықталады. Оның мыс шатыры, мифтік келттік жануарларды бейнелейтін мүсіндері және "Шин электр станциясы" деген жазуы бар панелі бар. Станциядан шығатын су төмен ағысқа қарай орналасқан, онда балықтардың станцияға кіруіне тосқауыл жасайтын бөгет тұр. Содан кейін Шин Сазерлендтің Кайлға қосылады. Қиылысқа жақын сол жағалауда Invershin фермасы мен лосось станциясы орналасқан. Ғимараттар 19 ғасырдың басына жатады және қайнату үйі мен екі мұз үйін қамтиды. Лосось бастапқыда теңіз, кейін теміржол арқылы қайнатылып, базарға жіберілді.

Су электр қуатын дамыту

Shin су электр жүйесі Солтүстік Шотландия су электр басқармасымен іске асырылды. 1943 жылы басқарма құрылғаннан кейін, олар кішкентай жобалардан бастап, бірнеше көршілес аңғарларды қамтитын үлкен жобаларға дейін, барлығы 102 жобаның тізімін жасады, олардың ішінде Шинге арналған жоба да болды. Су жиналатын аймақтың ауданы шамамен 250 шаршы миль (647 км²) құрайды, бұл аймақтағы орташа жылдық жауын-шашын мөлшері және жалпы су басқан көлемі шамамен 265 фут (81 м) тең. Бұл көрсеткіштер Басқарманың басқа көптеген жобаларымен салыстырғанда айтарлықтай кішкентай, бірақ жергілікті халықтың саны аз және шашыраңқы болғандықтан, жүйенің қуаты да сәйкесінше төмен болды. Жобаны іске асыру жоспарлары 1951 жылы жарияланды және ол Басқарма жүзеге асырған 32-ші құрылыс жобасы болды. Ұзақ келіссөздерден кейін 1953 жылдың жазында парламент мақұлдады, ал Джордж Уимпей және компания 1954 жылы келісімшарт бойынша жұмысты бастады. Бұл жоба Шотландия материгіндегі Басқарма іске асырған ең солтүстік жоба болды. Ол Лох-Шиннің оңтүстік жағындағы өзенге бетонды гравитациялық және топырақтан жасалған бөгет салуды қамтиды, бұл көлдің деңгейін 35 футқа (11 м) көтерді. Бөгеттің ұзындығы 530 метр, биіктігі 20 метр. Оны аяқтау үшін бетон және топырақ қажет болды. Құрылысқа инженерлік консультант ретінде Сэр Мердок Макдональд және серіктестер компаниясы тартылды. Бөгет төменгі ағындағы өзенде су ағынын сақтау үшін компенсациялық суды босатуға қолданылады, ал бұл су бөгетке орнатылған 3,5 МВт вертикальді Каплан турбинасы арқылы жіберіледі. Су алдымен бөгеттің астындағы Кіші Лох-Шинге құйылады. Оның деңгейі төменгі жағындағы бөгет арқылы бақыланады, бірақ судың көп бөлігі ұзын туннель арқылы өтеді, ол оны Инверандағы Шин электр стансасына жеткізеді, ол Шин өзенінің батыс жағалауында, Сазерленд Кайлмен тоғысқан жерге жақын орналасқан. Груджи Берннен туннельге қосымша су кіреді, ал туннель екі көлденең Франсис турбинасына су береді, олардың әрқайсысы 12 МВт генераторға қосылған. Электр стансасынан шыққан су қайтадан Шинге ағып кіреді. Лаирг бөгетінің ортасында тұрақты ағызу жолы бар, екі жағында биік қоршау қабырғалары орналасқан. Бөгеттің солтүстік-шығыс жағында жұмысын бақылау үшін қақпалары бар төменгі ағызу жолы бар. Электр стансасының ғимараты екі қабаттан тұрады, ол бөгет қабырғасына біріктірілген және кездейсоқ таспен қапталған. Жобаның сәулетшісі Джеймс Ширер болды, ал сәулеттік бөлшектеріне оюлы панельдер мен гербтер кіреді. Көптеген жобаларындағыдай, инженерлер ғимараттардың функционалдық пішініне жауапты болды, ал сәулетші олардың сыртқы түрі мен стилін анықтады. Бұл стиль жергілікті модернизм деп аталды және ғимараттардың ландшафтқа үйлесімді болуын қамтамасыз етуге бағытталған әрекетті көрсетеді. Көшіп-қонуды қамтамасыз ету үшін лосось өзеннің жоғарғы бөлігіндегі шаруашылық жерлеріне жете алуы керек болды, сондықтан Инверандағы балық торы оларды электр стансасының құйрығына кіруден тоқтатады. Борланд балық көтергіштері Кіші Лох-Шин бөгеті мен Лаирг бөгетіне орнатылған. Өзендегі ағынды сақтау үшін бөгеттен компенсациялық су жіберіледі, бірақ бұл су электр энергиясын өндіру үшін де қолданылады, өйткені ол бөгетке орнатылған кішкентай турбинадан өтеді. Бұл елдегі "компенсациялық жиынтықтың" алғашқы қолданылуларының бірі болды. Жобаның бұл бөлігі 1959 жылы аяқталды, бірақ бөгет пен бөгеттің суды жинауға дайындығы 1956 жылдың қаңтарында басталды. Жобаға Лох-Шин өзенінің жағалауында тағы бір электр стансасы кірді. Кассли электр стансасы Кассли өзенінің бастауынан жиналған сумен қамтамасыз етіледі, ол Лох-Шинге параллель жүреді, бірақ батысқа қарай. Оның шалғай орналасуына байланысты, құрылыс алаңына дейін 5 миль (8 км) жаңа жол салынды. Өзеннің батысындағы құбыр Атт а' Чнайп Гюбайс пен Атт Лох Карн н Конбайраннан су жинаса, шығысындағысы Атт Моавалиден су жинап алады. Құбырлар Духалли бөгеті арқылы құрылған бассейнге құйылады. Мұнда су екі кішкентай турбинадан өтіп, Моавали төбесінің астынан, 511 метр биіктіктен, Лох-Шиннің батыс жағалауына дейін барады. Кассли электр стансасының екі турбинасы бар, олардың жалпы қуаты 10 МВт, және Шотландияның солтүстік-батысындағы Дурнесс аймағын электрмен қамтамасыз ету үшін пайдаланылды. Электр стансасы 1960 жылдың шілдесінде аяқталды. Сонымен қатар, Духалли бөгетінде су деңгейіне байланысты автоматты түрде басқарылатын бір турбина бар. Турбинадан шыққан су жоғары көтеріліп, кейін суға қайта түседі. Су деңгейі инвертордан өте алатын деңгейге жеткенде ғана су турбинаға жетеді. Лох-Шинге ағып кіретін су көлемі Шотландияның Лох-Шин шығысына қарай орналасқан Брора өзенінің бастауларымен толықтырылады. Далнесси эстатесіне жақын орналасқан бөгет суды акведукқа бұрып жібереді, ол Тирри өзенінің саласы болып табылатын Фейт Оздейлдің жоғарғы бөлігіне құяды. Тағы бір акведук Вагасти көпірінің (A836 тас жолы) батысындағы Вагасти өзенінің жоғарғы салаларындағы ағынды ұстап алады және оны Лох Гайнемахқа жақын орналасқан Атт ан Лоха Гайнемахқа бұрып жібереді. Бұл да Тирри өзенінің саласы болып табылады. Шотландияда лосось балық аулауға болатын барлық өзендер белгілі бір ұзындықтағы (әдетте шамамен ) бөліктерге бөлінеді, оларға жағалау иесі әр күніне шектеулі санда рұқсаттар береді. Шотландияда жалпы ұлттық балық аулау лицензиясы жоқ, балық аулау үшін жағалау иесінен ғана рұқсат қажет. Лаирг бөгетінен бастап Шиннің жоғарғы бөлігіне жағалау иесі Лаирг эстатесі болып табылады. Бұл 6 км ұзындықтағы екі бөлікке бөлінген, онда әр күні төрт рұқсат беріледі. Балық аулауға болатын 32 атаулы ойын алаңдары бар. Шин сарқырамасының биіктігі шамамен 4 метр, ал балықтар әдетте мамыр айында су жылына бастағанда ғана оны көтеріле алмайды. Сондықтан лосось балық аулау маусымы мамыр айының соңында басталып, қыркүйек айының соңында аяқталады. Өзенде ұсталған шабақтардың көп бөлігі сәуір мен маусым аралығында ұсталады. Атлантикалық лососьтың өмірлік циклын зерттеу үшін Шинде ұзақ мерзімді ғылыми зерттеу жүргізілді. Шабақтар ұсталды және пассивті интеграцияланған транспондермен таңбаланды, олар Лох-Шиннен су электр станциясының бөгеттері арқылы шығуға тырысқандағы тірі қалу деңгейін есептеуге мүмкіндік берді. Бұл шабақтардың 10 пайыздан азы ғана тірі қалғанын көрсетті, бұл ұзақ мерзімде тұрақты емес көрсеткіш. Сазерленд Кайл аудандық балық шаруашылығы кеңесімен және Шотландия қоршаған ортаны қорғау агенттігімен кеңескеннен кейін, өзеннің иелері оны "ұстап-босат" өзені деп жариялады, онда ұсталған барлық балықтар қайта босатылуы керек, лосось популяциясының денсаулығын жақсарту үшін. Балық шаруашылығы кеңесі шаруашылықты ұстап тұрады, бірақ балық шаруашылығын жақсарту үшін лососьты босатуға болмайды, өйткені бұл тиімді емес және зиянды болуы мүмкін екеніне дәлелдер көбейіп келеді. Қорларды сақтау және олардың ортасын жақсарту лосось популяциясын жақсартудың тиімді жолдары болып табылады. Шинде судың астындағы періштелерге қолайлы ортаны жақсарту жұмыстары жүргізілді. Бұл балық популяциясы үшін өте пайдалы, өйткені әрбір ересек күніне шамамен суды сүзіп, басқа түрлер үшін суды таза ұстайды. Су электр станциясының бөгеттері салынғаннан бері бөгеттерден төменге шөгінділердің тасымалдануы өзгерді, нәтижесінде моллюскілер мен лосось шаруашылығы үшін ортаның азаюына әкелді. 2022 жылдың қазан айында төрт жерде жаңа орта құру жобасы жүргізілді. Бұл үлкен ағаш құрылымдарды салуды және өзен төсегіне жаңа құм салуды қамтыды. Жұмыс аяқталғаннан кейін олардың тиімділігін түсіну және күтіп ұстау қажеттіліктерін анықтау үшін олардың мониторингі жүргізілді.