Кіріспе

Лингвистикада супрафикс – бейтарап түбірге немесе бұрыннан бар суперсегментальді үлгісі бар түбірге суперсегментальді үлгі (мысалы, тон, екпін немесе мұрындық дыбыс) беретін affкс түрі. Бұл affкс туынды немесе жалғау мағынасын білдіреді. Бұл суперсегменттік үлгі морфема ішіндегі сегменттік фонемалар сияқты жұмыс істейді; супрафикс – морфема құрайтын үлгіге жинақталған суперсегменттік фонемалардың комбинациясы. Мысалы, көптеген Африка тілдері уақыт-аспект айырмашылықтарын тон арқылы көрсетеді. Ағылшын тілінде етістіктердегі екпінді өзгерту арқылы есімдер жасалады.

Тарих

Америкалық структурализм дәуірінде АҚШ-тағы құрылымдық лингвистердің ықпалымен үстіртке жиі қолданылды. Супрасегменттік морфемалар туралы идея Юджин Ниданың морфология оқулығында енгізілді, онда ол осы типтегі морфемаларды есепке алу үшін "suprafix" терминін ұсынды; бұл термин Джордж Л. Трагер мен Генри Ли Смит-младший ағылшын тілінің құрылымы туралы мақалаларында қабылдады. Ол Эдит Трейгердің ағылшын тіліндегі етістік тіркестеріндегі үстіртке туралы мақаласында және Арчибальд А. Хиллдің ағылшын тілінің кіріспе лингвистикасында одан әрі сипатталды. Кейін Питер Мэтьюстің ықпалды морфология оқулығында да қолданылды. Кейбір лингвистер Джордж Л. Трагердің енгізген "superfix" терминін артық көреді, ол сөздің буынды үлгісін, сөздің құрамдас бөліктерін біріктіретін және біріктіретін ерекше морфема деп қарады. "Simulfix" – кеңінен қолданылмаған, бірақ "suprafix" және "superfix" терминдерін алмастыру үшін ұсынылған тағы бір термин. Бұл термин суперсегменттік фонемалардың сегменттік фонемалардың үстіне немесе астына қосылмай, бірден бекітілетінін лингвистер атап өткендіктен, алмастырушы термин ретінде ұсынылды. Бұл кеңірек қосымша морфология санатына жатуы мүмкін (мысалы, префиксация, суффиксация, инфиксация процестері). Дегенмен, Нида бірінші сөздің түбір сөз екенін, ал екіншісі етістіктің екінші жақ көпше түрінде көрсететінін түсіндіреді. Екінші жақ көпше түріндегі үстіртке түбір сөздің тоналды үлгісін алмастыратындықтан, ол алмастырушы үстіртке болып табылады.

Ағылшын тілінде

Супрафикс – тілдегі, әсіресе ағылшын тіліндегі, сөз тіркесінің белгілі бір түрінің қасиеттерін көрсететін негізгі суперсегменттік үлгі ретінде де анықталуы мүмкін. Мұндай үлгілер жеке айтылған сөз бен үлкен сөз тіркесіндегі сол сөз арасында ең жақсы көрінеді. Мысалы, «үй» деген сөзді қарастырайық, оның ішкі басымдылығы жоқ. Дегенмен, «the white house» (мысалы, /ðə ʍàɪt hâʊs/) және «the White House» (мысалы, /ðə ʍáɪt hàʊs/) сияқты сөз тіркесінде «үй» сөзінің басымдылығы өзгереді. Сонымен қатар, тибет тілінің әдеби тіркелімінде (және белгілі бір дәрежеде сөйлеу тілінде де, бірақ осында жиі кездеспейді) жеке орнатқыш супрафикс жүйесі бар, ол тілек білдіру арқылы бірдей айтылатын ерікті және ерікті емес формаларды ажыратуға мүмкіндік береді (бұл кейбір жағдайларда транзитивтілікке дейін кеңейеді, бұл тибет тілінде бөлек, бірақ көбінесе өзара байланысты ұғым, әдетте себептік/салдарлық қатынас ретінде қарастырылады) бір етістіктің. Мысалы, тибет етістігі སྐོལ་བ (Wylie: skol ba, IPA: [ˈkøː˥˥. wa]) – «қайнату» (ерікті/транзитивті/салдарлы – мысалы, «Ол суды қайнатты»), ал འཁོལ་བ (Wylie: ‘khol ba, IPA: [ˈkʰøː˥˥. wa]) етістігі – «қайнату» (ерікті емес/интранзитивті/салдарлы емес – мысалы, «Су қайнап тұр»). Тибет тілінде мұндай етістіктердің бірнеше басқа жұптары бар, мысалы, བཅག་པ (Wylie: bcag pa) / ཆག་པ (Wylie: chag pa) – «бұзу» (салдарлы/нәтижелі), སྐོར་བ (Wylie: skor ba) / འཁོར་བ (Wylie: ‘khor ba) – «бұру/айналу» (салдарлы/нәтижелі) және སྤར་བ (Wylie: spar ba) / འཕར་བ (Wylie: ‘phar ba) – «көбейту/көтеру» (салдарлы/нәтижелі). Осы етістіктер жұптарының әрқайсысы орфографияда ерекшеленсе де, олардың айтылуы (оның ішінде тон) бірдей, бірақ ерікті емес етістіктегі қосымша аспирациядан басқа, және себептілік айырмашылығынан (қайтадан, бұл ерік, транзитивтілік және себептіліктің күрделі өзара байланысында көрініс таба алады) олардың мағыналары басқа жағынан толықтай сәйкес келеді.

Басқа тілдерде

Индонезияның Мая тілінде реплексивті морфеманы көрсететін тонем бар, ол сонымен қатар супрафикс ретінде де сипатталады. Лекс ван дер Лиден бұл тілде тонемалық үлгі бар дейді, мысалы, тілдің 12-сыныптағы тонемалық үлгісі 21-сыныптағы тонемалық үлгімен алмастырылады. Ол мұндай өзгерістердің морфологиялық екенін айтады. Бразилияның Ваура тілінде сөз иелік конструкцияға қойылғанда пайда болатын назализациялық супрафикс бар: nu mapã́, 'менің балым' және mápa, 'балым'. Нгбака тілінде де қосымша супрафикстердің мысалдары кездеседі. 'Қайта оралу' мағынасын беретін морфеманың сегменттік тізбегі kpolo болып табылады. Бірақ төрт түрлі қосымша супрафикс қосылғанда, уақыт/аспекттік өзгеріс білдіріледі: kpòlò, kpōlō, kpòló және kpóló.