Кіріспе
1724 жылы жарық көрген Дэниел Дефоның "Роксана: Бақытты ханым" (толық атауы: "Бақытты ханым: немесе, Мадемуазель де Белоудың өмірінің тарихы және оның сан алуан тағдырлары, кейін Германияда графиня де Винтельсхайм деп аталған, король Карл II тұсында Леди Роксана есімімен танылған адам") - Дэниел Дефоның 1724 жылғы романы.
Roxana: The Fortunate Mistress (full title: The Fortunate Mistress: Or, A History of the Life and Vast Variety of Fortunes of Mademoiselle de Beleau, Afterwards Called the Countess de Wintselsheim, in Germany, Being the Person known by the Name of the Lady Roxana, in the Time of King Charles II) is a 1724 novel by Daniel Defoe.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Роксана Францияда туып, ата-анасы діни қуғын-сүргіннен қашып кеткен. Он бес жасында ол сұлу, бірақ менмен адамға тұрмысқа шықты. Отау құрғаннан кейін сегіз жыл бойы күйеуі отбасының бар ақшасын жұмсаған соң, Роксана бес баласын асырап, бір тиынға да ақшасы қалмады. Ол күйеуінің туыстарына көмек сұрайды, бірақ олардың барлығы, бір қарт әпкесінен басқа, оны материалдық жағынан көмектесе алмайтындар оны қабылдамайды. Роксананың қызметшісі Эми, жұмыс үшін ақы алмаса да, қожайыннан айырылудан бас тартады. Роксананың бұрынғы табысты кезінде көмектескен тағы бір кедей қарт әйел оның және Эминің күш-жігеріне қосылады. Ақырында, Эми бес баланы Роксананың қашып кеткен күйеуінің әпкесі үйіне мәжбүрлеуді жоспарлайды, ол солай істейді. Қатал қайынжеңесі мейірімді күйеуінің көмегімен бес баланы өсіреді. Роксананың ақшасы жоқ және үмітсіз күйде, үй иесі Мистер оған деген құрметіне бөленіп, барлық қиындықтарға төтеп берудегі табандылығын мақтап, үй шаруашылығына орналастыруды ұсынады. Ол өзіне тартып алынған барлық жиһазды қайтарып береді, оған тамақ пен ақша береді және әдетте өзімен осындай мейірімділік пен адалдықпен жүреді, сондықтан Эми Роксананы мырзаның сүйіктісі болуға шақырады. Алайда Роксана тәуелсіздігінен айырылғысы келмейді. Ер адамның мейірімділігі сыйланбай қалады деп қорқып, Эми, өзінің қожайынын жақсы көретіндіктен, Роксананың орнына үй иесімен жатуға ұсыныс жасайды. Алайда Роксана бұл ұсынысты қабылдамайды. Екі әйел үй иесінің қасиеттері, оның Роксанамен дос болу ниеті және оның көңіл бөлгенінің моральдық мәні туралы көп әңгімелейді. Үй иесі Роксананың үйіне қонақ ретінде келгенде, әйелі оны тастап кеткендіктен, ол Роксанамен ерлі-зайыпты ретінде өмір сүруді ұсынады. Өзінің адал екенін көрсету үшін ол байлығын бөлісуді ұсынады, оған өсиетінде бес жүз фунт қалдырады және оны тастап кетсе жеті мың фунт беремін деп уәде етеді. Сол күні кешке салтанатты той өтеді және Эмидің мырзамен жатуға деген ұсынысы туралы әзіл айтылады. Ақырында Роксананы ар-ұжданы әлі де мазалап, оның махаббатпен қарсылық білдіруіне бой алдырып, онымен жыныстық қатынасқа түседі. Бір жарым жыл өткен соң, Роксананың баласы болмады, Эми оның құрдасын бала көтермегені үшін сөгіп отыр. Роксана Мистер өзінің нағыз күйеуі емес екенін сезініп, бала тудыру үшін Эмиді оған жібереді. Эми бала көреді, бірақ Роксана оны өзінің баласы деп қабылдайды. Екі жылдан кейін Роксананың алты аптадан соң қайтыс болған қызы туады. Бір жылдан кейін ол сүйіктісінің қуанышына ұлымен қуанады. Мистер Рыс Роксананы Парижге іскерлік сапармен алып барады. Олар Роксананың аянға келгенше, мырза қайтыс болып, оны қалуға көндіруге тырысқанша, олар керемет стильде өмір сүреді. Оны тыныштандыру үшін, егер ол тоналған жағдайда, өзімен бірге алып жүретін бағалы зергерлік бұйымдар қорабын береді. Бұл жалғандықты дәлелдеген, оны ұрылар ұрлап кеткен. Роксана мырзаның байлығын сақтап қалуға және оны әйелі немесе оның тірі туыстарының кез-келген мүмкін талаптарынан қорғауға тырысады. Роксана әлеуметтік спектрде жоғары көтеріліп, зергердің өлтірілуінен кейін оған құрмет көрсетуге келген неміс ханзадасының сүйіктісі болады. Біршама уақыт бойы романтиканы жалғастырғаннан кейін, ол оның баласына жүкті болады, сондықтан ол оны Париждің сыртындағы ауыл үйіне орналастырады, онда ол баласын туып, принске ешқандай да сұмдық келтірмейді. Олардың қарым-қатынасы сүйіспеншілікке толы, ханзада әйелі бар болса да, Роксанамен көп уақыт өткізетін сияқты. Дегенмен, Роксана өзінің жаңа туған ұлының жағдайына өкінді; оның анасының төменгі мәртебесімен және оның әкесімен арасындағы заңды емес қарым-қатынаспен таңбалануға тиіс. Кейін Роксана мен Принс Италияға сапар шегеді, онда оның ісі бар, және олар екі жыл бірге тұрады. Осы уақыт ішінде оған түрік тілі мен әдет-ғұрыптарын үйрететін түрік құлы және кейінірек мінез-құлқының дамуында маңызды орын алатын түрік киімі беріледі. Сондай-ақ Италияда Роксана тағы бір ұл туды, бірақ бұл бала ұзақ өмір сүрмеді. Парижге оралғаннан кейін ханзаданың әйелі (ханзада) ауырып, қайтыс болады. Принц, кішіпейіл және өкінішті, Роксананы енді сүйіктісі ретінде ұстамауға және Құдайға жақынырақ өмір сүруге шешім қабылдайды. Нәтижесінде Роксана Англияға оралуға шешім қабылдайды, бірақ зергер мен ханзаданың арқасында келген кезінен әлдеқайда бай болғандықтан, ол өзінің бай байлығын Англияға қайтаруға көмектесетін голландиялық сау�...
Тақырыптар
Романда XVIII ғасырдағы әйелдердің патриархалды қоғамда өмір сүргеніне қарамастан, өздерінің меншікті иелену мүмкіндігі зерттеледі, Роксананың "Неке шарты – еркекке бостандық, мүлік, билік және барлық нәрсенің берілуінен басқа ештеңе емес" деген мәлімдемесі сияқты. Роман жыныстық еркіндік пен ана болудан құтылу арасындағы қайшылыққа назар салады: Роксана жыныстық қарым-қатынастарының нәтижесінде бірнеше рет жүкті болады, және оның балаларының бірі, Сьюзан, романның соңына жақын жылдар өткен соң оны жария ету үшін оралып келеді, бұл оның шетелге қашуына, одан кейінгі байлығының жоғалуына және оның (белгісіз) өкінішіне себеп болады. Роксананың кейіпкерін феминистік идеология толық қалыптасқанға дейін, өзінің еркіндігі үшін жезөкшелікпен айналысқандықтан, протофеминист деп сипаттауға болады, бірақ Дефо оның позициясының радикализмін әлсіретуге тырысады. Кітапта Реставрация кезеңінің сарайы мен орта тап арасындағы құндылықтардың қақтығысы да қарастырылады. Роксана сонымен қатар шындық пен алдану мәселелерін талқылайды. Мәтін бірінші тұлғада баяндалғандықтан және әйелдің өзінің көзімен көргеніндей шын баяндауды жасау үшін жазылғандықтан, алдымен субъективтілік мәселесі туындайды, сондай-ақ мәтіннің рас екендігіне қатысты мәселе де бар. Оқырман Роксананың шындықты айтатынына ғана сене алады, бірақ ол кітаптағы басқа кейіпкерлерге, тіпті өзіне де жиі өтірік айтатындықтан, ол сенімді баяндаушы емес. Оның кейіпкері өтірік пен маскировкадан құралған. "Роксана" – онымен ең көп байланыстырылатын есім, ол түрік киімімен жасыруға негізделген, ал оның нағыз аты романның соңына дейін айтылмайды.
Ықпал
1775 жылға дейін авторлығы Дефоға жатқызылмаған, анонимді түрде жарияланған «Роксана» романы XVIII ғасырда үлкен сұранысқа ие болды және сол заманғы талғамға сай келу үшін жиі өзгертілген нұсқаларда қайта басылды. Осылайша, 1775 жылғы басылым, өзін «Жаңа Роксана» деп атап, сол кездегі қалауларға сәйкес сезімталдыққа толы етіп өңделді. Романды толыққанды әдебиет ретінде қарастыру тек 19 ғасырдан бастап қана мүмкін болды: канадтық жазушы Этель Уилсон 20 ғасырдағы авторлардың бірі болып, оның шыншылдығы мен риясыздығынан әсер алды.