Кіріспе

Клик ырғақтарының туысы Ретрофлекс ырғақтары – тек Намибияның орталық ǃКунг тілінен немесе диалектісінен ғана белгілі ырғақтардың туысы. Олар субапикальды ретрофлекс болып табылады және оларды көбірек таралған пост-альвеолярлық ырғақтармен шатастыруға болмайды, олар кейде тілдерінің иісті пішініне байланысты қате түрде «ретрофлекс» деп аталады (мысалы, Unicode-де). Халықаралық фонетикалық әліпбиде осы дыбыстардың алға қарай артикуляциясын көрсететін «жасырын» символ – . Бірақ оның қолданылуы сирек. Әдебиетте ретрофлекс ырғақтары әдетте 1926 жылы Доук оларды ретрофлекс деп анықтағаннан бері қолданылып келе жатқан арнайы диграфпен жазылады. (Доук ұсынған символ , қолданысқа енбеді, сондай-ақ Веддер мен Андерстің символдары да. Біраз уақыт бойы Аманда Миллер, Веддер сияқты, бүйірлік үскірікпен босатылуын байқап, оларды транскрипциялады.) Ретрофлекс ырғақтары өте сирек. Шынайы ретрофлекс ырғақтары кем дегенде Орталық ǃКунг тілінің кейбір диалектілерінде кездеседі. Австралияның Дамин ритуалдық жаргонында дауысты мұрындық ретрофлекс ырғағы болған болуы мүмкін, Хейл мен Нэш оны деп транскрипциялаған, бірақ оның фонемалық ерекшелігі белгісіз. Дегенмен, Дамин ырғақтары, ымдау бойынша, Лардил тілінің артикуляциясын бейнелейді, онда «ретрофлекс» дыбыстары шынайы ретрофлекс емес, қайталанған апикальды альвеолярлық болып табылады, сондықтан Даминнің айырмашылығын пост-альвеолярлық апикаль және көбірек алдыңғы апикаль деп сипаттауға болады.

Негізгі ретрофлекс ырғақтары:
Транс. I Транс. II Транс. III Сипаттама (жегіл) tenuis ретрофлекс ырғағы аспирацияланған ретрофлекс ырғағы дауысты ретрофлекс ырғағы ретрофлекс мұрындық ырғағы аспирацияланған ретрофлекс мұрындық ырғағы глоттализацияланған ретрофлекс мұрындық ырғағы (ұвұляр) tenuis ретрофлекс ырғағы аспирацияланған ретрофлекс ырғағы дауысты ретрофлекс ырғағы ретрофлекс мұрындық ырғағы аспирацияланған ретрофлекс мұрындық ырғағы глоттализацияланған ретрофлекс мұрындық ырғағы

Пайда болуы

Басқа да түрткілейтін тіркестер сияқты, ретрофлексті түрткілер әр түрлі жолдармен жасалуы мүмкін. Мысалы, Гротфонтейн ǃКунг (Орталық Джу) тіліндегі "су" (g‼ú) сөзіндегі дыбысталатын ретрофлексті түрткі. Дамин тілінде де осындай дыбыс болған, бірақ тек мұрындық түрткі ғана кездесетін. Экока ǃКунг тілі үшін ретрофлекстік серия деп айтылған нәрсе күмбезді тілдік түрткілер болып шықты.