Кіріспе

Бельгияның федералды парламентінің төменгі палатасы – Өкілдер палатасы (голланд тілінде: Kamer van Afgevaardigden) – Бельгия Федералды Парламентінің екі палаталы құрамының бірі, екіншісі – Сенат. Ол Федералды Парламенттің «төменгі палатасы» деп есептеледі.

Біліктіліктері

Бельгия Конституциясының 64-бабында өкілдерге қойылатын төрт талап: әрбір өкілдің жасы кем дегенде 21-ге толуы, Бельгия азаматтығына ие болуы, азаматтық және саяси құқықтарының толық көлемінде пайдалануы және Бельгияда тұруы міндетті. Өкіл тек Бельгияның үш ресми тілінің бірінде – голланд, француз немесе неміс тілінде – ант бергеннен кейін ғана қызметке кірісе алады. Өкілдер антты бірнеше тілде де қабылдауға құқылы. Анттың мәтіні: «Мен Конституцияны сақтауға ант етемін». (Ik zweer de Grondwet na te leven)

Кейбір лауазымдар өкілдік қызметімен үйлесімсіз. Белгия Сайлау кодексіне сәйкес, аймақтық немесе қауымдастық парламентінің депутаты өкілдікке ант берген жағдайда, аймақтық немесе қауымдастық парламентінің құрамынан автоматты түрде шығады. Бұл принцип керісінше де қолданылады: аймақтық немесе қауымдастық парламентте ант берген өкіл өкілдік қызметін тоқтатуға міндетті. Өкілдер палатасының мүшесі бір уақытта Сенат мүшесі бола алмайды, сондықтан сенаторлар Өкілдер палатасына өту үшін Сенаттағы мандатынан бас тартуы керек. Маңызды үйлесімсіздіктердің бірі – биліктердің бөліну принципі. Министрлікке тағайындалған өкілдер Өкілдер палатасындағы мандатынан бас тартады. Олардың қызмет мерзімінде өкілдің орны басқа біреумен толтырылады. Министрліктен кеткен адамдар Бельгия Конституциясының 50-бабына сәйкес Өкілдер палатасына қайта оралуға құқылы. Өкіл бір уақытта мемлекеттік қызметкер немесе сот жүйесінің қызметкері бола алмайды. Алайда, Өкілдер палатасына сайланған мемлекеттік қызметкер саяси демалысқа құқылы және мемлекеттік қызметтен кетуге міндетті емес. Сондай-ақ, Федералдық Парламент мүшесі мен Еуропалық Парламент мүшесі болу да үйлесімсіз. Өкілдер палатасы мүшелеріне қатысты осы (немесе басқа) үйлесімсіздіктердің бар-жоғын жүйелі түрде тексермейді, бірақ жаңадан сайланған мүшелер мандаттарының басында ең маңызды үйлесімсіздіктер туралы хабардар етіледі және олардың ережелерге сәйкес келетінін тексеру және егер олар үйлесімсіздіктерге тап болса, қай лауазымнан бас тартатынын анықтау міндеті оларға жүктеледі.

Қызметкерлер

Өкілдер палатасы әр жылдың қазан айының екінші сейсенбісінде басталатын парламенттік сессияның басында президент сайлайды. Президентке бес вице-президент көмек көрсетеді, олардың екеуі бірінші вице-президент және екінші вице-президент ретінде белгілі, олар да әр парламенттік сессияның басында сайланады. Президент әдетте үкіметтік коалиция құрамына кіретін партиялардың бірінің мүшесі болып табылады, бірақ Палата тарихында үш рет ғана Президент оппозициядан сайланды. Бірінші вице-президент әдетте Президенттен басқа тілдік топқа жатады. Бельгия Өкілдер палатасының қазіргі Президенті – Open Vld партиясынан Patrick Dewael. Президент Өкілдер палатасының отырыстарын жүргізеді, пікірсайыстарды басқарады және бақылайды, сондай-ақ Палатаның демократиялық жұмыс істеуін қамтамасыз етуге, отырыстарда тәртіп пен қауіпсіздікті сақтауға және Өкілдер палатасының регламентін орындауға жауапты. Президент Палатаны ұлттық (басқа институттармен) және халықаралық деңгейде ұсынумен қатар, заң жобалары мен ұсыныстардың қаралуға қабілеттілігін бағалайды. Палата Президенті Бельгия Сенатының Президентімен бірге Корольден кейін бірінші орында тұрады. Екеуінің ересегі бірінші орынды, ал кішісі үшінші орынды иеленеді. Өкілдер палатасының және Сенат Президенттерінің мәртебесі Премьер-министрден жоғары. Өкілдер палатасының бюросы Президенттен, вице-президенттерден, хатшылардан және кемінде бес мүшесі бар фракциялардың жетекшілерінен тұрады. Егер фракцияда кемінде 12 мүше болса және бюрода Президенті, вице-президенті немесе хатшысы болмаса, ол қосымша мүше тағайындауға құқылы. Бюро бір парламенттік сессияға сайланады, бірақ практикада Бюроның құрамы заң шығарушы органның толық мерзімі бойы, яғни төрт жылға дейін, Федералды парламент ертерек таратылмаса, өзгермейді. Бюро Өкілдер палатасының басқаруына жауапты. Бұдан өзге, Бюро Өкілдер палатасының қызметкерлерін тағайындайды және қызметтен босатады. Бюро әдетте үш айда бір рет жиналады. Сонымен қатар, Президенттер кеңесі бар, ол Өкілдер палатасының маңызды органдарының бірі болып табылады. Ол Палатаның Президенті мен вице-президенттерінен, Палатаның бұрынғы Президенттерінен (әлі де Палата мүшесі болса) және әр фракцияның жетекшісі мен мүшесінен тұрады. Кеңестің отырыстарына Палатамен байланысқа жауапты федералды үкіметтің өкілі де қатысады. Кеңес апта сайын жиналып, Палатаның күнделікті жұмысын және қызметін талқылайды. Өкілдер палатасы, Сенат сияқты, квестондар коллегиясына ие, ол пленум отырысымен екі жылға сайланатын бес өкілден тұрады. Квесторы Палатаның тұрмыстық мәселелеріне жауапты, сондай-ақ адам ресурстарын және компьютерлерді басқару сияқты мәселелермен айналысады. Сенат пен Палатаның квесторы коллегиялары кітапхана, ғимараттар, қауіпсіздік, тамақтандыру және т.б. сияқты ортақ мәселелерді шешу үшін жүйелі түрде кездеседі.

Процедура

Сенат сияқты, Өкілдер палатасы да Брюссельдегі Ұлт сарайында жиналады. Палатаның жартылай шеңбері жасыл түспен безендірілген. Ал Сенаттың жартылай шеңбері қызыл түспен безендірілген. Бұл түстер Ұлыбритания Парламентінің Өкілдер палатасы мен Лордтар палатасы қолданатын түстерден шабыттандырылған. Бельгия Конституциясы Федералды парламенттің жыл сайын қазан айының екінші сейсенбісінде кемінде 40 күндік парламенттік сессияны автоматты түрде ашатынын көздейді. Бұл парламент сессиясын Патша шақырмастан-ақ бастауға болады дегенді білдіреді. Конституция сондай-ақ, Сенаттың Өкілдер палатасы отырыста болмағанда жиналмайтынын да қарастырады. Конституцияда Федералды парламент кемінде 40 күн сессияда болуы тиіс делінгенмен, іс жүзінде ол жыл бойы сессияда болады. Әдетте, кезекті сессия қазан айының екінші сейсенбісінен басталып, келесі жылғы қазан айының екінші сейсенбісіне дейінгі күнге дейін созылады. Алайда, Федералды парламент жылына үш рет – Рождество, Жасыл шашу және жазғы демалыс кезінде 20 шілдеден қыркүйек айының соңына дейін демалады. Егер Федералды парламент таратылып, парламенттік мерзім аяқталғанға дейін жаңа сайлаулар өткізілсе, жаңадан сайланған палата кезектен тыс сессияда келесі кезекті сессияның басталуына дейін жиналады. Өкілдер палатасы комитеттері әдетте сейсенбі және сәрсенбі күндері жиналады. Сәрсенбі күні төрағалар кеңесі пленарлық сессияның күн тәртібін бекітеді. Бейсенбі күні таңертең фракциялар жиналады. Өкілдер палатасы әдетте бейсенбі күні түстен кейін және әр екі апта сайын сәрсенбі күні пленарлық отырыста жиналады. Әр бейсенбі күні сағат 14:00-ден 15:00-ге дейін сұрақтар сағаты өтеді. Әдетте, жұма күні парламентте ешқандай шаралар өткізілмейді. Палата үш түрлі тәсілмен дауыс бере алады. Біріншіден, ол тізім бойынша дауыс бере алады. Бұрын мүшелердің есімдері әліппелік тәртіппен оқылып, әр мүше өз атын атағанда дауысын жарияласа, 1995 жылдан бері тізім бойынша дауыс беру электрондық түрде жүзеге асырылуда. Тізім бойынша дауыс беру ең көп қолданылатын әдіс және үш жағдайда міндетті: үкіметтік мәлімдемелер талқылауының соңында, заң жобаларына жалпы дауыс беру кезінде және кемінде сегіз мүше талап еткен жағдайда. Екіншіден, Палата отырып тұрып дауыс бере алады. Бұл әдіс тез қаралуды қажет ететін және көпшілік дауыс беретін маңыздылығы төмен мәселелерде қолданылады. Күмән туындаса, дауыс беру қайтадан өткізіледі немесе электрондық түрде жүзеге асырылады. Отырып тұрып дауыс беру анонимді және заң жобасының түзетулері мен жекелеген баптары бойынша дауыс беруге қолданылады. Соңында, Палата құпия дауыс беруді жүргізе алады. Әдетте, дауыс беру ашық болады және заңнама бойынша дауыс беру ешқашан құпия болмайды, тек Палатаның тағайындаулары мен ұсыныстары ғана құпия дауыс беру арқылы жүзеге асырылады. Өкілдер палатасы мен Сенат арасындағы келісім нәтижесінде Сенаттың Өкілдер палатасына қарағанда өкілеттіктері шектеулі болды. Бұрын Өкілдер палатасы мен Сенат заң шығару жұмыстарын тең дәрежеде жүргізген. Бұл екі палата да заң жобасының бірдей нұсқасын қабылдауы керек дегенді білдіреді. Кейбір мәселелерде Палата мен Сенат тең өкілеттікке ие, яғни екі палата да заң жобасының бірдей нұсқасын қабылдауы керек. Оларға конституциялық түзетулер, білікті көпшілік талап ететін заңдар («қауымдастық заңдары» деп аталады), Бельгия мемлекетінің негізгі құрылымы туралы заңдар, федеративтік мемлекет, қауымдастықтар мен аймақтар арасындағы ынтымақтастық туралы келісімдерді бекітетін заңдар, халықаралық шарттарды бекітуге қатысты заңдар, сот жүйесінің, Мемлекеттік кеңес пен Бельгияның Конституциялық сотының құрылымы туралы заңдар жатады. Алайда, халықаралық шарттарға қатысты заң жобалары Палатаға өтуден бұрын Сенатқа енгізіледі. Басқа барлық заңнама бойынша Өкілдер палатасы Сенаттан басымдық алады. Алайда, Сенат әлі де қарастыру және ойлану палатасы ретінде араласа алады, өйткені ол белгілі бір мерзімде Палата қабылдаған мәтіндерді қарауға және себеп болса, түзетулер енгізуге мүмкіндік алады. Содан кейін Палата Сенат ұсынған түзетулерді қабылдауы немесе қабылдамауы немесе жаңа ұсыныстар енгізуі мүмкін. Қалай болғанда да, Палата барлық «қалыпты заңнама» бойынша соңғы сөзді айтады. Сенат өзі қабылдаған заң жобасын Палатаға да ұсына алады, ол оны мақұлдауы, қабылдамауы немесе өзгерте алады. Сондай-ақ, Өкілдер палатасының ғана жауапкершілігіндегі белгілі бір мәселелер бар. Оларға натурализация беру, федералды үкімет министрлерінің азаматтық және қылмыстық жауапкершілігіне қатысты заңдар қабылдау, үкімет бюджеті және мемлекеттік есепшоттар, парламенттік омбудсмендерді тағайындау және олардың қызметін тексеру, сондай-ақ әскери квоталарды белгілеу кіреді.

Үкіметпен қарым-қатынас

Федералды үкімет мүшелері Конституцияның 101-бабына сәйкес Өкілдер палатасына жауапты. Федералды үкімет қызметке кіріскен кезде өкілдердің көпшілігінің сенімін ұсынуға міндетті. Өкілдер палатасы сондай-ақ федералды үкіметтің саяси бақылауын жүзеге асыруға да жауапты. Палата федералды үкіметке деген сенімін кез келген уақытта сенімсіздік туралы ұсынысты қабылдау арқылы немесе сенім білдіру ұсынысын қабылдамау арқылы қайтарып алуға құқылы. Бельгия саясатының фрагменттелгендігіне байланысты, ешбір партиялық топ Өкілдер палатасында абсолютті көпшілікке қажетті 76 мандатты жеңіп алуға нақты мүмкіндікке ие емес. Бұдан әрі, ешбір партиялық топ жеке өзі билік жүргізуге жететін жеткілікті мандатты жеңіп ала алмайды. Осының салдарынан, Бірінші дүниежүзілік соғыстан бері Бельгияның дерлік барлық үкіметтері екі немесе одан көп партиялардың немесе партиялық топтардың коалициясы болып табылады.