Кіріспе
Вьетнам революционері Чыонг Де (Чанг Тха; туған Nguyễn Phước Dân; 11 қаңтар 1882 – 5 сәуір 1951) – 20-ғасырдың басындағы вьетнамдық революционер және ұлтшыл, Фан Бội Чоумен бірге Вьетнамды француз отаршылдығынан босатуға тырысқан. Чыонг Де Нгуен әулетінің патша туысы болды және тұңғыш туғандық құқығы бойынша әулет мұрагері еді, ол император Джа Лонг пен оның ұлы ханзада Чанның бірінші ұрпақтарынан тікелей тараған. Ол ресми түрде "сыртқы маркиз" (Kỳ Ngoại hầu) атағын алған.
Cường Để (, ; born Nguyễn Phước Dân ; 11 January 1882 5 April 1951) was an early 20th century Vietnamese revolutionary and nationalist who, along with Phan Bội Châu, unsuccessfully tried to liberate Vietnam from French colonial occupation. Cường Để was a royal relative of the Nguyễn dynasty and, according to the rule of primogeniture, was the heir of the dynasty, directly issued from the line of first born descendants of Emperor Gia Long and his son Prince Cảnh. He was officially an "external marquis" (Kỳ Ngoại hầu).
Жапониядағы зерттеу
1905 жылдың соңында ханзада Чыонг Дэ жасырын түрде Жапонияға кетіп, жүкті әйелі мен екі кішкентай ұлын француз Индокитайында қалдырды. Ол Токионың Канда ауданындағы әскери академияда оқыды, содан кейін Васеда университетіне түсті, онда ол мінсіз, акцентсіз жапон тілін үйренді. Сондай-ақ ол жапон әйеліне үйленді. Жапонияда болған кезінде ол Фан Бội Чоу басқарған «Шығысқа қарай» қозғалысының («Phong Trao Dong Du») қолдаушысы және көшбасшысы болды, бұл қозғалыс Индокитайдың Франциядан тәуелсіздігін қамтамасыз етуді мақсат еткен. Ұйым Ресей-жапон соғысында Жапонияның Ресейге жеңісінің нәтижесінде күшейді және Сунь Ятсен, Лян Цычао, сондай-ақ Инукай Цуёси және Кашивабара Бунтародан қаржылық көмек алды. 1905-1910 жылдар аралығында ол Жапонияда 200-ге жуық вьетнамдық студенттің оқуына демеушілік етті. Бірақ 1907 жылғы франко-жапон келісімінен кейін француз отаршылдық билігі Жапонияға дипломатиялық қысым көрсетіп, ұйымды таратуға мәжбүр етті және оның көптеген мүшелері 1910 жылға дейін жер аударылды. Ханзада Чыонг Дэ 1908 жылдың қарашасынан 1909 жылдың наурызына дейін Сиамға сапар шекті, ал 1909 жылдың мамырында Жапонияға оралды. Алайда, француз үкіметі оның Жапонияда екенін жапондықтарға хабарлады, олар оны тұтқындауға ордер берді. Ол қыркүйекке дейін жасырынды, бір кезде Кобедегі қонақ үйдің терезесінен қашып құтылды, себебі полиция есіктен кірді. Бірақ ол қазан айының соңында Шанхайға депортацияланды.
Соғыс аралық кезең
Принц Цунь Цзинь содан кейін Пекинге барды, онда қытайлық соғыс әміршісі Дуан Кируи 1911 жылғы Вьетнамды қалпына келтіру ұйымының (Việt Nam Quang Phục Hội) басшысы ретінде Индокитайдағы француздарға қарсы көтеріліс ұйымдастырса, қаржылық қолдау ұсынды. Ол 1911 жылы британдық Гонконгқа, содан кейін Бангкокқа сапар шекті, бірақ сиамдық билік органдары оны ұстап, Қытайға қайтарып жіберді. Кейін Сингапур арқылы Еуропаға сапар жасап, Берлин мен Лондон қалаларында болды. Дегенмен, 1913 жылы француздар тәуелсіздік күресін күшейтіп басуға кіріскен кезде, ол қатысусыз өлім жазасына кесілді. Жапонияға оралғаннан кейін, принц Цунь Тхэяға Паназиялық қозғалыс, оның ішінде Тояма Мицуру көмектесті, ал ескі досы Инукай Цуёси оған ай сайын жәрдемақы төледі. Бірақ 1925 жылы Шанхайда Пхан Бội Чоудың тұтқындалғаны және 1932 жылы Инукайдың қаза тауып, өлтірілгені туралы хабар оны үлкен қайғыға батырды. 1938 жылы принц Цунь Фук Квок (Việt Nam Phục quốc Đồng minh Hội, "Вьетнамды қалпына келтіру лигасы") құрамын құрды, оның әскери қанаты да болды. Бұл Хо Ши Мин құрған және Индокитай Коммунистік партиясы басқарған солшыл Вьет Мин (Việt Nam Độc lập Đồng minh Hội, "Вьетнамның тәуелсіздігі үшін лигасы") қозғалысына монархиялық балама ретінде құрылды. Ол жапон әскеріне жүгініп, Пуи Маньчжуриядағы таққа қайта отырғандай, Вьетнамдағы таққа қайта ораламын деп үміттенді.
Жапон билігі кезінде
Принц Цуонг Де 1939 жылдан 1940 жылдың мамырына дейін Тайваньда өмір сүрді, онда ол күнделікті төрт сағаттық радио бағдарламасын жүргізді. Сол жылы жапондықтар Француз Индокитайына шабуыл жасады, бірақ маңызды соғыс материалдарын алу үшін тұрақты жағдайды сақтау мақсатында Виши француз колониялық әкімшілігін өзгеріссіз қалдырды. Дегенмен, принц Цуонг Де Ұлы Шығыс Азияның өркендеу аймағы тұжырымына адал болды және принц Цуонг Де басқаратын монархияға қызығушылық танытқан Цао Дай қозғалысының жетекшілерімен байланыс жасады. Виши француз үкіметі құлағаннан кейін, жапондықтар төңкеріс жасап, Вьетнамның тәуелсіз империясын құрды. Принц Цуонг Де бес мүшеден тұратын уақытша үкімет құрды, оған IJA 38-ші армия демеушілік етті; алайда, Токио император Бао Дайды номиналды мемлекет басшысы ретінде сақтап қалу туралы күтпеген шешім қабылдады, және принц Цуонг Де Вьетнамды басқаруға оралу әрекеттері сәтсіз аяқталды.
Соңғы жылдар
Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін ханзада Куонг Де жапон азаматы болып, Масао Андо есімін алды. Ол 1949 жылдың тамызында Бао Дай Францияға Вьетнамдағы отаршылдық құқықтарды қайтадан беру туралы келісімдерге қол қойса, Бао Дайға қарсы тұру үшін Вьетнамға оралуға уәде берді. Алайда, жапон азаматы болғандықтан, оған вьетнамдық паспорт беруге рұқсат етілмеді. 1950 жылы жалған паспортпен қытайлық болып, Таиланд және Гонконг арқылы Вьетнамға оралуға жасаған тырысыстары сәтсіз аяқталды. Ханзада Куонг Де 1951 жылы Токиодағы Ниппон медициналық мектебінің ауруханасында рактан қайтыс болды.